TATLONG TAON AKONG TINAWAG NA PALAMUNIN—KAYA NANG MAGPADALA ANG ASAWA KO NG ₱200,000, INAKALA KONG BAYAD-IWAN… HINDI KO ALAM, AKO PALA ANG HINAHABOL NIYA
Tatlong taon akong kasal.
Tatlong taon din akong tinawag na palamunin, sunud-sunuran, at lalaking walang sariling pangarap.
Kaya nang biglang may pumasok na ₱200,000 sa bank account ko habang nasa business trip ang asawa ko, isang bagay lang ang naisip ko.
Bayad-iwan.
Nang gabing iyon, nag-iwan ako ng liham, pinatay ang cellphone ko, at sumakay ng bus papuntang Bicol.
Akala ko malaya na ako.
Hanggang sa may sumigaw sa likod ko habang umiinom ako ng buko juice sa tabing-dagat—
“PANGGASTOS MO ’YON! GABRIEL, HUMINTO KA DIYAN!”
Pero bago ang lahat, ako muna si Gabriel Ramos.
Tatlong taon na akong full-time househusband.
Kapag sinabi ko iyon, parang gusto nang magtago ng nanay ko sa ilalim ng mesa.
Tuwing umuuwi kami sa Bulacan para sa Pasko, pare-pareho ang tanong ng mga tiyahin ko.
“Gabriel, nasa trabaho na naman si Andrea?”
“Ano bang ginagawa mo buong araw sa bahay?”
“Buti ka pa, sarap ng buhay!”
Laging mahaba ang pagkakabigkas nila sa salitang sarap.
Para bang ang ibig sabihin ay, Napakaswerte mong walang silbi.
Ngumingiti lang ako.
Hindi ko naman maipaliwanag sa kanila na alas-singko pa lang ng umaga, gising na ako para mamalengke.
Na ako ang naglalaba, naglilinis, nagbabayad ng bills, nag-aayos ng sirang gripo, at nagluluto ng baon ng asawa ko.
Na minsan, tinikman ng may-ari ng karinderya sa tapat ang kare-kare ko at inalok akong maging kusinero.
Sa mata ng lahat, simple lang ang kuwento.
Si Andrea Villanueva-Ramos ay isang matagumpay na executive sa Makati.
At ako ang lalaking nabubuhay sa pera niya.
Pinakamalala si Paolo, dating kaklase ko sa kolehiyo.
Sa bawat reunion, palagi niya akong ginagawang katatawanan.
“O, Gabriel! Hindi ka ba hinatid ng driver ni misis?”
“Balita ko na-promote na naman si Andrea. Ikaw, may bago ka bang recipe ng adobo?”
“Huwag ka nang maglabas ng wallet. Baka wala ka namang laman!”
Tawanan ang buong mesa.
Nakikitawa rin ako.
Pero sa isip ko, walong daang beses ko nang isinawsaw ang mukha niya sa kaldero ng kumukulong sinigang.
Hindi ako duwag.
Wala lang talaga akong sapat na dahilan para ipagtanggol ang sarili ko.
Maganda si Andrea.
Matalino.
Matapang.
Kapag pumasok siya sa isang silid, kusa yatang tumitino ang mga tao.
Samantalang ako, mas kilala sa aming condominium bilang lalaking laging may dalang bayong at marunong magtanggal ng mantsa ng mantika sa puting polo.
Madalas bumiyahe si Andrea.
Minsan isang linggo. Minsan dalawang linggo.
Bago siya umalis, palagi siyang naglilipat ng pera sa account ko.
₱3,000.
₱5,000.
Kung minsan, ₱10,000.
Hindi niya sinasabi kung para saan.
Hindi rin ako nagtatanong.
Ganoon kami.
Hindi siya marunong magsabi ng nararamdaman.
Isang beses, buong araw akong naghanda ng dinner para sa anniversary namin.
Pagkatapos kumain, ibinaba niya ang kutsara.
“Okay.”
Iyon lang.
Naghintay ako ng dagdag.
Wala.
“Masarap ba?” tanong ko.
Tumingin siya sa akin.
“Pwede na.”
Dalawang salita.
Minsan naiisip kong baka tumanda kaming dalawa nang hindi man lang niya nasasabi kung mahal niya ako.
Pero hindi ko inakalang matatapos kami nang ganoon kabilis.
