Sa Bahay na Tatlong Aircon Lang Daw ang Kaya, Ako ang Laging Pinapawisan—Hanggang Sirain Nila ang Panayam Ko at Biglang Magpalagay ng Pang-apat Para sa Paborito Nilang Anak Kinagabihan
Bahagi 3 — Nang Ipa-blotter Ko ang Sarili Kong mga Dokumento, Nawala ang Kontrol Nila—Pagkaraan, Isang Mensahe ni Trina ang Naglantad ng Mas Malaking Plano
Tinitigan ko ang brown envelope sa ilalim ng palad ni Mama.
“Ma, personal documents ko po iyan. Huling beses na akong makikiusap. Ibigay n’yo.”
“Kapag tumanggi ka sa trabaho, ibibigay ko.”
Si Papa ay nakasandal sa upuan, nakahalukipkip.
“Walang matinong anak ang umaalis nang ganyan. Kung gusto mong patunayan na kaya mo, umalis ka nang wala ang mga papel na iyan.”
Noon ako kumuha ng cellphone.
“Ano’ng ginagawa mo?” tanong ni Mama.
“Tumatawag sa barangay.”
Tumawa si Papa.
“Para saan? Isusumbong mo sariling magulang mo?”
“Opo. Dahil ayaw ninyong ibalik ang passport, IDs at bank card ko.”
Nawala ang ngiti niya.
Hindi ako nagbanta. Tumawag talaga ako sa barangay duty desk at mahinahong ipinaliwanag na may travel arrangement ako papuntang Batangas at pinipigilan akong kunin ang sarili kong dokumento.
Wala pang dalawampung minuto, dumating ang isang barangay kagawad at tanod.
Biglang nagbago ang boses ni Mama.
“Family misunderstanding lang po ito. Nag-aalala lang kami sa anak namin.”
Tumingin sa akin ang kagawad.
“Ma’am, gusto n’yo po bang kunin ang mga dokumento ninyo at umalis nang kusa?”
“Opo.”
“Sa inyo po nakapangalan lahat?”
“Opo.”
Wala nang maikutan ang usapan.
Ibinigay ni Mama ang envelope.
Bago ako umalis, pinasulat ng kagawad sa incident log na naibalik sa akin nang buo ang passport, IDs, ATM card at school records ko. Humingi ako ng blotter reference number at kinunan ko ng litrato ang entry.
Namula si Papa sa hiya.
“Talagang ipapahiya mo kami sa barangay?”
Hindi ko na pinigilang sumagot.
“Hindi po kayo napahiya dahil humingi ako ng tulong. Napahiya kayo dahil may ginawa kayong kailangang may witness bago ninyo itama.”
Iyon ang unang pagkakataong wala silang naisagot.
Alas-singko y medya, sumakay ako ng bus dala ang isang maleta, backpack, at lumang electric fan na hindi ko rin alam kung bakit isinama ko.
Pagdating sa staff dormitory sa Batangas, binuksan ng coordinator ang pinto ng kuwarto ko.
May kama. Maliit na desk. Sariling cabinet. Malinis na banyo.
At sa ibabaw ng pinto, may bagong aircon.
“Remote control is on the table,” sabi niya.
Pagkaalis niya, naupo ako sa gilid ng kama at pinindot ang power button.
Umihip ang malamig na hangin.
Doon ako umiyak.
Hindi dahil sa aircon.
Kundi dahil iyon ang unang kuwartong tinuluyan ko na walang kailangang hinging permiso para maging komportable.
Mabilis ang takbo ng trabaho. Ang project namin ay tungkol sa low-cost sensor module para sa flood monitoring at emergency power systems. Mahigpit ang schedule, pero malinaw ang tungkulin. Kapag may meeting, walang pumapasok para utusan akong bumili ng isda. Kapag may deadline, walang nagsasabing ang trabaho ko ay “arte lang.”
Pagkaraan ng tatlong linggo, tinawag ako ni Dr. Reyes.
“Alam mo bang ikaw ang una kong nirekomenda para sa slot na ito?”
“Akala ko po backup candidate lang ako.”
“Hindi. Ilang beses ka lang tumanggi dahil ayaw mong malayo sa bahay.”
Napangiti ako nang mapait.
Kung hindi sinira ng pamilya ko ang interview ko, baka patuloy ko pa ring pipiliing manatili malapit sa kanila.
