Tatlong beses kong sinabi sa asawa ko na walang puwedeng tumira sa lumang bahay na iniwan sa akin ng mga magulang ko.
Tatlong beses kong sinabi sa asawa ko na walang puwedeng tumira sa lumang bahay na iniwan sa akin ng mga magulang ko.
Lalo na ang isang buntis.
Pero sinira ng biyenan ko ang kandado, itinapon ng hipag ko ang insensaryo sa altar, at tinakpan ng asawa ko ang mga larawan nina Mama at Papa.
Nang gabing iyon, may umiyak na sanggol mula sa kuwartong dalawampung taon nang hindi binubuksan.
Ako si Althea Ramos, tatlumpu’t isang taong gulang, at anim na taon nang kasal kay Jerome Villareal.
Nang mabuntis nang pitong buwan ang ate niyang si Bianca, biglang nagkaroon ng malaking problema ang buong pamilya.
Madalas sumakit ang tiyan ni Bianca at pinayuhan siyang huwag lumayo sa ospital.
Sakto namang may bahay akong minana kina Mama at Papa sa Sampaloc, Manila—ilang minutong biyahe lang mula sa ospital kung saan nagpapatingin si Bianca.
Matagal nang walang nakatira roon.
Kaya isang gabi, habang kumakain kami, biglang nagsalita ang biyenan kong si Tita Cora.
“Althea, sayang naman ang bahay. Bakante lang. Doon muna titira sina Bianca.”
Hindi ako agad sumagot.
Kasunod na nagsalita si Jerome.
“Para malapit siya sa doktor. Temporary lang naman.”
“Hindi puwede.”
Napatingin silang lahat sa akin.
Ngumiti ako para hindi magmukhang agresibo.
“Kung kailangan nila, tayo na lang ang tumulong magrenta ng condo malapit sa ospital.”
Nagbago agad ang mukha ni Tita Cora.
“Ano? Magbabayad pa tayo kung may bakanteng bahay naman?”
“Hindi puwedeng tirhan ang bahay.”
“Bakit?” tanong ni Bianca. “May multo?”
Tumawa siya.
Walang sumabay sa akin.
Dahan-dahan kong hinaplos ang itim kong pusang si Sombra, na nakahiga sa kandungan ko.
“Basta hindi puwede. Lalo na sa buntis.”
Biglang nagtaas ng ulo si Sombra.
Tinitigan niya si Bianca.
At umungol.
“Ang creepy naman ng pusa mo,” sabi ni Bianca.
Nakita kong bahagyang namutla si Jerome.
Alam niyang bihira kong pag-usapan ang bahay.
Alam din niyang noong ikasal kami, iisa lang ang kondisyon ko tungkol sa ari-arian:
Huwag gagalawin. Huwag titirhan. Huwag bubuksan ang kuwarto sa dulo ng second floor.
Pagdating namin sa bahay nang gabing iyon, niyakap ako ni Jerome.
“Sige na. Hindi na natin pag-aawayan.”
“Pangako?”
“Oo.”
Hinawakan ko ang mukha niya.
“Jerome, seryoso ako. Hindi ko ito ginagawa dahil madamot ako. Kapag may nangyari sa ate mo roon, huwag ninyong sabihing hindi ko kayo binalaan.”
Tumawa siya at hinalikan ako sa noo.
“Walang pupunta roon.”
Kinabukasan, siya mismo ang sumundo sa akin sa opisina.
Akala ko kakain kami sa labas.
Pero habang tumatagal ang biyahe, pamilyar ang mga kalsada.
Nang huminto ang kotse sa tapat ng lumang bahay nina Mama at Papa, nanlamig ang mga kamay ko.
May van sa labas.
May mga kahon sa bangketa.
At may locksmith na kinakabit ang bagong kandado sa gate.
“Jerome…”
“Pakinggan mo muna ako.”
“Paano kayo nakapasok?”
Napayuko siya.
“Masakit kasi ang tiyan ni Ate kanina. Kailangan niyang magpahinga.”
“Paano kayo nakapasok?”
“Althea—”
“Paano?”
Huminga siya nang malalim.