Huwebes noon.
May flight si Andrea papuntang Cebu para sa isang corporate meeting.
Nasa pinto na siya, hawak ang maleta, nang huminto siya at tumingin sa akin.
Akala ko may mahalaga siyang sasabihin.
“May manok sa freezer,” sabi niya.
Pagkatapos, umalis na siya.
Habang nilalabas ko ang manok para sana gumawa ng tinola, tumunog ang cellphone ko.
Bank notification.
Binuksan ko.
You received ₱200,000.00.
Napahawak ako sa refrigerator.
Dati, pinakamalaki na ang ₱10,000.
Ngayon, biglang ₱200,000.
Walang paliwanag.
Walang mensahe.
Naalala ko ang mga nagdaang buwan.
Mas madalas siyang bumiyahe.
Mas gabi siyang umuwi.
Mas tahimik siya sa hapag.
Pati ang sinabi niyang “may manok sa freezer” ay biglang parang huling habilin ng taong ayaw nang bumalik.
Tatlong salita ang umikot sa isip ko.
Bayad sa paghihiwalay.
Masakit.
Pero makalipas ang ilang minuto, kakaibang gaan ang naramdaman ko.
Mabuti na rin.
Hindi na niya kailangang sabihin nang direkta.
Mahirap man ako at walang sariling trabaho, hindi ako lalaking kakapit sa taong ayaw na sa akin.
Kumuha ako ng papel.
Sumulat ako.
Andrea,
Kapag nabasa mo ito, wala na ako.
Natanggap ko ang ₱200,000. Naiintindihan ko ang ibig mong sabihin. Huwag kang mag-alala. Hindi kita guguluhin.
Matapang.
Maikli.
Marangal.
Pero habang nagpapatuloy ako, kusang sumulat ang kamay ko.
Hindi ko pa naluluto ang manok. Ilagay mo sa pinakailalim ng freezer.
Diligan ang pothos sa balcony tuwing ikatlong araw.
May mantsa ng kape ang cream blazer mo. Ibabad muna sa malamig na tubig.
Medyo tabingi ang plato ng microwave. Ikutin mo pakaliwa bago gamitin.
Nang matapos ako, tinitigan ko ang liham.
Ang unang kalahati ay dignidad ng isang lalaking iniwan.
Ang ikalawang kalahati ay turnover notes ng kasambahay.
Pumirma ako.
Mula sa dati mong asawang hindi naging sapat,
Gabriel.
Alas-onse y medya ng gabi, inilapag ko ang liham sa coffee table.
Nag-impake ako ng tatlong damit, lumang rosaryo ng nanay ko, at paborito kong chef’s knife.
Hindi iyon sandata.
Iyon ang tanging bagay na pakiramdam ko ay tunay na akin.
Isinara ko ang pinto.
Isinuksok ang susi sa ilalim.
At sumakay ng bus mula Cubao papuntang Naga.
Pinatay ko ang cellphone ko.
Bagong buhay.
Bagong Gabriel.
Pagdating ko sa Camarines Sur, umupa ako ng maliit na silid malapit sa baybayin.
₱3,500 kada buwan.
May lumang kama, electric fan, at bintanang tanaw ang puno ng mangga.
Tiningnan ako ng landlady.
“Mag-isa ka?”
“Opo.”
“Iniwan ka ng asawa mo?”
Napatigil ako.
Ngumata siya ng butong pakwan.
“Alam ko ang itsura ng lalaking tumatakas. Deposit at one month advance.”
Tatlong araw akong natulog, naglakad sa dalampasigan, at kumain ng pancit canton.
Sa ikaapat na araw, hindi na mapakali ang mga kamay ko.
Sanay akong may niluluto.
Sanay akong may inaayos.
Kaya pumunta ako sa palengke.
Bumili ako ng hipon, bawang, gata, sili, at sariwang gulay.
Sa maliit na kalan sa inuupahan kong silid, nagluto ako ng ginataang hipon na may bawang at tanglad.
Kumalat ang amoy sa buong hallway.
Makalipas ang ilang minuto, kumatok ang kapitbahay kong malaking lalaki na may tattoo sa braso.
“Boss, ano ’yang niluluto mo?”
“Hipon.”
“Pwedeng tikim?”
Tiningnan ko siya.
Malapad ang balikat, pero nakangiti na parang batang nakakita ng sorbetes.