Minsan, ang pintong isinara sa mukha mo ang nagtutulak sa iyo sa tamang labasan.
Sa unang buwan, araw-araw tumatawag si Mama.
Hindi para tanungin kung kumakain ba ako.
“Mara, saan mo nilalagay ang resibo ng tubig?”
“Mara, anong brand ng suka ang binibili mo?”
“Mara, hindi marunong maglaba si Trina ng puting uniform.”
Si Kuya Joel naman ay nag-message isang gabi.
“Umuwi ka sa Saturday. Darating si Camille. Ikaw gumawa ng baked salmon, mas masarap timpla mo.”
Hindi ako sumagot.
Pagkaraan ng dalawang buwan, dumating ang screenshot ng Meralco bill mula kay Mama.
₱12,846.
Kasunod ang mensahe niya.
“Grabe ang bill dahil sa apat na aircon. Padala ka naman ng walong libo. Ikaw naman ang may trabaho ngayon.”
Napatawa ako sa harap ng cellphone.
Ang aircon sa sala na hindi raw kayang ikabit noong ako ang nangangailangan ng tahimik at malamig na lugar, ako ngayon ang gustong pagbayarin.
Sumagot ako.
“Hindi po ako nakatira diyan. Bawasan n’yo paggamit.”
Tumawag agad si Papa.
“Pamilya mo kami!”
“Pamilya rin po ako noon.”
Pinatay ko ang tawag.
Pagkaraan, si Trina naman ang humingi ng ₱48,000 para sa laptop na gusto niya sa college.
“Ma said ikaw na raw bahala kasi may sweldo ka.”
“May functioning laptop ka pa.”
“Luma na iyon.”
“Then gamitin mo hanggang masira.”
Hindi siya nagreply nang dalawang araw.
Sa ikatlong araw, tumawag si Tita Lorna.
Mahina ang boses niya.
“Mara, nakita ko ang post ng university ninyo. Magna cum laude ka pala? At ikaw ’yung nanalo sa national research challenge noong third year?”
“Opo.”
“Bakit sinabi ng Mama mo sa handaan na wala kang talent?”
Tahimik ako.
Siya rin ang unang kamag-anak na nagsabi sa akin ng salitang matagal kong hinihintay.
“Pasensya ka na. Nakisabay ako sa pangmamaliit nang hindi ko alam ang buong kuwento.”
Mula noon, nagsimulang magbago ang usapan sa extended family. Hindi ako nagsumbong. Hindi ko kailangan. Ang university records, competition photos at publication list ko ay pampubliko.
Apat na buwan matapos akong umalis, napili ang project team namin para magpresenta sa National Technology and Resilience Expo sa Pasay. Hindi cash prize ang matatanggap namin kundi ₱1.2 million project grant para sa susunod na development phase.
Nakalagay sa event poster ang pangalan ko bilang junior lead researcher.
Nang i-post iyon ng university alumni page, biglang nag-share si Mama.
“Proud parents! Lahat ng sakripisyo namin para mapag-aral ang anak namin, sulit!”
Halos matawa ako.
Kinabukasan, tumawag siya na napakalambing ng boses.
“Anak, pupunta kaming lahat sa awarding. Magdala ka ng magandang dress. Pagkatapos, may family dinner tayo.”
“Okay.”
“May konting pag-uusapan lang din tayo. Para sa future ng pamilya.”
Hindi ko tinanong kung ano.
Gabing iyon, isang larawan ang dumating mula kay Trina.
Nasa litrato ang dining table namin sa Marikina.
May folder mula sa isang auto financing company, quotation para sa isang brand-new SUV, at co-maker application form.
Sa kahon na “Proposed Co-Maker,” nakatype ang pangalan ko.
MARA ELENA VILLANUEVA.
Kasunod ang message ni Trina.
“Ate, huwag mong sabihin kay Mama na sinend ko ito.”
Isa pang message.
“Sinabi nila kay Kuya na after ng award mo, pipirma ka raw kasi may ₱1.2 million kang matatanggap.”
At ang huli:
“Hindi nila alam na narinig ko ang usapan nila. Kapag tumanggi ka raw sa harap ng relatives, sasabihin nilang pinabayaan mo ang pamilya matapos ka nilang pag-aralin.”
Matagal kong tinitigan ang litrato.
