Noong gabing inakala kong mamamatay ang asawa ko dahil iniligtas niya ako, doon ko rin nalaman na hindi pala ako ang babaeng mahal niya.

Sa labas ng operating room ng St. Gabriel Medical Center sa Quezon City, nakaupo ako nang tuwid kahit nanginginig ang tuhod ko. Basang-basa ang manggas ko sa dugo ni Elias. Dugo niya. Dugo ng lalaking tatlong taon kong tinawag na asawa pero ni minsan, hindi man lang ako niyakap sa kama na parang tunay na asawa.

Sabi niya noon, naniniwala raw siya sa “purong pag-ibig.”
Na hindi raw kailangang hawakan ang katawan para igalang ang kaluluwa.
Na mas gusto niyang hintayin kong maging handa ako.

Ang akala ko, napakabuti niya lang.

Ang hindi ko alam, may iba pala siyang hinahawakan.

“Ma’am Celeste…”

Pag-angat ko ng ulo, nakita kong lumuhod sa harap ko si Mira—ang personal assistant ni Elias sa university. Dalagang mukha, mahinhin manamit, palaging may hawak na folder at laging nakatingin sa asawa ko na parang siya ang sentro ng mundo.

Pero nang gabing iyon, wala ang maamong itsura niya.

Namumutla siya. Nanginginig. At bago pa ako makasalita, bigla niyang hinawakan ang laylayan ng coat ko.

“Ma’am, pakawalan n’yo na po si Sir Elias,” umiiyak niyang sabi. “Hindi kayo ang mahal niya.”

Parang may sumabog sa tenga ko.

Napatingin ako sa kanya, hindi dahil nasaktan ako agad—kundi dahil hindi ako agad nakapaniwala sa kapal ng mukha niya.

Pero hindi pa siya tapos.

May inilabas siyang papel mula sa bag niya. Gusot iyon sa sobrang pagkakahawak. Nang iniunat niya sa harap ko, parang huminto ang hangin sa hallway.

Ultrasound result.

May pangalan niya.

May petsa.

At may malinaw na nakalagay: positive intrauterine pregnancy.

“May anak po ako sa kanya,” sabi niya, halos hindi makahinga sa kakaiyak. “Pakiusap, kayo na po ang umalis. Hindi niya kayo mahal. Ako ang mahal niya. Kami ang pamilya niya.”

Sa isang iglap, parang may nagyelo sa loob ng dibdib ko.

Tatlong taon kaming kasal ni Elias Villanueva. Isang respetadong propesor. Paboritong lecturer ng buong unibersidad. Ang lalaking kilala sa disiplina, dangal, at talino. Ang lalaking pinakamatagal kong minahal kahit bago pa niya ako pinansin.

Ako si Celeste Araneta. Nag-iisang anak ng pamilyang nagmamay-ari ng Araneta Foundation for Education and Research. Maraming nagsabing hindi kami bagay. Ako raw ang may pera, siya ang may prinsipyo. Ako raw ang sanay na makuha ang gusto, siya ang hindi napapabili.

Pero minahal ko siya nang buo. Hindi dahil mahirap siya. Hindi dahil guwapo siya. Kundi dahil naniwala akong siya ang iisang lalaking hindi kailanman yuyuko sa pera ko.

Ngayon, hawak ko ang pruweba na kaya pala niya akong hindi galawin… dahil may ibang babaeng pinili na pala siyang buuin.

Hindi ko alam kung gaano katagal akong tumingin sa papel na iyon. Alam ko lang, nang umangat ulit ang ulo ko, wala nang natira sa loob ko kundi malamig na katahimikan.

Inalis ko ang kamay niya sa damit ko.

Tumayo ako.

At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, tumingin ako sa isang taong nagsisikap akong agawan ng lahat—nang walang kahit anong emosyon.

“Congratulations,” sabi ko.

Natigilan siya.

Hindi niya siguro inaasahan na hindi ako sisigaw, hindi ako mananampal, hindi ako magwawala sa harap ng operating room.