“Ano’ng pangalan mo?”
“Jun.”
“Anong trabaho mo?”
“Kung saan may raket.”
Pinatikim ko siya.
Pagkalunok niya, nanlaki ang mga mata niya.
“Pare…”
“Ano?”
“Pwede nating ibenta ’to.”
Kinabukasan, naglatag kami ng maliit na mesa malapit sa beach.
Labinlimang packed meals lang.
Naubos sa loob ng dalawampung minuto.
Sa ikalawang araw, tatlumpu.
Sa ikatlong araw, animnapu.
Makalipas ang isang linggo, may pila na sa harap ng mesa namin.
Tinawag ni Jun ang maliit naming puwesto na Kusina ni Gab.
Unang beses matapos ang tatlong taon, may mga taong hindi ako tinawag na palamunin.
Tinawag nila akong Chef.
At nang hapong iyon, habang nakaupo ako sa tabing-dagat at umiinom ng buko juice, pakiramdam ko sa wakas ay naiintindihan ko na ang buhay ko.
Hanggang sa may boses na sumigaw sa likod ko.
“GABRIEL RAMOS!”
Nabitawan ko ang buko.
Dahan-dahan akong lumingon.
Nakatayo si Andrea sa buhangin, gusot ang buhok, maputik ang sapatos, at halos mawalan ng hininga.
Hawak niya sa isang kamay ang liham ko.
Sa isa naman ay isang makapal na pulang folder.
Galit na galit ang mga mata niya.
“Ang ₱200,000,” sigaw niya, “ay hindi bayad-iwan!”
Humakbang siya palapit.
“Panggastos mo iyon habang inaayos ko ang restaurant na regalo ko sana sa’yo!”
At bago ako makapagsalita, binuksan niya ang pulang folder.
Sa unang pahina ay nakita ko ang pangalan ko.
GABRIEL RAMOS — OWNER AND EXECUTIVE CHEF.
PARTE2
Hindi ako agad nakapagsalita.
Tumingin ako sa folder.
Pagkatapos kay Andrea.
Pagkatapos ulit sa folder.
“Restaurant?” mahina kong tanong.
“Tatlong buwan ko nang inaayos,” sagot niya. “Akala mo ba kung bakit lagi akong nasa Cebu at Davao?”
“Business trip?”
“Business trip nga! Nakikipag-usap ako sa suppliers, designers, at investors!”
Napakamot sa ulo si Jun, na nakatayo ilang metro mula sa amin.
“Boss Gab, mukhang may family meeting kayo. Lalayo muna ako, pero hindi masyado. Baka kailangan mo ng witness.”
Sinamaan siya ni Andrea ng tingin.
Mabilis siyang umatras.
Ako naman ay parang binuhusan ng malamig na tubig.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil surprise!”
“Anong klaseng surprise ang may ₱200,000 na walang mensahe?”
“Magme-message sana ako paglapag ko sa Cebu. Pero pinatay mo agad ang cellphone mo!”
“Akala ko hinihiwalayan mo ako!”
“Bakit kita hihiwalayan?”
“Dahil wala akong trabaho!”
Tumahimik siya.
Iyon ang unang pagkakataong direkta kong sinabi sa kanya ang matagal ko nang kinikimkim.
“Tatlong taon, Andrea. Lahat ng tao tinatawag akong palamunin. Mga kamag-anak ko. Mga kaibigan ko. Kahit mga kapitbahay natin. At hindi mo man lang ako ipinagtanggol.”
Kumunot ang noo niya.
“Hindi ko alam.”
“Hindi mo alam dahil hindi mo tinatanong.”
“Hindi mo rin sinabi.”
“Paano ko sasabihin? Lagi kang pagod. Lagi kang nagmamadali. Kapag nagluluto ako, ‘okay’ lang ang sagot mo. Kapag tinatanong kita kung masarap, ‘pwede na.’”
Namula ang mukha niya.
“Hindi ibig sabihin noon na hindi masarap.”
“Talaga? Ano palang ibig sabihin?”
Huminga siya nang malalim.
“Na kapag sinabi kong sobrang sarap, baka isipin mong binobola kita.”
Napapikit ako.
“Tatlong taon tayong kasal, pero hindi mo pa rin alam kung paano magbigay ng papuri?”
