Bahagi 4 — Nang Mawala ang Lahat, Doon Ko Lang Natutunang Hindi Lahat ng Sorry ay Susi
Bahagi 4 — Nang Mawala ang Lahat, Doon Ko Lang Natutunang Hindi Lahat ng Sorry ay Susi
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Magkatabi sa mesa ang tatlong bagay na parang tatlong hatol sa buhay ko.
Ang USB na may huling video ni Nanay.
Ang brown envelope ni Elena.
At ang email ng kompanya.
Bandang alas-tres ng madaling-araw, tumawag ulit si Bianca.
Sa ikalimang tawag, sinagot ko.
“Ano?”
“Anong sinabi mo sa HR?”
“Wala pa.”
“Bakit nila ako tinatawagan?”
“Dahil nakapangalan sa booking ang pangalan mo.”
“Gab, ayusin mo iyan.”
Napatawa ako nang walang saya.
“Ayusin ko?”
“Oo. Sabihin mong client ako.”
Napaupo ako.
“Bianca, empleyado ka ng supplier natin.”
“Exactly. Puwede mong sabihing business meeting.”
“Pitong araw?”
Tahimik siya.
“Mag-isip ka naman.”
Doon ko unang nakita nang malinaw ang relasyon namin.
Apat na taon kong tinawag na pagmamahal ang isang mundong nabubuhay lamang kapag may tinatago.
Kapag may asawa akong inuuwian.
Kapag may kompanyang puwedeng dahilan.
Kapag may credit card na puwedeng pagkunan.
Kapag may ibang taong sumasalo ng responsibilidad ko.
Noong nawala ang lahat ng takip, pareho pala kaming walang matibay na matatayuan.
“Hindi ako magsisinungaling para sa iyo.”
“Para sa akin?”
Tumaas ang boses niya.
“Ikaw ang nag-file ng reimbursement!”
“Alam ko.”
“Ikaw ang nagsabing gamitin natin iyong card!”
“Alam ko.”
“Ikaw ang may asawa!”
“Alam ko.”
Napahinto siya.
“Iyon ang problema, Bianca. Alam ko lahat.”
Tahimik sa kabilang linya.
“Pero ginawa ko pa rin.”
Ibinaba ko ang tawag.
Kinabukasan, bumalik ako sa Maynila para sa meeting sa opisina.
Tatlong tao ang nasa conference room.
Ang finance director.
HR manager.
At immediate supervisor ko.
May printout sila ng expense claims.
Hindi ako gumawa ng kuwento.
Hindi ko sinabi na nagkamali ang system.
Hindi ko sinisi si Bianca.
Hindi ko sinabing client entertainment.
“Personal trip iyon,” sabi ko.
Napatingin sa akin ang boss ko.
“At bakit mo ipinasa bilang business expense?”
“Dahil gusto kong mabawasan ang babayaran ko.”
“So you knowingly misclassified the expenses?”
“Opo.”
Mahaba ang katahimikan.
Inilabas nila ang iba pang transactions.
Dalawang dinner noong nakaraang taon.
Isang hotel sa Makati.
Fuel reimbursement noong araw na naka-leave ako.
Isa-isa kong naalala.
Lahat iyon may kinalaman kay Bianca.
Hindi naman milyong piso.
Pero hindi kailangang milyon ang halaga para tawaging pandaraya ang isang bagay.
Pagkatapos ng internal investigation, pinabalik sa akin ang lahat ng inaprubahang maling reimbursement.
Mahigit isang daang libong piso kasama ang mga nakaraang claim.
Nasuspinde ako habang isinasagawa ang disciplinary process.
Makalipas ang dalawang linggo, umalis ako sa kompanya.
Hindi ko ikukuwento na biktima ako.
Ako ang gumawa noon.
Samantala, umalis na rin si Bianca sa supplier company pagkaraan ng sariling administrative review dahil nalaman ng management nila ang conflict-of-interest relationship namin habang may business transactions ang dalawang kompanya.
Tinawagan niya ako isang gabi.
“Sinira mo buhay ko.”