Tinalikuran ko siya.

Pagkalabas ko ng ospital, agad akong tumawag sa abogado ko.

“Attorney Reyes,” sabi ko habang diretso ang tingin sa madilim na parking lot, “ihanda mo ang divorce papers.”

Sandaling natahimik ang kabilang linya. “Ma’am?”

“Gusto ko malinis. Mabilis. At ubos.”

Humigpit ang hawak ko sa telepono.

“Lahat ng educational grants at research funding na nakapangalan kay Elias Villanueva, ipahinto. Lahat ng discretionary project support na personal kong inaprubahan, i-freeze n’yo. Lalo na ang sa assistant niyang si Mira Santos.”

“Understood.”

Pagkababa ko ng tawag, saka lang ako napapikit.

Hindi ako umiyak.

Hindi pa.

Dumating lang ang luha nang sumakay ako sa kotse at mapansing may mantsa pa ng dugo ni Elias sa palad ko.

Kahit niloko niya ako, ang unang pumasok sa isip ko ay ito:
Buhay pa ba siya?

At doon ko pinakaayaw ang sarili ko.

Dahil kahit durog na durog na ako, siya pa rin ang una kong inalala.

Hindi ako bumalik sa ospital hanggang sa araw na halos madi-discharge na siya.

Pagpasok ko sa private room, naabutan ko si Elias na nakasandal sa kama, medyo maputla pero maayos na. Nasa tabi niya si Mira, dahan-dahang nagbabalat ng dalandan, parang asawa sa isang teleserye.

Pagkarinig ng pagbukas ng pinto, pareho silang napatingin.

At sa isang kisapmata, tumayo si Mira at awtomatikong lumapit kay Elias—parang may karapatan.

Hindi ko siya pinansin.

Kay Elias lang ako tumingin.

“Mukhang mabilis kang gumaling,” sabi ko.

Nagtagpo ang mga mata namin. May kakaibang talas sa mga mata niya, pero bakas pa rin ang pagod. “Bakit ka nandito?”

Napangiti ako nang malamig. “Bilang asawa mo, bawal ba akong dumalaw?”

Tumayo ako sa tabi ng kama at inilapag ang dalawang kopya ng folder.

“Pirmahan mo.”

Bumaba ang tingin niya sa nakasulat sa ibabaw ng dokumento.

Petisyon para sa diborsyo at paghahati ng ari-arian.

Sa unang pagkakataon, nakita kong nagbago ang mukha niya.

Hindi malaki.

Pero sapat para malaman kong tumama.

Nag-angat siya ng tingin. “Ano’ng drama na naman ’to, Celeste?”

Hindi ako kumurap. “Wala akong drama, Elias. Tatlong taon akong nanahimik. Tatlong taon kitang hinabol, inintindi, pinaniwalaan. Hindi kita pinilit. Hindi kita sinakal. Ibinigay ko ang lahat ng respeto at pasensya na kaya kong ibigay sa isang lalaking mahal ko.”

Tinapik ko ang folder.

“Pero dahil nagkaanak ka sa ibang babae habang kasal ka sa akin, kukunin ko ang lahat ng pwede kong kunin ayon sa batas. Lahat ng conjugal assets na pinondohan ko. Lahat ng property na ipinangalan ko sa’yo pagkatapos ng kasal. Lahat ng access mo sa foundation grants ko. Lalabas kang walang dala.”

Tahimik siyang tumitig sa akin.

Parang may hinahanap sa mukha ko. Galit. Sakit. Pagsusumamo.

Wala siyang nakita.

Iyon ang mas ikinainis niya.

“Kinasusuklaman mo ba ako nang ganyan?” malamig niyang tanong.

Umiling ako. “Hindi.”

At totoo iyon.

“Bigla ko lang na-realize na ang tatlong taon ng pagkakamali ay sapat na. Ayoko nang dagdagan pa.”