“Kinuha ko ang photocopy ng titulo at marriage certificate natin. Nagpatawag ako ng locksmith.”
Parang may pumutok sa loob ng ulo ko.
“Binuksan mo ang bahay ko nang wala akong pahintulot?”
“Mag-asawa tayo.”
Hindi ko siya sinagot.
Tumakbo ako papasok.
Pagbukas ko ng pinto, halos hindi ko nakilala ang sala.
May mga maleta.
Mga kahon.
Laruan para sa magiging anak ni Bianca.
Nandoon pati ang mga magulang ng bayaw kong si Noel, na parang nagpaplano nang manirahan doon nang matagal.
“Dito kami sa malaking kuwarto,” sabi ng nanay ni Noel.
“Doon naman ang nursery.”
Nursery?
Hindi pansamantalang pahingahan ang inaayos nila.
Inangkin na nila ang bahay.
Pagtingin ko sa altar, lalo akong nanlamig.
Nakatayo roon si Bianca.
Hawak ang lumang puting insensaryo na mahigit apatnapung taon nang nasa pamilya namin.
“Ate, huwag!”
Napalingon siya.
At ngumiti.
“Grabe ka naman. Basura lang ito.”
Binitawan niya iyon sa malaking trash bag.
Bumagsak ang insensaryo.
KRAK!
Nabasag ang porselana.
Kumalat ang abo sa sahig.
Sa eksaktong sandaling iyon, parang may sumigaw na pusa sa mismong tabi ng tainga ko.
Kasabay noon, nakarinig ako ng mahina ngunit malinaw na iyak ng sanggol.
Waaah…
Waaah…
Napahawak ako sa dingding.
“Ano ba naman, Althea!” sigaw ni Tita Cora. “Nabigla tuloy si Bianca!”
“Nasaan ang mga litrato nina Mama at Papa?”
“Tatanggalin namin,” sagot niya. “Buntis ang hipag mo. Hindi magandang araw-araw siyang nakatingin sa mga patay.”
Dumating si Jerome at hinawakan ang braso ko.
“Bibili tayo ng bagong altar.”
Hindi ako makapagsalita.
Nakatingin lang ako sa abong kumalat sa sahig.
Sa paningin ko, gumapang iyon na parang manipis na usok patungo sa paanan ni Bianca.
Huminto sa ilalim ng tiyan niya.
Pagkatapos ay naglaho.
Napangiti ako.
Hindi dahil natutuwa ako.
Kundi dahil sa wakas, naunawaan kong wala nang saysay ang patuloy kong pagprotekta sa mga taong ayaw namang makinig.
“Fine,” sabi ko.
Nagulat si Jerome.
“Ano?”
“Gusto nilang tumira rito?”
Tumingin ako sa buong pamilya.
“Hayaan ninyo sila.”
Halos sumigla agad si Tita Cora.
“Alam kong makakaintindi ka rin!”
Kinuha ni Jerome ang mga larawan nina Mama at Papa at binalot sa itim na tela.
Sa sandaling matakpan ang kanilang mga mukha, tila gumaan ang hangin sa paligid ko.
Parang may biglang lumuwag na mahigpit na tali sa dibdib ko.
Napapikit ako.
Nawala ang proteksiyon.
Hindi nila alam iyon.
Pero alam ko.
Dinala ni Jerome ang mga larawan pababa sa sasakyan.
Samantala, nasa balkonahe si Noel, ipinapakita sa mga magulang niya ang paligid.
“May palengke sa kanto.”
“Malapit ang paaralan.”
“Kapag lumaki ang bata, hindi na kailangang lumipat.”
Napangiti ako nang marinig iyon.
Hindi nga sila nagpaplanong umalis.
Mas mabuti.
Nang mapansin ni Noel na nakatingin ako sa kanya, bigla siyang natigilan.
Nawala ang ngiti niya.
“Althea…”
“Ano?”
Hindi siya sumagot agad.
Dahan-dahan niyang itinuro ang likuran ko.
“May… may kasama ka ba?”
Paglingon ko, walang tao.
Pero mula sa second floor, may narinig kaming kalabog.
TOK.