Pagkatapos, binuksan ko ang grant agreement namin.
Project funds. Restricted use. No personal cash award.
Saka ko binuksan ang litrato ng barangay blotter, ang scholarship certificates ko, ang bank records ng sarili kong tuition expenses, at ang email na nagpapatunay kung sino talaga ang nagrekomenda sa akin sa trabaho.
Tinawagan ko si Dr. Reyes.
“Sir, puwede po bang magdagdag ng dalawang minuto sa acceptance remarks ko sa expo?”
“Para saan?”
Tumingin ako ulit sa pangalan ko sa co-maker form.
“Para po malinaw kung kanino talaga ang ₱1.2 million.”
Sa unang pagkakataon, hindi ako aalis sa eksena para umiwas sa gulo.
Hahayaan kong sila mismo ang magsimula nito sa harap ng lahat.
Bahagi 4 — Sa Harap ng Buong Angkan, Inilabas Ko ang mga Resibo at Blotter—At Doon Nila Nalaman na Hindi Ako ang May Utang na Loob
Dumating ang araw ng National Technology and Resilience Expo sa SMX Convention Center sa Pasay.
Punô ang hall ng research teams, engineers, professors at mga estudyante. Sa booth namin, nakalagay ang prototype ng flood-monitoring module na ilang buwan naming halos hindi tinulugan.
Nakatayo ako sa tabi ni Dr. Reyes nang makita ko ang pamilya ko.
Si Mama ang nauuna, naka-bestida at may malaking bouquet.
Kasunod si Papa, si Kuya Joel kasama ang girlfriend niyang si Camille, at si Trina na tahimik lang. May kasama pa silang ilang kamag-anak, kabilang si Tita Lorna.
Paglapit ni Mama, niyakap niya ako nang mahigpit.
“Anak! Proud na proud kami sa ’yo.”
May photographer sa malapit kaya agad siyang ngumiti.
“Picture tayo. Family picture.”
Pumayag ako.
Hindi dahil nakalimutan ko ang lahat, kundi dahil wala akong kailangang patunayan sa isang litrato.
Bago magsimula ang awarding, narinig kong kinukuwentuhan ni Mama ang mga kamag-anak.
“Talagang sinuportahan namin ’yan mula bata. Lahat ng kailangan sa school, ibinigay namin. Kaya ngayong may malaking grant na, sabi ko sa kanya, huwag kakalimutan ang pamilya.”
Tumingin sa akin si Tita Lorna, pero hindi nagsalita.
Si Kuya Joel naman ay nagpapakita kay Camille ng litrato ng SUV na gusto niyang kunin.
“After today, maaayos na ’yan,” bulong niya.
Nang tawagin ang team namin, umakyat kaming lima sa entablado.
Ipinaliwanag ng host na ang ₱1.2 million ay development grant para sa second phase ng project—para sa components, field testing, calibration equipment at deployment.
Hindi iyon bonus.
Hindi iyon personal prize.
Pagkatapos, binigyan ako ng dalawang minuto para magsalita bilang junior lead researcher.
Humawak ako sa mikropono.
“Maraming salamat po sa aming institute, partner universities at scholarship programs na nagbigay sa akin ng pagkakataong makapag-aral at makapasok sa research. Bilang paglilinaw, ang grant na ito ay project fund. Bawat piso ay may nakatalagang gamit at audit. Wala pong miyembro ng team na personal na tatanggap ng ₱1.2 million.”
Mula sa audience, nakita kong nawala ang ngiti ni Kuya.
Napatingin si Mama kay Papa.
Si Trina naman ay yumuko para itago ang ngiti.
Hindi ko ginamit ang entablado para gantihan sila.
Sapat nang sirain ang kasinungalingang balak nilang gawing puhunan.
Pagkatapos ng awarding, pumunta kami sa isang restaurant malapit sa Mall of Asia. Naroon ang pamilya ko, si Camille, si Tita Lorna at ilang kamag-anak.
Sa tabi ng plato ni Kuya Joel, naroon ang folder na nakita ko sa litrato ni Trina.
Hindi man lang sila naghintay matapos ang dessert.
“Mara,” sabi ni Mama, “dahil kumpleto tayo, pag-usapan na natin ito.”
Inilapit ni Kuya ang folder sa akin.
“Simple lang. Co-maker ka lang. Ako naman magbabayad buwan-buwan.”