Saglit akong tumingin kay Mira. Bumaba ang tingin ko sa tiyan niya, saka bumalik sa mukha ni Elias.

“Maliban na lang kung hindi mo kayang panindigan ang babaeng pinili mo. Baka naman mas mahalaga pa sa’yo ang mga naibigay ko kaysa sa mag-ina mo.”

Biglang tumalim ang mukha niya.

“Celeste.”

“Pirmahan mo.”

Huminga siya nang malalim, saka kinuha ang bolpen.

Hindi na siya nakipagtalo.

Mabilis niyang nilagdaan ang mga papel na para bang gusto niyang patunayan na wala akong halaga.

Na kaya niya akong bitawan nang ganoon lang.

Pero habang sumusulat siya ng pangalan niya, nakita kong nanginginig nang bahagya ang ugat sa gilid ng panga niya.

At hindi ko alam kung dahil ba iyon sa galit… o sa kung anong bagay na pilit niyang nilulunok.

Mula ospital, dumiretso ako sa opisina.

Nagtrabaho ako hanggang lampas alas-dos ng madaling-araw. Ayokong umuwi. Ayokong humiga sa kama naming hindi naman naging mag-asawa. Ayokong makita ang bahay na ako lang ang bumuhay pero ni minsan, hindi naging tahanan ko.

Habang inaabot ko ang kape, nasagi ng kamay ko ang simpleng silver ring sa palasingsingan ko.

Iyon lang ang tanging regalong personal na ibinigay sa akin ni Elias.

Hindi mamahalin. Hindi engrande. Pero noon, iniyakan ko pa iyon sa sobrang saya.

Dahil akala ko, ibig sabihin noon, may lugar ako sa puso niya.

Dahan-dahan kong hinubad ang singsing.

Tiningnan ko nang matagal.

Pagkatapos, itinapon ko sa basurahan.

Kasabay noon, biglang bumukas nang malakas ang pinto ng opisina ko.

Nakatayo roon si Elias.

Madilim ang mukha. Gusot ang damit. Halatang kadarating lang at hindi man lang nag-isip kung nararapat ba ang oras.

“Celeste,” mariin niyang sabi, “ano bang gusto mong mangyari?”

Tumayo ako nang dahan-dahan. “Professor Villanueva, dis-oras ng gabi ang pagpasok sa opisina ko. Wala ka nang karapatang basta sumugod dito.”

Nagliyab ang tingin niya.

“Pinirmahan ko na ang diborsyo. Bakit mo pa kinansela ang school funding? Bakit mo ipinatigil ang research grant ni Mira?”

Ah.

Kaya pala siya naroon.

Hindi dahil nasaktan siya.

Hindi dahil gusto niyang ipaliwanag.

Hindi dahil nasira ang kasal namin.

Kundi dahil naapektuhan ko ang babaeng tunay niyang iniingatan.

Natawa ako. Tahimik. Halos wala nang tunog.

“Pera ko ’yon,” sabi ko. “Akin ang foundation. Akin ang desisyon. Kung gusto kong pondohan ang isang proyekto, gagawin ko. Kung gusto kong ihinto, gagawin ko rin.”

“Malapit nang maipasa ni Mira ang thesis defense niya!” sigaw niya. “Isang pirma mo na lang ang kailangan para sa final release ng research fund. Ngayon, dahil sa selos mo, sisirain mo ang kinabukasan niya?”

“Selos?”

Parang may tumusok sa lalamunan ko sa tindi ng pait.

“Elias, hindi ako nagseselos sa kabit mo.”

Lalong tumalim ang tingin niya.

“Ikaw ang may problema,” dagdag ko. “Ginamit mo ang respeto ko para gawing tanga ako. Pinaglaruan mo ang kasal natin habang tahimik kang bumubuo ng pamilya sa iba. At ngayon, gusto mong tulungan ko pa ang babae mo gamit ang pera ko?”

“Celeste, huwag kang umasta na parang napakalinis mo.”