Sumunod ang isa pa.
TOK. TOK.
Natahimik ang lahat.
Pagkatapos, umalingawngaw sa buong bahay ang iyak ng isang sanggol.
Waaah…
Waaah…
Waaah…
Napahawak si Bianca sa tiyan niya.
“Ano ’yon?”
Tumingin ako sa hagdan.
Sa dulo ng second floor ay may isang kuwartong hindi nabuksan mula noong labindalawang taong gulang ako.
At ngayon…
dahan-dahang umiikot ang doorknob nito.
Namumutla akong hinawakan ni Jerome.
“Althea… sino ang nasa kuwartong ’yan?”
Tumingin ako sa kanya.
“At last, naisip mo ring magtanong.”
KLIK.
Bumukas nang bahagya ang pinto.
At mula sa loob, isang boses ng babae ang bumulong:
“Ibalik ninyo ang sanggol ko.”
PARTE2
Walang gumalaw.
Kahit si Tita Cora, na kanina lang ay malakas ang boses at panay ang reklamo, napakapit sa mesa.
Si Bianca naman ay parehong kamay nang nakahawak sa tiyan.
“Althea…”
Halos pabulong ang boses niya.
“Ano ba talaga ang bahay na ’to?”
Lumapit ako sa hagdan ngunit hindi umakyat.
“Binalaan ko kayo.”
“Hindi ito panahon para manumbat!” sigaw ni Jerome.
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi?”
Napatawa ako nang walang saya.
“Sinira mo ang kandado ng bahay ko. Pinasok ninyo nang walang pahintulot. Itinapon ninyo ang gamit ng mga magulang ko. Tinanggal ninyo ang mga larawan nila. Ngayon gusto mong ako ang magligtas sa inyo?”
Hindi siya nakasagot.
Mula sa taas, muling tumunog ang sahig.
Parang may naglalakad.
Isa.
Dalawa.
Tatlong mabagal na hakbang.
Pagkatapos ay tumigil.
Sa mismong tapat ng hagdan.
Nagsisigaw ang nanay ni Noel.
“Umalis na tayo rito!”
Pero si Noel ang pumigil sa kanya.
“Sandali lang. Baka prank lang ito.”
Iyon ang problema sa taong sakim.
Kahit nanginginig na sa takot, iniisip pa rin kung paano hindi mawawala ang bagay na gusto niyang angkinin.
“Prank?” tanong ko.
Tumango siya.
“Baka may speaker kang tinago.”
Biglang may nahulog mula sa second floor.
Isang maliit na kahoy na laruan.
Lumang-luma.
Isang umiikot na rattle na may kupas na asul na pintura.
Napaatras ako.
Kilala ko iyon.
Pagkatapos ng mahigit dalawampung taon, naalala ko pa rin.
“Hindi puwede…”
“Ano iyon?” tanong ni Jerome.
Hindi ko siya pinansin.
Lumapit ako sa rattle.
Kasabay noon, may sumagi sa paa ko.
Si Sombra.
Hindi ko alam kung paano siya nakarating doon. Naiwan ko siya sa condo namin.
Pero naroon siya.
Nakatayo sa gitna ng sala.
Nakataas ang balahibo.
Nakatitig sa bukas na pinto sa itaas.
At saka ako napilitang sabihin ang katotohanang matagal kong itinago.
“May nakatira noon sa kuwartong iyan.”
“Tao?” tanong ni Bianca.
“Ang tiyahin ko.”
Si Tiya Rosa, nakababatang kapatid ni Mama.
Dalawampu’t tatlong taong gulang siya nang mabuntis.
Iniwan siya ng lalaking nangakong pakakasalan siya.
Dahil mahigpit ang pamilya noon at takot na mapahiya, dito siya itinago ng lolo at lola ko habang nagdadalang-tao.
Dito rin siya nanganak.
Walang doktor.
Walang ospital.
Komadrona lang.
Hindi nabuhay ang bata.
At ilang araw pagkatapos mailibing ang sanggol, hindi na rin bumangon si Tiya Rosa.
“Namatay siya?” tanong ni Jerome.
Tumango ako.
“Pero hindi doon nagsimula ang problema.”