Nasa maliit akong inuupahang studio sa Mandaluyong.
Kalahati ng gamit ko ay nasa kahon pa.
“Hindi ko sinabi sa kompanya mo na tanggalin ka.”
“Pero sinabi mo ang totoo.”
Napapikit ako.
Iyon pala ang pinakakakaibang reklamo na maririnig ko.
Sinira ko raw ang buhay niya dahil sinabi ko ang totoo.
Siguro ganoon talaga kapag matagal kayong nabuhay sa kasinungalingan.
Parang pagtataksil ang katotohanan.
“Bianca, tapos na tayo.”
“Dahil namatay ang nanay mo?”
“Hindi.”
“Dahil iniwan ka ni Elena?”
“Hindi rin.”
“Then why?”
Tumingin ako sa maliit na framed picture ni Nanay na dala ko mula Quezon.
“Dahil ayoko nang maging lalaking kailangan kong magsinungaling para lang makilala ko.”
Hindi siya sumagot agad.
Pagkatapos ay tumawa siya nang mapait.
“Akala mo magiging mabuting tao ka bigla?”
“Hindi.”
Iyon ang totoo.
“Hindi sapat ang isang desisyon para maging mabuting tao.”
“Then stop pretending.”
“Hindi ako nagpapanggap.”
Huminga ako.
“Sinisimulan ko lang bayaran ang mga pinili ko.”
Iyon ang huli naming pag-uusap.
Hindi dramatiko.
Walang basag na gamit.
Walang sigawan sa ulan.
Walang eksenang habulan sa airport.
May mga relasyon palang namamatay nang tahimik kapag wala nang kasinungalingang nagpapakain sa kanila.
Mas mahirap si Elena.
Dahil sa loob-loob ko, may maliit na parte pa ring umaasang kapag sapat ang pagsisisi ko, babalik siya.
Una kong ginawa ang pinakakaraniwang ginagawa ng taong nahuli.
Bumili ako ng bulaklak.
Ibinalik niya.
Nagpadala ako ng mahabang message.
Hindi siya sumagot.
Nag-iwan ako ng pagkain sa bahay.
Pinadala niya sa guard.
Hanggang isang araw, tinawagan niya ako.
“Gab.”
“Hello?”
“Pwede ba tayong magkita?”
Bumilis ang tibok ng puso ko.
“Oo. Kahit saan.”
Nagkita kami sa isang café malapit sa school ni Sofia.
Nakasimpleng blouse si Elena.
Mas maikli na ang buhok niya.
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, napansin kong maganda pala talaga ang asawa ko.
Hindi dahil nagbago siya.
Dahil noon lang ulit ako tumingin.
“May gusto akong malinaw,” sabi niya.
Tumango ako.
“Hindi tayo nagkita para magbalikan.”
Parang may ibinagsak na bato sa dibdib ko.
“Okay.”
“Gusto kong pag-usapan si Sofia.”
“Oo.”
“Galit siya.”
“Alam ko.”
“Pero nami-miss ka rin niya.”
Napayuko ako.
“Pwede ko ba siyang makita?”
“Pwede. Pero huwag mong pilitin.”
“Hindi.”
“At huwag kang mangako ng hindi mo kayang tuparin.”
Iyon ang pinakamasakit.
Dahil kilala na ako ng sarili kong pamilya bilang taong magaling mangako at mahina tumupad.
“Hindi ako mangangako.”
Tumingin siya sa akin.
“Pupunta na lang ako kapag sinabi kong pupunta ako.”
Iyon ang unang maliit na pagbabago.
Hindi ako nagsalita tungkol sa forever.
Hindi ako nagsalita tungkol sa pagiging bagong tao.
Nagsimula ako sa Sabado.
Alas-nuwebe ng umaga.
School activity ni Sofia.
Dumating ako nang alas-otso y medya.
Nasa covered court siya kasama ang mga kaklase.
Nang makita niya ako, hindi siya tumakbo.
Tumango lang.
Umupo ako sa likod.
Natapos ang program nang alas-dose.
Hindi ako umalis.
Pagkatapos, lumapit siya.