May malamig na pangungutya sa boses niya nang sabihin ang mga sumunod.

“Kung hindi dahil sa apelyido mo at sa pera ng pamilya mo, walang makikinig sa’yo. Sa totoo lang, kahit anong bihis mo, kahit anong talino mo, hindi ka pa rin marunong umibig nang hindi nananakal. Isa ka lang namang babaeng sanay bumili ng tao.”

Doon ako tinamaan.

Hindi sa pagtataksil.

Hindi sa pagbubuntis ni Mira.

Kundi sa katotohanang iyon pala talaga ang tingin niya sa akin sa lahat ng taon na minahal ko siya.

Isang babae lang na may pera.

Hindi asawa. Hindi kakampi. Hindi tahanan.

Walang sabi-sabi, tinaas ko ang kamay ko at sinampal ko siya.

Malakas.

Matalim.

Umatungal sa buong opisina ang tunog.

Nanlaki ang mga mata niya.

At sa wakas, sinabi ko ang mga salitang dapat noon ko pa sinabi:

“Ang sampal na ’yan ay para sa sarili ko. Para sa tatlong taon na hinayaan kong yurakan mo ako sa ngalan ng pagmamahal.”

Mabigat ang paghinga niya. Umiitim ang tingin.

“Simula ngayon,” sabi ko, “wala na tayong kahit anong koneksyon maliban sa kasong haharapin mo kapag sinubukan mo pa akong galawin.”

Lumapit siya ng kalahating hakbang. Mababa ang boses. Delikado.

“Tingnan natin kung gaano katagal tatagal ang yabang mo, Celeste.”

Umalis siya.

At kinabukasan, sumabog ang impiyerno.

Paggising ko, nagkakagulo na ang buong kompanya.

May mga post sa social media. May mga anonymous account. May mga screenshot. May mga akusasyon na ginagamit ko raw ang kapangyarihan at impluwensya ko para durugin ang isang “simpleng working woman” dahil sa personal na galit.

Mas malala pa roon—may kumakalat na isyu tungkol sa kalidad ng isa sa products ng kompanya namin. Lumang issue na matagal nang naayos, pero biglang ibinuhay at pinalaki.

Pagpasok ng assistant ko sa opisina, halos hindi na siya makahinga.

“Ma’am Celeste, may panibago pong article!”

Kinuha ko ang tablet.

Nakasulat sa headline:

MAYAMANG NEGOSYANTENG ASAWA, GINAMIT ANG KAPANGYARIHAN PARA WASAKIN ANG BUNTIS NA ASSISTANT NG ASAWANG PROPESOR

Nanlamig ang buong katawan ko.

Kasunod ng article ang ilang cropped screenshots—tila galing sa loob ng university emails, funding approvals, at internal messages na tanging iilang tao lang ang may access.

Si Elias lang ang pwedeng gumawa noon.

Tinawagan ko siya.

Blocked.

Tinext ko siya.

Blocked.

Lahat ng paraan, sarado.

Kaya sinunggaban ko ang blazer ko at agad na umalis.

“Sa San Ignacio University,” sabi ko sa driver. “Ngayon din.”

Pagdating ko roon, kasagsagan ng isang malaking donation ceremony sa main auditorium. Nandoon ang press. Nandoon ang board. Nandoon ang faculty. At nandoon si Elias—nakatayo sa entablado, kagalang-galang, mahinahon, malinis ang imahe.

Parang wala siyang winasak na buhay.

Pag-akyat ko sa stage, umugong ang buong bulwagan.

Nagdilim ang mukha ni Elias.

“Celeste,” madiin niyang sabi, “ano’ng ginagawa mo rito?”

Hindi ako huminto.

Lumapit ako sa gitna, kinuha ang ekstrang mikropono, at hinarap ang lahat.

“Ako?” sabi ko, malinaw at matatag ang boses. “Napunta ako rito para makita kung gaano kakapal ang mukha ng isang lalaking kayang sirain ang negosyo ng sarili niyang asawa, ilabas ang confidential records, at protektahan ang kabit niya sa harap ng buong eskwelahan.”