Pagkatapos ng libing, tuwing may buntis na natutulog sa bahay, may umiiyak na sanggol sa second floor.
Minsan may duyan na gumagalaw kahit walang hangin.
Minsan may mga yabag.
At pinakamalala…
may mga babaeng nananaginip na may humihiling sa kanilang ibigay ang sanggol.
Dahil doon, pinatawag ng lola ko ang isang matandang albularyo mula Quezon Province.
Hindi raw masamang kaluluwa si Tiya Rosa.
Naliligaw lang.
Galit.
At hanggang kamatayan, hindi niya matanggap na nawala ang anak niya nang hindi man lang niya nahawakan nang maayos.
Ang insensaryo sa altar?
Hindi simpleng dekorasyon.
Araw-araw iyong sinisindihan ni Mama.
Ang dalawang larawan nina Mama at Papa sa magkabilang gilid?
Hindi lang alaala.
Sila raw ang nagsilbing “bantay” matapos mamatay ang matatanda namin.
At si Sombra?
Tiningnan ko ang itim na pusa sa paanan ko.
Ayon kay Mama, ipinanganak ang unang itim na pusang nagbantay sa bahay noong gabing mamatay si Tiya Rosa.
Sa bawat henerasyon, parang laging may isa.
Tumawa nang pilit si Noel.
“Kalokohan.”
Parang sinagot siya ng bahay.
BANG!
Bumagsak nang sabay-sabay ang tatlong kahon sa dining area.
Napamura siya.
Biglang napangiwi si Bianca.
“Aray…”
Tinakbo siya ni Tita Cora.
“Anak?”
“Sumasakit…”
Nagbago ang mukha ko.
Hindi na ito usapin ng galit o pagmamataas.
“Jerome, dalhin siya sa ospital.”
“Pero—”
“Ngayon!”
Doon lang siya kumilos.
Habang inaalalayan nila si Bianca palabas, hinawakan niya ang braso ko.
“Sumama ka.”
Umiling ako.
“Kailangan kong ayusin ang ginawa ninyo.”
Pagkaalis nila, naiwan sa bahay sina Noel at mga magulang niya.
“Hindi rin kami aalis,” sabi ni Noel.
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi?”
“Hindi ako naniniwala sa multo. At hindi mo kami mapapaalis sa pamamagitan ng pananakot.”
Doon ko unang napagtanto na may mas malalim siyang dahilan.
Hindi siya basta gustong tumira rito.
May gusto siya sa bahay.
“Bakit ba gustong-gusto mong manatili?”
“Wala kang pakialam.”
Ngumiti ako.
“Bahay ko ito.”
Natahimik siya.
Maliit na pagkakamali.
Pero sapat.
Kinuha ko ang cellphone ko at tumawag sa abogado ng pamilya namin.
Doon nagbago ang kulay ng mukha ni Noel.
At doon ko naintindihan.
“Noel.”
Hindi siya tumingin sa akin.
“May ginawa ka ba sa titulo?”
Walang sagot.
Lumapit ako.
“May ginawa ka?”
Bigla siyang sumigaw.
“Bahay lang naman ’to!”
Aha.
Lumabas din.
Ilang linggo bago manganak si Bianca, nalubog sa utang ang maliit na construction business ni Noel.
Mahigit ₱3.8 milyon ang kailangan niyang bayaran sa dalawang supplier.
Hindi alam ni Bianca.
Hindi alam ni Tita Cora.
Pero nalaman ni Noel na may minana akong bahay sa Sampaloc.
At dahil matanda ang property, malaki ang lote, at magandang lokasyon, milyon-milyon na ang halaga nito.
Plano nilang kumbinsihin akong patirahin muna sila.
Pagkatapos, unti-unti nilang ipapagawa ang bahay gamit ang perang “pautang” mula sa negosyo niya.
Kapag tumagal sila roon, gagawa siya ng kasunduan na kunwari ay pumayag akong gawing collateral ang property.
“Hindi mo kayang gawin iyon nang walang pirma ko.”
Hindi siya sumagot.
Lalo akong kinabahan.
“Jerome.”