“Papa.”
“Ano, anak?”
“Akala ko may work ka.”
“Wala na akong dating work.”
“Bakit?”
Hindi ko alam kung gaano karami ang alam niya.
“May mali akong ginawa.”
“Tinanggal ka?”
“Umalis ako pagkatapos nilang imbestigahan ang maling ginawa ko.”
Tahimik siya.
“Kasama ba iyong babae?”
Masakit marinig iyon mula sa anak mo.
“Oo.”
“Girlfriend mo siya?”
Hindi ako nagsinungaling.
“Oo.”
Namula ang mata niya.
“Habang kayo ni Mama?”
“Oo.”
“Ang sama mo.”
Tumango ako.
“Oo.”
Hindi ko sinabing komplikado.
Hindi ko sinabing may dahilan.
Hindi ko sinabing hindi niya maiintindihan dahil bata siya.
May mga bagay na simpleng mali.
At minsan, ang pinakamatapat na sagot ay iyong hindi mo nilalagyan ng palamuti.
Umalis si Sofia.
Pero bago siya sumakay sa kotse ni Elena, lumingon siya.
“Punta ka next Friday.”
“Ano meron?”
“Recognition.”
“Anong oras?”
“Three.”
“Nandoon ako.”
Sumimangot siya.
“Huwag mong sabihing pupunta ka kung hindi.”
“Nandoon ako.”
Noong Friday, alas-dos pa lamang nasa school na ako.
Hindi dahil gusto kong patunayan sa kanila na nagbago ako.
Kundi dahil noong unang beses sa buhay ko, gusto kong maagang dumating sa isang bagay na mahalaga.
Unti-unti kong inayos ang pera ko.
Ibinenta ko ang isa kong mamahaling relo.
Ibinenta ko ang motor na bihira ko namang gamitin.
Binayaran ko ang utang ko sa kompanya.
Binayaran ko kay Elena ang halos lahat ng inilabas niya sa ospital para kay Nanay.
Noong una, ayaw niyang tanggapin.
“Hindi mo kailangang bayaran.”
“Kailangan.”
“Gab, ginawa ko iyon para kay Nanay.”
“Alam ko.”
Iniabot ko ang sobre.
“Kaya mas kailangan kong bayaran.”
Hindi niya iyon tinanggap bilang regalo.
Tinanggap niya bilang obligasyon ko.
At tama iyon.
Hindi dapat medalya ang paggawa ng dapat mo namang gawin.
Pagkaraan ng tatlong buwan, nakahanap ako ng trabaho sa isang mas maliit na logistics company.
Mas mababa ang posisyon.
Mas maliit ang sweldo.
Wala akong company car.
Wala ring travel allowance na parang dati.
Pero sa unang araw ko, may inilagay akong litrato sa desk.
Si Sofia kasama si Nanay Rosa.
Hindi litrato ni Elena.
Hindi dahil hindi siya mahalaga.
Kundi dahil ayokong gamitin ang mukha niya bilang inspirasyong “bawiin” siya.
Matagal ko ring kailangang tanggapin na ang pagsisisi ko ay hindi obligasyon niyang gantimpalaan.
Makalipas ang anim na buwan, nagsimulang magbenta si Elena ng frozen meals at packed lunches.
Matagal na pala niyang gustong magkaroon ng maliit na food business.
Hindi niya sinimulan noon dahil ako raw lagi ang nagsasabing “huwag na, hassle lang.”
Si Nanay Rosa ang nagturo sa kanya ng ilang recipe.
Lucban longganisa pasta.
Chicken pastel.
Pancit habhab trays.
Cassava cake.
Nang malaman iyon ni Ate, siya ang nagmungkahi ng pangalan.
Rosa’s Table.
Hindi ako kasali.
At hindi ko ipinilit ang sarili ko.
Pero noong unang buwan, umorder ako ng dalawampung packed lunch para sa office.
Hindi ko sinabi sa mga kasama kong negosyo iyon ni Elena.
Hindi ko rin sinabi kay Elena na ako ang nagrefer sa kanila.