Umalingawngaw ang bulungan sa auditorium.

Mabilis na lumapit si Mira kay Elias at kumapit sa braso nito. Natural. Parang sanay na sanay.

“Tumigil ka na,” singhal ni Elias. “Wala ka nang karapatang manggulo rito. Hiwalay na tayo.”

Ngumiti ako.

Pagkatapos, humarap ako sa buong auditorium at sinabi ang katotohanang wala ni isa man sa kanila ang inaasahang maririnig.

“Magandang umaga po,” sabi ko. “Ako si Celeste Araneta Villanueva—ang legal na asawa ni Professor Elias Villanueva.”

PASS 2

Sa loob ng tatlong segundo, walang gumalaw.

Parang pati mga ilaw sa auditorium ay natigilan.

Nawala ang bulungan. Nawala ang ubo. Nawala ang kaluskos ng papel. Lahat tumingin sa akin, pagkatapos kay Elias, pagkatapos kay Mira na biglang namutla na parang nawalan ng dugo sa mukha.

Ako ang unang kumilos.

Mula sa bag ko, inilabas ko ang marriage certificate namin.

Pagkatapos, ang certified copies ng joint properties.

Pagkatapos, ang signed divorce papers na mismong si Elias ang pumirma habang nasa ospital.

“At bago pa ninyo isipin na gumagawa ako ng eksena,” sabi ko habang itinaas ang mga dokumento, “narito ang legal na katunayan na hanggang kahapon, ako ang asawa niya. At narito rin ang katunayan na may diborsyo nang inihain dahil sa pagtataksil.”

May narinig akong sabay-sabay na pagsinghap mula sa faculty section.

May mga estudyanteng naglabasan ng cellphone.

May miyembro ng board na napataas ng kilay at napakunot ang noo.

Kitang-kita ko ang pagbalikwas ng panga ni Elias.

“Celeste,” mahina pero matigas niyang sabi, “ibaba mo ang mga ’yan.”

“Bakit?” sagot ko. “Takot kang malaman ng lahat na ang huwarang propesor ng San Ignacio University ay nakikipagrelasyon sa sariling assistant habang may asawa pa?”

Napaatras si Mira. “Hindi po totoo—”

“Hindi?” Putol ko agad. “Gusto mong ipakita ko rin ang ultrasound result na personal mong isinampal sa mukha ko sa labas ng operating room?”

Nabitiwan niya ang braso ni Elias.

Lumakas ang ungol sa audience.

Isang matandang babaeng trustee ang tumayo. “Professor Villanueva, totoo ba ito?”

Hindi agad sumagot si Elias.

At sa katahimikang iyon, alam kong tapos na ang maingat niyang imaheng binuo sa loob ng maraming taon.

Ngunit hindi pa ako tapos.

“May isa pa,” sabi ko, saka iniabot sa organizer ang isang flash drive. “Paki-play sa screen.”

“Celeste!” sigaw ni Elias, tuluyang nawalan ng kontrol.

Pero huli na.

Ilang segundo lang, lumabas sa malaking LED screen ang screenshots ng funding transfers, internal email requests, at private endorsements na paulit-ulit niyang ipinasa para kay Mira gamit ang impluwensya niya bilang department head.

Kasunod noon, ang mas mabigat:

Isang audio recording.

Boses ni Elias.

Hindi malinaw sa simula, pero maya-maya, lumitaw ang mga salitang tumarak sa buong bulwagan.

“…huwag kang mag-alala, Mira. Kaya kong ayusin ang final review panel mo. Kahit ihinto pa ni Celeste ang grant, may paraan. Basta huwag mo munang ilabas ang tungkol sa bata. Hindi pa tamang timing.”

Napalunok ang mga tao sa paligid.

Pero mas mabigat ang kasunod niyang sinabi sa recording.