Doon ko naisip ang asawa ko.
Ang marriage certificate.
Ang photocopy ng titulo.
Ang mga dokumentong kinuha niya.
Tumawag ako agad.
Hindi sumagot.
Maya-maya, nag-text ang abogado ko.
May naihain ngang application para sa loan gamit ang property bilang collateral.
At may pirmang nakapangalan sa akin.
Peke.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Hindi na ako natakot sa multo.
Mas nakakatakot pala ang buhay.
“Kasabwat si Jerome?”
Napalunok si Noel.
Iyon na ang sagot.
Tinawagan ko ang abogado.
“Sir, gusto kong ihanda ninyo ang lahat ng kailangan para maprotektahan ang titulo. At gusto kong i-document ang illegal entry nila rito pati ang forged signature.”
Napasigaw si Noel.
“Pamilya tayo!”
Napatawa ako.
“Ngayon mo naalala?”
Biglang nagsimulang kumurap ang ilaw.
Mula sa hagdan, muling narinig ang mahinang iyak.
Pero ngayon, hindi na ako natakot.
Tumingin ako paitaas.
“Tiya Rosa,” bulong ko, “wala kang kukuning bata rito.”
Tahimik.
“Hindi mo kailangang mawala ulit ng anak para matapos ang galit mo.”
Huminga ako nang malalim.
“Ako na ang magtatapos nito.”
Kinuha ko ang sirang insensaryo mula sa basurahan.
Pinulot ko rin ang ilang pirasong nabasag.
Pagkatapos, ibinalik ko sa altar ang mga larawan nina Mama at Papa na iniwan ni Jerome sa sasakyan.
Nagsindi ako ng kandila.
Hindi para mangkulam.
Hindi para gumawa ng ritwal.
Kundi para gawin ang hindi nagawa ng pamilya namin nang ilang dekada.
Buksan ang kuwarto.
Umakyat ako.
Sumunod si Sombra.
Pagdating sa dulo ng hallway, bukas na ang pinto.
Mabigat ang amoy ng lumang kahoy at alikabok.
May kama.
Kupas na kurtina.
Lumang aparador.
At sa sulok…
isang maliit na kahon.
Sa loob ay mga damit ng sanggol.
Isang sulat.
At litrato ni Tiya Rosa.
Binasa ko ang sulat.
Hindi iyon sumpa.
Hindi rin dasal.
Liham iyon para sa anak niyang hindi nabuhay.
Humingi siya ng tawad.
Sinabi niyang ang tanging gusto niya ay mahawakan ang anak kahit isang beses.
Pero pinilit siyang ipalibing agad ng pamilya dahil ayaw nilang malaman ng kapitbahay ang nangyari.
Doon ko naintindihan.
Hindi sanggol ang hinahanap niya.
Alaala.
Pagkilala.
Karapatang malungkot.
Ang buong pamilya namin ay gumugol ng ilang dekada sa pagtatakip sa kanya, gaya ng pagtapon ni Tita Cora sa altar at pagtatakip ni Jerome sa litrato nina Mama at Papa.
Parang pare-pareho lang pala ang dahilan kung bakit nananatili ang ilang sugat.
Hindi dahil ayaw nilang maghilom.
Kundi dahil may mga taong ayaw silang kilalaning nasaktan.
Dinala ko ang liham at damit sa altar.
“Hindi ka namin itatago ulit.”
Tumigil ang pag-iyak.
Sa unang pagkakataon simula bata ako…
naging ganap na tahimik ang bahay.
Tumunog ang cellphone ko.
Si Jerome.
“Althea, nasa ospital kami.”
“Kamusta si Bianca?”
“Stable siya. Hindi pa siya nanganganak. Sabi ng doktor, kailangan lang bantayan.”
Napapikit ako sa ginhawa.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pinakakinatatakutan kong marinig.
“Kailangan nating mag-usap tungkol sa loan.”
“Wala na tayong kailangang pag-usapan.”
“Althea—”
“Pumirma ka ba sa dokumentong may pekeng pirma ko?”
Tahimik.
“Jerome?”
“Gusto ko lang tulungan si Ate.”
Natawa ako.