“Hindi ako lumaki sa pamilyang nagsasabi ng nararamdaman.”
“Hindi rin ako lumaking manghuhula.”
Napalunok siya.
Sa unang pagkakataon, nawala ang matigas na anyo ng matagumpay na executive na kinatatakutan ng mga empleyado.
Sa harap ko ay asawa ko lang siya.
Pagod.
Nasaktan.
At halatang ilang araw nang hindi nakatulog nang maayos.
“Pagdating ko sa bahay,” sabi niya, “nakita ko ang sulat mo.”
Ibinuka niya ang gusot na papel.
“Sa unang tatlong linya, akala ko mamamatay ako sa galit. Pagdating ko sa parte tungkol sa manok at pothos, umiyak ako.”
“Umiyak ka?”
“Hindi dahil sweet.”
“Ah.”
“Dahil naisip kong iniwan ako ng asawa ko pero nag-aalala pa rin siya sa microwave.”
Hindi ko napigilang matawa.
Hindi rin niya napigilan ang bahagyang pagkurba ng labi niya.
Pero mabilis ulit siyang naging seryoso.
“Tinawagan kita nang isang daan at labingpitong beses.”
“Patay ang cellphone ko.”
“Alam ko. Kaya tinawagan ko ang nanay mo, mga kaibigan mo, bus terminals, at pati homeowners’ association.”
“Paano mo ako nahanap?”
“Binuksan mo ang debit card mo kahapon sa grocery.”
Napatingin ako sa bulsa ko.
Doon ko ginamit ang card na may ₱200,000 para bumili ng bagong kawali.
“May alert ako sa family banking account,” dagdag niya. “Nang makita kong Camarines Sur, sumakay ako sa unang flight papuntang Naga. Tapos nag-van ako, tricycle, at halos tatlong kilometrong lakad dahil mali ang pinuntahan kong barangay.”
Tiningnan ko ang putik sa sapatos niya.
Si Andrea, na ayaw maglakad nang higit sa limang minuto dahil sumasakit ang sakong, ay naglakad ng tatlong kilometro para hanapin ako.
“Bakit mo ako binigyan ng ganoong kalaking pera?” tanong ko.
“Dahil ayaw kong isipin mong kailangan mong humingi ng permiso sa bawat gagastusin mo.”
“Pero dati maliit lang.”
“Dahil maliit lang din ang natitira sa savings ko habang binabayaran ko ang down payment sa restaurant.”
Muli niyang iniabot ang folder.
Nasa loob ang lease agreement para sa isang commercial space sa Quezon City.
May floor plan.
Kitchen design.
Business permits.
At listahan ng equipment.
Sa huling pahina, may sulat-kamay.
Para kay Gabriel,
Ang pinakamahusay na chef na nakilala ko.
Sana dumating ang araw na paniwalaan mo rin ang bagay na matagal ko nang alam.
Parang may humigpit sa dibdib ko.
“Sinulat mo ito?”
Tumango siya.
“Bakit hindi mo man lang sinabi na gusto mong magkaroon ako ng restaurant?”
“Dahil narinig kitang kausap ang nanay mo noong nakaraang taon. Sabi mo, matagal mo nang binitawan ang pangarap mong magluto professionally dahil ayaw mong madagdagan ang problema ko.”
Naalala ko iyon.
Pabulong kong sinabi sa nanay ko habang natutulog si Andrea sa kwarto.
Akala ko hindi niya narinig.
“Hindi ka problema,” sabi niya. “Hindi kailanman.”
“Pero ako ang gumagawa ng lahat sa bahay habang ikaw ang kumikita.”
“Dahil noong unang taon ng negosyo ko, halos hindi ako kumain at matulog. Ikaw ang nagpapatuloy sa buhay natin. Ikaw ang nag-aayos ng mga bagay na hindi ko kayang harapin. Hindi kita sinuportahan dahil naaawa ako. Sinusuportahan kita dahil asawa kita.”
“Bakit hindi mo sinabi noon?”
“Dahil tanga ako.”
Napakurap ako.
Si Andrea Villanueva-Ramos, ang babaeng minsang pinaiyak ang isang regional director sa pamamagitan lamang ng pagtataas ng kilay, ay inamin na tanga siya.
“Pwede bang ulitin mo?” tanong ko.
“Hindi.”
“Sayang. Dapat nai-record ko.”
