“Isang pirasong isda lang, pero parang kasalanan ko na ang buong pagkatao ko.”

Iyon ang eksaktong naramdaman ko nang makita kong pinagalitan ni Nanay ang anak kong si Mia sa hapag-kainan.

Kakauwi lang namin galing ospital. Galing siya sa chemotherapy. Pagod, mahina, pero matalim pa rin ang dila niya—lalo na pagdating sa akin.

Dapat sana masaya ang hapunan. Nagluto ako ng paborito niyang sinigang at pritong isda. Tahimik ang asawa ko. Excited si Mia. Kahit papaano, akala ko magiging maayos ang gabi.

Hanggang sa inabot ni Mia ang isang pirasong isda.

Biglang bumigat ang hangin.

“Talagang ganyan ka rin, ano?” malamig na sabi ni Nanay, hindi man lang tinitingnan si Mia nang maayos. “Mana ka sa nanay mo. Matakaw.”

Napatigil si Mia. Nakatitig lang siya sa kutsara niya.

“Isang piraso lang po, Lola…” mahina niyang sagot, nanginginig ang boses.

Kinuha ni Nanay ang isda mula sa plato niya at inilagay sa mangkok ng pinsan niyang si Carlo, na bisita namin.

“Tingnan mo si Carlo. Hindi nag-aagawan. Marunong maghintay.”

Tapos, itinulak niya ang plato ng gulay papunta kay Mia.

Parang may kung anong pumutok sa loob ko.

Napatingin ako sa anak ko—pula ang mata, nangingilid ang luha, pilit nilulunok ang sama ng loob.

“Mama…” bulong niya sa akin, “hindi po ako matakaw…”

Parang ako ang nakikita ko sa kanya.

Noong bata pa ako, ganoon din.

Laging buntot ng isda ang napupunta sa akin.

Kapag kumuha ako ng mas magandang parte—mga tingin, mga salita, mga paratang.

“Ang takaw mo.”
“Mahilig ka talagang mang-agaw.”
“Mana ka sa ugali ko—makwenta, makasarili.”

Hindi ako kailanman pinili.

Tatlo kaming magkakapatid. Ate ko ang paborito. Bunso naming lalaki ang prinsipe. Ako? Ako yung nasa gitna—yung hindi mahalaga.

Lumaki akong laging may kulang.

At ngayong may anak na ako… inuulit ni Nanay ang parehong sugat.

Hindi ko na kinaya.

“Mia,” sabi ko, pinupunasan ang luha niya, “kumain ka lang. Bahay natin ‘to. Pwede mong kainin kahit ano.”

Tumayo si Nanay, biglang ibinagsak ang kutsara.

“Kaya ganyan ang anak mo kasi ganyan ka rin! Walang modo, walang konsiderasyon!”

Ngumiti siya—pero malamig.

“Mia, huwag kang gagaya sa nanay mo. Hindi ako natutuwa sa mga batang makasarili.”

Napatingin sa akin si Mia. Nalilito. Nasasaktan.

Tumayo ako.

“Magbihis ka, Ma,” malamig kong sabi. “Ihahatid kita pabalik sa ospital.”

Natahimik ang lahat.

“Ano? Dahil lang sa sinabi ko?” tumawa siya nang mapait. “Ang dali mong masaktan. Ganyan ka na talaga simula bata.”

Hindi ako sumagot.

Dinala ko siya pabalik sa ospital.

Sa hallway, habang kumukuha ako ng mainit na tubig, narinig ko siyang kausap ang katabing pasyente.

“Yung anak kong ‘yan?” sabi niya, may halong tawa. “Hindi ‘yan mabait. May kapalit lagi ang ginagawa niyan.”

“Kung hindi dahil sa pera ng lupa, hindi ‘yan mag-aalaga sa akin.”

“Yung ate at bunso ko, ‘yun ang totoong mabubuti. Walang reklamo, walang hinihingi.”

Napahinto ako.

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa dibdib ko.

Isang taon akong nag-alaga sa kanya.

Ako ang nagbayad ng karamihan sa gastos.

Ako ang nagbuhat, nagluto, nagbantay.

Pero sa kanya…

Isa lang akong makwenta.

Isang anak na may kapalit ang lahat.

Huminga ako nang malalim.