“…wala akong pakialam kung masaktan si Celeste. Hindi ko naman siya minahal kahit kailan. Kailangan ko lang noon ang pangalan ng pamilya niya para maitulak ang research center.”

May narinig akong may nagmura sa likod.

May professor na agad tumayo at lumayo kay Elias na para bang nahawa siya ng dumi.

May estudyanteng pabulong na umiiyak sa galit.

At ako?

Nakatayo lang ako roon habang unti-unting nababasag ang huling bahagi ng puso kong matagal nang pilit nabubuhay.

Dahil kahit pinaghinalaan ko na, iba pa rin kapag narinig mo mula mismo sa bibig ng taong minsan mong minahal nang buo.

Nakita kong nanginginig si Mira.

“Sir…” bulong niya kay Elias, pero hindi niya ito nilapitan.

Doon ko naintindihan.

Akala niya siguro, siya ang pinili.

Akala niya, siya ang mahal.

Pero sa recording na iyon, malinaw na isa lang din siyang kasangkapan.

Isang hagdan.

Isang sikreto.

Isang babaeng gusto niyang kontrolin hanggang sa maging kapaki-pakinabang.

Napabaling sa akin si Mira, luhaan na. “Hindi ko alam na gano’n—”

Natawa ako, pero walang saya.

“Alam mo man o hindi, lumapit ka pa rin sa akin habang nasa operating room ang asawa ko at pinakiusapan mo akong isuko siya sa’yo. Dinala mo ang pagbubuntis mo na parang tropeo. Huwag mo na ngayong sabihin sa akin na biktima ka rin.”

Napaupo siya sa silya sa likod niya, tuluyang nanghina.

Sa unang pagkakataon, hindi ko siya kinapootan.

Dahil kitang-kita ko sa mukha niya ang pinakamasakit na uri ng kabayaran—ang matuklasang kahit ang kasalanang ginawa mo para sa isang lalaki, hindi ka rin pala maililigtas mula sa panloloko niya.

Lumapit sa stage ang chairman ng board.

“Professor Villanueva,” malamig niyang sabi, “hanggang hindi nalilinaw ang lahat, suspendido ka epektibo ngayon. Isusumite rin namin ito sa ethics committee at legal office ng university.”

Napasigaw si Elias. “Hindi ninyo puwedeng—”

“Puwede,” sagot ng chairman. “At mukhang dapat noon pa.”

Humakbang si Elias papunta sa akin. Matalim, mabigat, puno ng poot.

“Masaya ka na?” bulong niya sa akin. “Ito ba ang gusto mo?”

Tumingin ako sa kanya nang diretso.

“Hindi,” sagot ko. “Ang gusto ko noon, asawa. Katotohanan. Kaunting dignidad. Pero wala kang ibinigay doon.”

“Sinira mo ako.”

Umiling ako.

“Hindi, Elias. Ikaw ang sumira sa sarili mo. Ginawa ko lang ay tumangging manatiling tahimik.”

Gusto pa sana niyang magsalita, pero may dalawang security personnel nang lumapit.

Sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, nakita ko siyang hindi makontrol ang sitwasyon.

Hindi bilang propesor.

Hindi bilang paboritong akademiko ng media.

Hindi bilang lalaking palaging malamig at nasa ibabaw ng lahat.

Kundi bilang ordinaryong taong nahuli sa sarili niyang kabulukan.

Habang inilalayo siya ng security, bigla siyang lumingon sa akin.

At sa kakaibang kisap ng mga mata niya, may nakita akong hindi ko inasahan.

Hindi pagsisisi.

Hindi.

Kundi takot.

Takot na wala na siyang hahawakang pangalan, koneksyon, at respetong matagal niyang ginamit.

At doon ko tuluyang naunawaan na hindi niya ako nawala bilang asawa.

Nawalan siya ng gamit.

Nawalan siya ng maskara.

Akala ko tapos na roon.

Hindi pa pala.