Tahimik.
Pagod.
“Sa pamamagitan ng pagsangla sa bahay ko nang hindi ko alam?”
“Babayaran naman ni Noel.”
“Paano kung hindi?”
Hindi siya sumagot.
“Hindi mo ako pinrotektahan, Jerome. Hindi mo rin pinrotektahan ang kapatid mo. Pinrotektahan mo ang desisyong gusto ng pamilya mo kahit ako ang kailangan mong lokohin.”
“Sorry.”
“Hindi sapat.”
Kinabukasan, sa tulong ng abogado, napigilan ang loan application.
Nagsumite rin kami ng formal complaint tungkol sa forged signature.
Hindi ko ipinakulong agad si Jerome.
Pero umalis ako sa condo namin.
Hindi para parusahan siya.
Para magkaroon ako ng distansyang kailangan ko upang makapagdesisyon nang hindi siya nakaluhod sa harap ko gabi-gabi.
Si Noel naman, nang mabunyag ang utang, tuluyang iniwan ni Bianca.
“Hindi dahil mahirap ka,” sabi niya rito sa harap namin.
“Kundi dahil handa mong isugal ang ari-arian ng ibang tao nang hindi nila alam.”
Si Tita Cora ang pinakamatagal bago humingi ng tawad.
Pero nang mailabas na sa ospital si Bianca, siya mismo ang pumunta sa lumang bahay.
May dala siyang bagong insensaryo.
Tumayo siya sa harap ng altar.
“Althea…”
Hindi ko siya pinansin agad.
“Pasensya na.”
Inilapag niya ang insensaryo.
“Hindi ko dapat ginalaw ang gamit ng mga magulang mo.”
Tumango ako.
“Hindi talaga.”
Hindi naging instant ang kapatawaran.
Hindi ganoon ang buhay.
Pero nagsimula roon ang respeto.
Makaraan ang dalawang buwan, ligtas na isinilang ni Bianca ang isang malusog na baby girl.
Pinangalanan niya itong Rosalie.
Hindi ko siya pinilit.
Siya ang pumili.
“At least,” sabi niya habang karga ang anak, “may isang Rosa na masayang makikilala ng pamilya natin.”
Napangiti ako.
Samantala, si Jerome ay ilang buwan ding naghintay bago ko siya muling kinausap tungkol sa kasal namin.
Hindi ko basta pinatawad ang ginawa niya.
Nag-counseling kami.
Inayos niya ang legal na gulong tinulungan niyang likhain.
At sa unang pagkakataon sa buhay niya, natutunan niyang ang pagiging mabuting anak at kapatid ay hindi nangangahulugang dapat niyang isakripisyo ang asawa niya.
Isang taon ang lumipas bago ako muling tumira sa parehong bahay kasama siya.
Pero bago iyon, ipinaayos ko muna ang buong bahay.
Maliban sa isang kuwarto.
Ang kuwarto ni Tiya Rosa ay ginawa kong maliit na reading room.
Nasa isang shelf doon ang lumang rattle, liham niya, at litrato.
Hindi na nakatago.
Hindi na ikinahihiya.
Tuwing gabi, natutulog si Sombra sa tapat ng pinto.
At wala nang narinig na umiiyak na sanggol.
Minsan, kapag mahangin, gumagalaw nang bahagya ang kurtina.
At sa halip na matakot, nakangiti na lang ako.
Dahil may mga multong hindi kailangang palayasin.
Minsan, kailangan lang silang pakinggan.
At may mga pamilyang hindi nasisira dahil nagsabi ka ng “hindi.”
Nasasira sila kapag paulit-ulit nilang tinatrato ang iyong “hindi” na parang wala itong halaga.
Ang pagmamahal sa pamilya ay hindi lisensiya para agawin ang ari-arian, sirain ang hangganan, o abusuhin ang tiwala. Minsan, ang pinakamahalagang paraan ng pagmamahal sa sarili ay ang matutong tumayo, magsalita, at ipaalala sa lahat: ang respeto ay hindi hinihingi lamang kapag convenient—dapat itong ibigay bago pa tuluyang masira ang isang tahanan.