Nalaman lang niya nang makita niya ang pangalan ng kompanya ko sa invoice.
Nagtext siya.
Salamat sa order.
Iyon lang.
Sumagot ako.
Masarap talaga.
Wala nang kasunod.
At kakaiba, pero sapat na iyon.
Lumago ang negosyo niya.
Mula sa kusina ng bahay, kumuha siya ng maliit na commercial kitchen sa Pasig.
Kinuha niya bilang assistant ang pinsan niyang nawalan ng trabaho.
Si Sofia naman ang gumagawa minsan ng simpleng labels at social media photos.
Masaya silang tingnan.
Noong una, masakit.
Pakiramdam ko dapat nandoon ako.
Pero habang tumatagal, naintindihan ko.
Hindi lahat ng magandang eksena sa buhay ng mga taong mahal mo ay kailangan mong maging bahagi.
Minsan, pagmamahal din ang hindi pagsingit sa lugar na ikaw ang dahilan kung bakit kinailangan nilang buuin muli.
Isang taon matapos mamatay si Nanay, bumalik kaming tatlo sa Tiaong para sa death anniversary.
Hindi kami dumating bilang mag-asawa.
Dumating kami bilang pamilya ni Sofia.
Nag-alay kami ng bulaklak sa puntod.
Inilapag ni Sofia ang isang maliit na papel.
“Ano iyan?” tanong ko.
“Letter kay Lola.”
Hindi ko binasa.
May dala rin akong sariling sulat.
Hindi ko rin ipinakita kaninuman.
Pagkatapos magdasal, umalis sina Elena at Sofia para bumili ng pagkain kasama si Ate.
Naiwan ako sa puntod.
Umupo ako sa damuhan.
“Ma.”
Tahimik.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako naghihintay ng sagot.
“Sorry.”
Matagal kong tinitigan ang pangalan niya sa lapida.
“Alam kong wala nang mababago iyon.”
Huminga ako.
“Hindi na rin ako hihingi ng sign kung pinatawad mo ako.”
Hindi ko kailangan ng himala.
Hindi ko kailangan ng panaginip.
Hindi ko kailangan ng kung anumang paraan para isipin na may pagkakataon pa akong marinig ang sagot niya.
Ang kailangan kong gawin ay mabuhay nang hindi inuulit ang lalaking ikinahihiya ko.
“Nag-aaral na akong umuwi, Ma.”
Napaiyak ako.
Hindi tulad noong libing.
Mas tahimik.
Mas malinaw.
“Late lang talaga ako.”
Pagbalik namin sa Maynila, nagkaroon kami ni Elena ng seryosong pag-uusap.
Nagdesisyon kaming manatiling magkahiwalay.
Hindi na niya ako pinagbigyan ng pangalawang pagkakataon bilang asawa.
At sa wakas, natutunan kong huwag tawaging kalupitan iyon.
Consequence iyon.
Karapatan niya iyon.
Nagpatuloy kami sa co-parenting kay Sofia.
May calendar kami.
May schedule.
May gastos na malinaw.
May mga araw na sa akin siya.
May mga araw na kay Elena.
Hindi na ako gumagamit ng trabaho bilang dahilan para kanselahin siya.
Kapag may conflict, maaga akong nagsasabi.
Kapag may pangako, sinusulat ko.
Dahan-dahang bumalik ang tiwala ni Sofia.
Hindi isang malaking eksena.
Hindi isang yakap na biglang nag-ayos ng lahat.
Maliliit na bagay.
Isang school pickup na hindi ko nakalimutan.
Isang dentist appointment na ako ang nagdala sa kanya.
Isang science project na tinapos namin hanggang alas-onse ng gabi.
Isang birthday na hindi ako late.
Isang simpleng tawag tuwing Miyerkules kahit wala kaming kailangang pag-usapan.
Minsan, tinanong niya ako habang kumakain kami ng fishball sa labas ng school.
“Papa?”
“O?”
“Miss mo pa si Mama?”
Hindi ako agad sumagot.
“Oo.”
“Bakit hindi mo siya ligawan ulit?”