At doon ko na-realize—

Wala na akong hinihintay na pagmamahal mula sa kanya.

At simula ngayon…

Hindi na rin ako magbibigay ng higit pa.

Pumasok ako sa kwarto.

“Ma,” sabi ko, diretso ang tingin, “simula bukas, maghahalinhinan na kami sa pag-aalaga sa’yo. Ako, si Ate, at si Jun.”

Tumigas ang mukha niya.

“Ano? Hindi pwede! May pamilya sila, may trabaho—”

“May trabaho rin ako,” putol ko. “At may pamilya rin.”

“Pati yung mga gastos, hahatiin na rin natin.”

Napatingin siya sa akin, parang hindi makapaniwala.

“Mukhang pera ka talaga,” malamig niyang sabi.

Napangiti ako—pero walang saya.

“Hindi, Ma,” mahina kong sagot.

“Pagod lang ako maging anak na hindi mo kailanman pinili.”

At sa unang pagkakataon…

Ako naman ang pumili sa sarili ko.

part2

Hindi siya nakasagot agad.

Pero kinabukasan, sumabog ang pamilya.

Sunod-sunod ang chat sa group.

“Grabe ka naman, Liza,” sabi ng ate ko. “Pamilya tayo, bakit kailangang gawing schedule?”

“Parang utang na loob pa namin ang pag-aalaga kay Nanay,” dagdag ni Jun. “Ikaw naman kasi, ikaw ang may oras.”

Napatawa ako—mahina, pagod.

Ako ang may oras?

Noong nawalan ako ng trabaho para bantayan si Nanay, nasaan sila?

Noong ako ang nagbabayad ng gamot, nasaan sila?

Tahimik akong nag-reply:

“Hindi ako mayaman. Hindi rin ako walang buhay. Hahatiin natin ‘to—oras, pagod, at gastos.”

Walang sumagot agad.

Pero makalipas ang ilang oras, nag-text si Ate.

“Mag-uusap tayo mamaya sa ospital.”

Pagdating ko roon, nandoon silang lahat.

Si Nanay, tahimik. Si Ate, naka-cross arms. Si Jun, halatang iritado.

“Anong gusto mong mangyari?” diretsong tanong ni Ate.

“Gusto ko lang ng patas,” sagot ko.

“Hindi patas ang buhay,” singit ni Jun.

“Alam ko,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin, ako lagi ang sasalo.”

Tahimik.

Tumingin si Nanay sa akin.

Ngayon, wala nang yabang sa mukha niya.

“Kung ayaw mo na, umalis ka,” sabi niya, pero mahina na.

Hindi na ako nasaktan.

“Kaya ko,” sagot ko.

“At gagawin ko.”

Iniabot ko ang listahan ng gastos.

“Simula ngayon, hati-hati tayo. Kung ayaw n’yo, pwede n’yo akong tanggalin sa responsibilidad.”

Nagkatinginan sila.

Sa unang pagkakataon, nakita ko ang kaba sa mata nila.

Dahil alam nilang totoo.

Kapag umalis ako—

Walang sasalo.

Ilang segundo ang lumipas.

Hanggang sa bumuntong-hininga si Ate.

“Sige,” sabi niya. “Maghahalinhinan tayo.”

Napatingin si Jun, pero tumango rin sa huli.

Tahimik si Nanay.

Hindi siya nagpasalamat.

Hindi siya humingi ng tawad.

Pero sa unang pagkakataon…

Hindi na ako naghihintay.

Umuwi ako nang magaan ang pakiramdam.

Sa bahay, sinalubong ako ni Mia.

“Mama,” sabi niya, “kumain ka na ba?”

Ngumiti ako.

“Hindi pa.”

Hinawakan niya ang kamay ko at dinala ako sa mesa.

May isang maliit na piraso ng isda sa plato.

“Para sa’yo ‘to,” sabi niya. “Pinili ko yung pinakamaganda.”

Napahinto ako.

Biglang kumirot ang dibdib ko—pero ibang sakit na.

Hindi na sakit ng pagkukulang.

Kundi sakit na may halong paghilom.

Umupo ako.

At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon—

Nakakain ako nang walang takot.

Dahil sa wakas,

May isang taong pumili sa akin.

At sapat na ‘yon.