Sinamaan niya ako ng tingin, pero may luha na sa mga mata niya.
“Gabriel, umuwi na tayo.”
Napatingin ako sa maliit na mesa ng Kusina ni Gab.
May limang customer na naghihintay.
Si Jun ay nagkukunwaring nag-aayos ng plastic cups habang halatang nakikinig.
Sa unang pagkakataon, may sarili akong kinikita.
May mga taong bumabalik dahil gusto nila ang luto ko.
May bagay akong nabuo nang wala si Andrea.
Ayokong basta iwan iyon.
“Hindi pa ako pwedeng umuwi,” sabi ko.
Namutla siya.
“Hindi dahil ayaw na kita.”
Hindi siya huminga.
“Pero kailangan kong malaman kung kaya kong tumayo sa sarili kong paa. Hindi ko na kayang bumalik sa dati na parang walang nangyari.”
Tahimik siyang tumango.
“Ano’ng gusto mong gawin?”
“Tulungan mo akong ayusin ito.”
Itinuro ko ang maliit na food stall.
“Hindi bilang investor. Hindi bilang boss. Bilang asawa.”
Makalipas ang ilang segundo, hinubad niya ang mamahaling blazer niya.
Tinupi ang manggas ng blouse.
“Ano’ng gagawin ko?”
Binigyan ko siya ng apron.
“Maghugas ka ng plato.”
Napatingin siya sa tambak na pinggan.
“Lahat ito?”
“Lahat.”
Napabuntong-hininga siya.
Pero kinuha niya ang sponge.
Nang gabing iyon, unang beses kong nakita si Andrea na may sabon sa buhok at mantika sa pisngi.
Hindi siya marunong maghugas nang maayos.
Tatlong baso ang muntik niyang mabasag.
Pero hindi siya nagreklamo.
Pagkatapos magsara, naupo kaming dalawa sa tabing-dagat.
Walang corporate meetings.
Walang bank transfers.
Walang mga kamag-anak.
Kami lang.
“Hindi ko gustong bumalik sa Maynila na palamunin pa rin ang tingin sa akin,” sabi ko.
“Hindi ka palamunin.”
“Alam natin. Pero gusto kong patunayan din sa sarili ko.”
Tumingin siya sa alon.
“Paano kung dalhin natin ang Kusina ni Gab sa Maynila?”
“Ano?”
“Gamitin natin ang restaurant space. Pero hindi regalo. Partnership.”
“Magkano ang share mo?”
“Forty percent.”
“Thirty.”
“Thirty-five.”
“Deal.”
Iniabot niya ang kamay niya.
Kinamayan ko siya.
Pagkatapos, hinila niya ako palapit at niyakap nang mahigpit.
“Ayoko nang mawawala ka nang walang pasabi.”
“Ayoko rin nang makatanggap ng ₱200,000 nang walang explanation.”
“Fine.”
“At kapag masarap ang luto, sabihin mong masarap.”
“Fine.”
“At huwag puro ‘okay.’”
“Ang dami mong kondisyon.”
“Pwede ka namang makipaghiwalay.”
Lalong humigpit ang yakap niya.
“Subukan mong tumakas ulit. Lalagyan ko ng tracker ang chef’s knife mo.”
Makalipas ang isang buwan, bumalik kami sa Maynila.
Kasama namin si Jun, na pumayag maging operations manager matapos naming malaman na dati pala siyang nagtrabaho sa isang hotel kitchen sa Boracay.
Nang tanungin ko kung bakit “raket-raket” lang ang sagot niya dati, sinabi niyang nahihiya siyang amining natanggal siya sa trabaho matapos magsara ang hotel noong pandemya.
Binuksan namin ang Kusina ni Gab sa Quezon City.
Sa unang linggo, kaunti lang ang customer.
Sa ikalawang linggo, may food blogger na nag-post tungkol sa ginataang hipon namin.
Pagsapit ng ikatlong buwan, kailangan na naming magdagdag ng sampung mesa.
Ako ang executive chef.
Si Andrea ang humahawak sa finances at expansion.
Pero sa bahay, ako pa rin ang nagluluto.
Hindi dahil wala akong ibang magawa.
Kundi dahil mahal ko iyon.
Isang gabi, nagkaroon ng college reunion.
Ayaw ko sanang pumunta.
Pero si Andrea mismo ang namilit.