Ngumiti ako nang kaunti.
“Dahil hindi lahat ng taong mahal mo ay kailangan mong kunin pabalik.”
Nag-isip siya.
“Hindi ko gets.”
“Okay lang.”
“Galit pa ba siya?”
“Hindi ko alam.”
“Galit ka ba sa kanya?”
“Hindi.”
“Kay Tita Bianca?”
Matagal akong natahimik.
“Hindi rin.”
“Bakit?”
“Dahil ako ang responsable sa ginawa ko.”
Tumango siya na parang naiintindihan niya nang kaunti.
Pagkatapos ay kumuha ulit ng fishball.
Dalawang taon matapos ang gabing namatay si Nanay, inimbitahan ako ni Elena sa opening ng unang maliit na dine-in branch ng Rosa’s Table.
Hindi ako naniwala noong una.
Tinext ko siya.
Sure ka?
Sumagot siya.
Oo. Gusto ni Sofia.
Dumating ako nang maaga.
May maliit na litrato ni Nanay sa isang shelf sa loob.
Katabi ng litrato ang lumang recipe notebook niya.
Nakatayo si Elena sa counter, abala sa mga order.
Mas kumpiyansa siya.
Mas magaan ang mukha.
Parang ibang tao.
O baka muli, ngayon ko lang siya tunay na nakikita.
Lumapit ako.
“Congratulations.”
“Salamat.”
“Proud siguro si Nanay.”
Ngumiti siya.
“Sana.”
Tumango ako.
“Proud din ako sa iyo.”
Tumingin siya sa akin nang ilang segundo.
“Salamat, Gab.”
Walang pangakong balikan.
Walang romantic music.
Walang himala.
At sa unang pagkakataon, hindi ako humingi pa.
Maya-maya, sumulpot si Sofia sa kusina.
“Papa! Picture!”
Lumapit ako.
Tumayo kaming tatlo sa harap ng sign na Rosa’s Table.
Hinawakan ni Sofia ang braso naming dalawa.
Ngumiti ang camera.
Pagkatapos, binitawan namin ang isa’t isa.
Pero hindi na masakit tulad ng dati.
Dahil may mga pamilyang hindi bumabalik sa dati.
Gumagawa sila ng bagong paraan para hindi tuluyang masira.
Makalipas ang ilang linggo, bumisita ulit ako sa puntod ni Nanay.
Dala ko ang printed picture naming tatlo sa opening.
Inilagay ko iyon sa tabi ng bulaklak.
“Ma.”
Ngumiti ako.
“Okay si Sofia.”
Tahimik ang sementeryo.
“Okay na rin si Elena.”
Napatingin ako sa litrato.
“At ako…”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi pa siguro totally okay.”
Natawa ako nang mahina.
“Pero hindi na ako tumatakbo.”
Bago ako umalis, tiningnan ko ang cellphone ko.
May message si Sofia.
Papa, sunduin mo ako 5:30 ha.
Dati, baka nagreply ako ng:
Try ko.
O:
Tingnan natin.
O:
Busy si Papa.
Ngayon, tiningnan ko ang oras.
4:12 p.m.
Sapat.
Nagreply ako.
Oo. Nandoon ako bago mag-5:30.
Isinuksok ko ang cellphone sa bulsa.
Nagpaalam kay Nanay.
At umalis.
Hindi ko na mababawi ang walong tawag na hindi ko sinagot.
Hindi ko na maririnig muli ang boses ng nanay ko sa kabilang linya.
Hindi ko na maibabalik ang apat na taong ninakaw ko sa asawa ko.
Hindi ko rin mabubura ang araw na tinanong ako ng anak ko kung bakit hindi ako pumunta sa lola niya.
Iyon ang presyo.
At may mga presyo talagang hindi mo matatapos bayaran.
Pero may isang bagay akong natutunan mula sa lalaking dating ako.
Hindi nagsisimula ang pagbabago sa pagsasabing “sorry.”
Nagsisimula ito sa susunod na pagkakataong tumunog ang telepono—
at pinili mong sumagot.