Binuksan ko ang form.
₱1.86 million ang presyo ng SUV. May pangalan ko sa proposed co-maker field, pati employer at tinatayang buwanang kita ko.
Walang pirma.
“Hindi ako pipirma.”
Parang natahimik ang buong kuwarto.
Unang nagsalita si Papa.
“Ano?”
“Hindi po ako magiging co-maker.”
Napailing si Kuya Joel.
“Hindi naman ikaw ang magbabayad.”
“Kapag hindi ka nagbayad, ako ang hahabulin. Iyon ang ibig sabihin ng co-maker.”
“Bayad na reservation!”
“Hindi ko iyon pinabayaran sa ’yo.”
Humigpit ang panga niya.
Si Mama ang sumabat.
“Mara, minsan ka lang hinihingan ng pamilya. Hindi mo ba kayang tumulong sa kapatid mo?”
“Minsan?”
Hindi ko tinaasan ang boses.
“Simula nang umalis ako, hiningi n’yo sa akin ang walong libo para sa Meralco, apatnapu’t walong libo para sa laptop ni Trina, at pinapauwi ako para magluto kapag may bisita si Kuya. Ngayon, gusto n’yo akong gawing co-maker sa halos dalawang milyong sasakyan.”
“Pamilya tayo,” sabi ni Papa.
“Opo. Pero hindi ibig sabihin noon na obligasyon kong akuin ang utang na hindi ko pinili.”
Sumingit si Tiyo Ramon.
“Pero Mara, malaki rin ginastos sa pagpapaaral sa ’yo.”
Agad tumango si Mama.
“Apat na taon ka naming pinag-aral. Hindi naman kami naniningil, pero sana marunong kang tumanaw ng utang na loob.”
Kinuha ko ang tablet ko.
“Dahil nabanggit na rin po natin, gusto kong malinaw.”
Binuksan ko ang university scholarship certificate.
“Full tuition scholarship po ako sa apat na taon. Wala pong binayarang tuition sina Mama at Papa.”
Sumunod ang stipend records at bank statements.
“May academic allowance din ako kada semester. Kapag kulang, nag-online tutorial ako. Sarili kong account ang ginamit ko sa laboratory fees, review materials at pamasahe.”
Napakurap si Tiyo Ramon.
Namuti ang mukha ni Mama.
“Bakit may dala kang ganyan? Para ipahiya kami?”
“Hindi ko po ito inilabas hanggang sinabi ninyong utang ko sa inyo ang career ko.”
Tumingin ako sa mga kamag-anak.
“Hindi ko sinasabing wala silang ibinigay. Pinatira at pinakain nila ako, at nagpapasalamat ako roon. Pero hindi tama na gawing utang ang pangunahing responsibilidad sa anak para pilitin siyang pumirma sa loan.”
Napabuntong-hininga si Tita Lorna.
“Mara, totoo bang apat na libo lang allowance mo noon?”
Tumango ako.
“Habang sampung libo kay Trina?”
Si Trina ang sumagot.
“Totoo.”
Lahat napatingin sa kanya.
Namula siya pero nagpatuloy.
“At hindi lang iyon.”
“Trina,” babala ni Mama.
“Ma, tama na.”
Binuksan niya ang cellphone niya at ipinakita ang litrato ng lumang resibo.
“Nahanap ko ito sa drawer habang hinahanap ko school papers ko.”
Resibo iyon mula sa electrical contractor pitong taon na ang nakaraan.
MAIN PANEL UPGRADE — 100 AMP SERVICE.
Kasama roon ang bagong breaker box at rewiring ng second-floor circuits.
Namilog ang mata ko.
“Pitong taon na?”
Tumango si Trina.
“Ma, Papa… kaya na palang dagdagan ang aircon noon pa.”
Hindi kumibo si Papa.
Naalala ko ang pitong tag-init mula senior high hanggang graduation. Tuwing nagtatanong ako kung puwedeng mag-aircon sa kuwarto ko, pareho ang sagot.
Hindi kaya ng kable.
Delikado.
Magtiis ka.
Napatingin ako kay Papa.
“Bakit?”
“Mahal ang kuryente.”
“Bakit hindi iyon ang sinabi n’yo?”
Wala siyang sagot.
Si Mama ang nagsalita.
“May electric fan ka naman. Si Trina, hindi kaya ang init.”