Pagdating namin sa restaurant, nandoon si Paolo.
Ngumisi agad siya.
“O, Gabriel! Sumama na rin si misis para magbayad ng dinner?”
Bago ako makasagot, may lumapit na waiter.
“Chef Gabriel, ready na po ang private dining room. Dumating na rin po ang supplier mula Davao para sa second branch.”
Nawala ang ngiti ni Paolo.
“Chef?”
Lumapit si Andrea at kumapit sa braso ko.
“Oo,” sabi niya. “Si Gabriel ang may-ari ng restaurant na nirereserbahan mo para sa reunion.”
Namula si Paolo.
“Akala ko… nasa bahay ka lang.”
Ngumiti ako.
“Doon ako natutong magluto nang maayos.”
Wala akong sigaw.
Wala akong paghihiganti.
Hindi ko siya pinahiya.
Hindi ko na kailangan.
Ang buhay ko na mismo ang sumagot para sa akin.
Pagkatapos ng reunion, hinabol ako ni Paolo sa labas.
“Pare, pasensya na. Biro lang naman lahat iyon.”
Tumingin ako sa kanya.
“Alam mo, hindi lahat ng biro nakakatawa. Minsan ginagamit lang natin ang salitang biro para hindi tayo managot sa pananakit.”
Yumuko siya.
Hindi kami muling naging magkaibigan.
Pero hindi ko na rin dinala ang galit.
Isang taon matapos buksan ang unang branch, nakapagbukas kami ng ikalawa sa Pasig.
Sa opening night, umakyat si Andrea sa maliit na stage.
Hawak niya ang mikropono.
Halatang kinakabahan.
Mas gusto niyang magpresenta sa boardroom kaysa magsalita tungkol sa damdamin.
“May gusto akong sabihin,” simula niya.
Tumingin siya sa akin.
“Ang asawa ko ay hindi palamunin.”
Tahimik ang buong restaurant.
“Sa loob ng tatlong taon, siya ang gumawa ng tahanan para sa akin habang abala akong bumuo ng kumpanya. Siya ang dahilan kung bakit may malinis akong damit, mainit na pagkain, at lugar na gusto kong uwian.”
Namasa ang mga mata ko.
“Hindi ko lang iyon nasabi sa tamang oras,” pagpapatuloy niya. “At muntik ko siyang mawala dahil inakala kong sapat nang mahalin ang isang tao nang tahimik.”
Huminga siya nang malalim.
“Hindi pala sapat. Ang pagmamahal, kailangang sabihin. Kailangang ipakita. At higit sa lahat, kailangang marinig ng taong minamahal mo.”
Bumaba siya sa stage.
Lumapit sa akin.
“At masarap ang luto mo,” bulong niya.
Napatawa ako habang niyayakap siya.
“Ngayon mo lang sinabi.”
“Hindi. Sinabi ko na rin kahapon.”
“Ang sabi mo, ‘not bad.’”
“Malaking improvement na iyon.”
Hanggang ngayon, nagtatalo pa rin kami.
Minsan tungkol sa budget.
Minsan tungkol sa sobrang alat ng sinigang.
Minsan tungkol sa ugali niyang mag-iwan ng basang tuwalya sa kama.
Pero hindi na kami nananahimik kapag may problema.
Hindi na rin kami umaasa na mababasa ng isa ang isip ng isa.
At ang ₱200,000 na minsang inakala kong bayad-iwan?
Ginamit namin bilang puhunan sa unang food truck ng Kusina ni Gab.
Sa gilid nito, ipinapinta ni Andrea ang isang maliit na pangungusap:
“Hindi lahat ng umaalis ay gustong lumayo. Minsan, naghihintay lang silang habulin at sabihang mahalaga sila.”
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi nasusukat ang halaga ng isang tao sa laki ng kaniyang suweldo o sa trabahong nakikita ng ibang tao. Ang pag-aalaga sa tahanan, pagsuporta sa pangarap ng asawa, at tahimik na pagsalo sa araw-araw na responsibilidad ay tunay na trabaho at tunay na pagmamahal.
Ngunit tandaan din natin: hindi sapat ang pagmamahal na nakakulong lamang sa isip. Sabihin ito. Iparamdam ito. Ipagtanggol ang taong mahal mo habang naririnig pa niya—dahil minsan, ang katahimikan ay napagkakamalang paglayo.