Makalipas ang dalawang linggo, lumabas ang resulta ng internal investigation. Napatunayang si Elias nga ang nag-leak ng selected company documents at lumang complaint records para maitulak ang smear campaign laban sa akin. Napatunayang gumamit siya ng academic influence para paboran si Mira sa evaluation process. At higit sa lahat, napatunayang may ilang bahagi ng flagship research proposal niya na galing sa project concept na unang dinevelop ng foundation team ko.

Hindi na lang siya sinuspinde.

Tinanggalan siya ng posisyon.

Kinasuhan siya.

At sa loob ng iilang araw, ang lalaking dating iniimbitahan sa mga forum at television panel ay hindi na makalabas nang hindi tinatakpan ang mukha.

Si Mira naman, umalis sa university.

Narinig ko na tumira siya sa probinsya ng tiyahin niya sa Laguna para doon manganak. Hindi na niya ako muling kinontak.

Hindi ko na rin siya hinanap.

Pagkatapos ng lahat, wala na akong gustong itanong sa mga taong minsang nagsabwatan para yurakan ako.

Ang pinakaayaw kong aminin, hindi ang galit ang pinakamahirap dalhin.

Kundi ang lungkot.

Ang lungkot ng pagtanggap na ang taong ipinagdasal mo, ipinaglaban mo, at inalagaan mo nang buong-buo… ay hindi pala totoong sa’yo kahit isang araw.

May mga gabing nagigising pa rin ako nang alas-dos, iniisip kung saan eksaktong nagsimula ang kasinungalingan. Noong niligawan niya ba ako? Noong tinanggap niya ang singsing? Noong araw ng kasal? O baka mula simula, wala talagang totoo.

Pero habang tumatagal, may isang bagay akong natutunan.

Hindi ko kailangang malaman kung kailan nagsimula ang panloloko para mapatunayan na totoo ang sakit ko.

At hindi ko kailangang maghintay ng paghingi niya ng tawad para tuluyang makalaya.

Tatlong buwan matapos ang hearing sa university, pinal na rin ang diborsyo.

Sa araw na nakuha ko ang final papers, hindi ako nagsuot ng itim.

Hindi ako umiyak.

Nagsuot ako ng puting dress at dumiretso ako sa isang public school sa Marikina na noon ko pa gustong suportahan. Imbes na sa isang pangalan ng lalaking sumira sa akin mapunta ang pondo, ipinangalan ko ang bagong scholarship program sa nanay ko.

Rosario Araneta Scholarship for Girls in Science.

Nang matapos ang simpleng turnover ceremony, may lumapit sa aking batang babae. Siguro nasa labindalawang taong gulang. Mahiyain. Manipis ang tsinelas. Mahigpit ang yakap sa lumang bag.

“Ma’am,” sabi niya, “totoo po ba na puwede kaming mangarap kahit wala kaming kakilala?”

Hindi ko alam kung bakit, pero doon ako unang naiyak nang totohanan.

Hindi dahil naalala ko si Elias.

Kundi dahil naalala ko ang dating ako.

Iyong babaeng naniwalang kailangan niyang mahalin nang sobra para manatili.

Lumuhod ako sa harap ng bata at ngumiti kahit basa ang mata ko.

“Oo,” sabi ko. “At minsan, mas gumaganda pa ang buhay kapag umalis ang maling tao.”

Pag-uwi ko nang gabing iyon, dumaan ako sa lumang condo na minsan naming tinitirhan.

Matagal nang walang tao roon. Nabenta na. Sarado na ang ilaw. Tahimik na.

Sa isang iglap, naalala ko ang singsing na itinapon ko sa basurahan noong gabing sinugod niya ako sa opisina.

Hindi ko na iyon binalikan.

At wala na akong balak.

Dahil ang totoo, hindi pala ako nawalan ng asawa noon.

Matagal na akong walang asawa.

Ang nawala lang sa akin… ay ang ilusyon na balang araw, mamahalin din niya ako.

At nang mawala iyon, saka lang ako tuluyang nakahinga.