“Ma,” mahina pero matatag na sabi ni Trina, “hindi ako sakitin. Ayaw ko lang mainitan. Alam n’yo iyon.”
Natahimik ang mesa.
Iyon ang unang pagkakataong inamin ng paboritong anak na hindi pangangailangan ang dahilan.
Pinili lang talaga nila.
Tumawa si Kuya Joel nang iritado.
“Aircon lang, ginagawa n’yong malaking issue. SUV ang pinag-uusapan natin.”
Napatingin sa kanya si Camille.
“Akala ko para sa family delivery business ang sasakyan?”
Napatigil si Kuya.
“Mostly.”
“Mostly?”
Kinuha ni Camille ang quotation.
“Joel, sinabi mo approved na financing at sarili mong income ang basis.”
“Maayos naman sana kung pipirma si Mara.”
Dahan-dahan niyang ibinaba ang papel.
“So hindi approved.”
“Camille, huwag ka nang makisali.”
“Kasama ako sa plano mong pakasalan, pero hindi ako dapat makialam sa utang na halos dalawang milyon?”
Tumayo siya at kinuha ang bag.
“Mag-usap tayo kapag kaya mo nang bumili ng bagay nang hindi umaasa sa pangalan ng kapatid mo.”
Lumabas siya ng kuwarto.
Namula si Kuya Joel hanggang tenga.
Tumingin sa akin si Mama.
“Masaya ka na? Nagkakagulo dahil sa ’yo.”
“Ma, hindi ako ang nag-reserve ng SUV. Hindi ako ang nagsinungaling kay Camille. Hindi rin ako ang nag-type ng pangalan ko sa application nang hindi ako tinatanong.”
Binuksan ko ang isa pang larawan.
Barangay blotter entry.
“Kung gusto n’yo ring ikuwento na bigla akong lumayas, ito po ang record noong umalis ako. Nakalagay na kinailangan pang pumunta ang kagawad at tanod para maibalik sa akin ang passport, IDs at ATM card ko.”
Napahawak sa noo si Tita Lorna.
“Mely, itinago mo mga dokumento ng anak mo?”
“Para hindi siya padalos-dalos!”
“Dalawampu’t tatlo na siya noon,” sagot ni Tita. “May trabaho. Hindi na bata.”
Hindi ko na kailangang kumbinsihin ang lahat.
Ang mga dokumento ang nagsalita.
Pagkaraan ng ilang minuto, ibinalik ni Kuya ang loan folder sa bag niya.
Walang pirma.
Walang co-maker.
Walang shortcut.
Makalipas ang dalawang linggo, nag-message siya sa family group chat. Hindi natuloy ang financing dahil hindi sapat ang income niya. Ang reservation fee na binayaran niya ay hindi na niya nabawi ayon sa kasunduang pinirmahan niya sa dealership.
Hindi ako nagreply.
Hindi iyon paghihiganti ko.
Konsekuwensiya iyon ng desisyong ginawa niya bago niya ako tanungin.
Mas tahimik ang sumunod na buwan.
Hindi na tumawag si Mama tungkol sa electric bill. Nalaman ko kay Trina na nagtakda si Papa ng schedule sa paggamit ng aircon sa sala dahil hindi nila kayanin ang konsumo. Si Kuya Joel naman ay nagsimulang magbayad ng bahagi ng kuryente.
Sa unang pagkakataon, ang gastos ng kanilang kaginhawaan ay hindi ipinasa sa akin.
Si Trina ang pinakamaraming nagbago.
Isang gabi, tumawag siya.
“Ate, puwede ba kitang kausapin?”
“Ano iyon?”
Matagal bago siya nakapagsalita.
“Sorry.”
“Para saan?”
“Sa cake mo noon. Sa pagpasok ko sa interview. Sa lahat ng beses na alam kong ikaw ang uutusan para hindi ako mahirapan, tapos hinayaan ko lang.”
Huminga siya nang malalim.
“Akala ko normal kasi iyon ang nakasanayan ko.”
“Hindi sapat ang sorry para burahin lahat.”
“Alam ko.”
Iyon ang sagot na kailangan kong marinig.
Hindi niya ako pinilit na patawarin siya agad. Sinabi niyang babawasan niya ang allowance niya at kukuha ng part-time campus assistant job sa susunod na semester para matutong humawak ng sarili niyang gastos.
Unti-unti kaming nag-usap muli.
Hindi parang walang nangyari.
Pero totoo.
Kay Mama at Papa, nagtakda ako ng malinaw na hangganan.
Hindi ako co-maker.
Hindi ako emergency wallet.
Hindi ako automatic na taga-luto.
Kapag may totoong medical emergency at kaya ko, tutulong ako. Kapag luho, utang o gastos ng kapatid ko, sila ang bahala.
Noong una, sinabi ni Mama na “nagbago na ako.”
Tama siya.
Nagbago talaga ako.
Hindi na ako ang batang naniniwalang kailangan munang magtiis para maging karapat-dapat mahalin.
Pagsapit ng ikaanim na buwan ko sa Batangas, inalok ako ng permanent position bilang development engineer. Mas mataas ang sahod kaysa trainee program na nabigo kong pasukan noon, pero higit sa pera, gusto ko ang trabaho.
May sarili akong desk.
May mga taong kumakatok bago pumasok sa meeting room.
May supervisor na nagtatanong kung kailangan ko ng resources, hindi kung nakabili na ba ako ng isda para sa hapunan ng ibang tao.
Tinanggap ko ang offer.
Pagkaraan ng dalawang buwan, lumipat ako sa maliit na studio apartment na labinlimang minuto mula sa facility.
Isang kama, maliit na mesa, compact kitchen, bintanang nakaharap sa mga puno.
At isang aircon na ako mismo ang bumili.
Noong unang gabi, inilagay ko sa sulok ang lumang electric fan na dinala ko mula Marikina.
Hindi ko na iyon kailangang gamitin.
Pero ayaw ko rin itong itapon.
Paalala iyon ng dalawampu’t tatlong tag-init na tiniis ko dahil inakala kong ang pagiging mabuting anak ay nangangahulugang ako lagi ang huling pipiliin.
Sa ika-dalawampu’t apat kong kaarawan, bumili ako ng maliit na mango cake.
Walang flower backdrop. Walang malaking handaan.
Inimbitahan ko sina Dr. Reyes at tatlong kasamahan ko pagkatapos ng trabaho. Nagdala sila ng pancit, chicken wings at paper crown na pinilit nilang isuot sa akin.
Habang sinisindihan ko ang kandila, nag-message si Trina.
“Happy birthday, Ate. May courier akong pinadala.”
Maya-maya, dumating ang maliit na kahon.
Sa loob ay isang bagong remote-controlled electric fan.
May note.
“Para hindi mo na kailangang sipain para umikot. Pero sana hindi mo na ito kailangan masyado.”
Napatawa ako hanggang mapaluha.
Hindi perpekto ang relasyon namin.
Si Kuya Joel ay bihira pa ring kumausap sa akin. Si Papa ay matagal bago natutong humingi ng permiso bago magdesisyon para sa buhay ko. Si Mama naman ay ilang beses pang nagtangkang gumamit ng “utang na loob.”
Pero bawat pagkakataon, pareho na ang sagot ko.
“Pag-iisipan ko kung gusto kong tumulong. Hindi dahil obligado ako.”
At kapag ayaw ko, sinasabi ko nang buo.
“Hindi.”
Bago ako humipan ng kandila, kusang namatay ang compressor ng aircon dahil naabot na nito ang temperaturang itinakda ko.
Malamig ang kuwarto.
Tahimik.
Walang kumakatok para utusan akong maghugas.
Walang nagsasabing may ibang mas nangangailangan kaysa sa akin.
Tumingin ako sa cake, sa mga taong kusang dumating para ipagdiwang ako, at sa maliit na apartment na binabayaran ko mula sa trabahong pinili ko.
Noon ko naunawaan ang isang bagay na hindi naituro sa akin sa bahay.
Hindi mo kailangang maging paboritong anak para magkaroon ng magandang buhay.
At hindi mo kailangang manatili sa lugar na laging nagpapaliit sa iyo para mapatunayan na marunong kang magmahal.
Minsan, ang pinakamahalagang pintong bubuksan mo ay iyong pintong palabas.
At kapag naisara mo iyon sa likod mo, saka mo unang maririnig kung gaano katahimik ang buhay kapag wala nang ibang nagdedesisyon kung gaano karaming ginhawa ang karapat-dapat mong matanggap.
