Nang bumalik siya matapos ang anim na taong pagkawala, sinadya kong hawakan ang kamay ng ibang lalaki para ipadama sa kanya ang sakit na iniwan niya sa akin noon.
Nang bumalik siya matapos ang anim na taong pagkawala, sinadya kong hawakan ang kamay ng ibang lalaki para ipadama sa kanya ang sakit na iniwan niya sa akin noon. Pero sa gitna ng malakas na ulan sa pantalan, isang lihim ang biglang nabunyag—at ang taong dapat pala akong katakutan ay sarili kong pamilya.
Part 1
Labing-apat na taong gulang ako nang minsan kong kamuhian ang isang tao nang sobra, hanggang sa nangako ako sa sarili kong hinding-hindi ko na siya muling titingnan.
Nakatira siya sa bahay sa tapat namin at pitong taon ang tanda niya sa akin.
Noon, maliit lang ang komunidad namin malapit sa dagat. Tuwing hapon, naglalaro ng basketball ang mga bata sa barangay court habang ang mga matatanda ay nakaupo sa tapat ng kanilang mga bahay, nagkukuwentuhan habang nagpapaypay.
At ako?
Araw-araw akong gumagawa ng dahilan para makapunta sa bahay sa tapat.
Para lang makita siya kahit saglit.
Matangkad siya, tahimik, at madalas nakasuot ng simpleng polo shirt. Halos saan man siya pumunta, lagi niyang dala ang luma niyang camera.
Sa mga mata ko noon, siya ang pinakaespesyal na tao sa buong mundo.
Hanggang sa araw na nalaman kong nagsinungaling siya sa akin.
1.
Noong labing-apat ako, napili akong mag-perform sa pista ng aming barangay.
Sa sobrang saya ko, agad akong tumakbo papunta sa bahay niya.
“Pupunta ka para panoorin ako, ’di ba?”
Kasalukuyan niyang nililinis ang lente ng camera nang tumingin siya sa akin.
“Pupunta ako.”
Itinaas ko ang maliit kong daliri.
“Promise?”
Napailing siya na parang wala siyang magawa, pero iniabot pa rin niya ang daliri niya at isinabit iyon sa akin.
“Promise.”
Kinagabihan, hindi ko na mabilang kung ilang beses akong sumilip mula backstage papunta sa mga upuan ng audience.
Wala siya.
Malapit nang magsimula ang performance pero patuloy kong kinumbinsi ang sarili ko.
Baka late lang siya.
Baka paparating na.
Natapos ang buong programa.
Nagsimula nang magsiuwian ang mga tao.
Nagkislapan na ang mga ilaw sa mga bahay.
Isa-isang sinalubong ng pamilya nila ang mga batang nag-perform, may dalang bulaklak at pagkain.
Pero nanatili akong nakatayo sa may gate.
Naghihintay.
Hindi siya dumating.
Sa sobrang sama ng loob ko, umiyak ako.
Kinabukasan, tumakbo ako papunta sa bahay nila.
Doon ko nalaman na umalis na pala sila noong nakaraang gabi.
Walang paalam.
Walang tawag.
Walang mensahe.
Isang maliit na keychain na hugis camera lang ang iniwan niya at ipinakiabot sa nanay ko.
Nang ibigay iyon sa akin, agad ko iyong itinapon sa kanal.
“Ayoko niyan!”
Tahimik lang akong tiningnan ni Mama.
Parang may gusto siyang sabihin.
Pero sa huli, wala siyang sinabi.
Kalaunan, narinig ko sa mga kapitbahay na may nangyaring problema sa pamilya nila kaya kinailangan nilang umalis agad.
Pero para sa isang labing-apat na taong gulang na bata, walang saysay ang kahit anong dahilan.
Isa lang ang alam ko.
Nangako siya.
At hindi niya tinupad.
2.
Lumipas ang anim na taon.
Dalawampung taong gulang na ako.
Third year college ako sa siyudad, at tuwing weekend ay umuuwi ako para tumulong sa maliit na kainan ng tiyahin ko malapit sa dagat.
Hindi na ako iyong batang gusot ang buhok, naka-tsinelas, at sunod nang sunod sa kanya.
Marunong na akong mag-ayos.
Marunong nang pumili ng magandang damit.
At marunong na rin akong tumanggi sa mga lalaking nagdadala ng gitara sa labas ng dorm para kantahan ako.
Pinakamahalaga sa lahat—
halos nakalimutan ko na siya.
O iyon ang gusto kong paniwalaan.
Hanggang sa isang maulang hapon.
Punong-puno ng customer ang kainan dahil may production crew mula sa siyudad na dumating para gumawa ng tourism project.
May dala akong tray ng mga inumin nang biglang bumukas ang pinto.
Isang lalaki ang pumasok.
Basa ng ulan ang itim niyang polo.
May camera sa isang kamay.
At sa tangkad niya, halos natakpan niya ang liwanag mula sa labas.
Isang tingin lang.
Nanigas ang buong katawan ko.
Anim na taon.
Anim na buong taon mula nang huli ko siyang makita.
Mas mature na ang mukha niya.
Mas matalim ang mga mata.
Mas tahimik at mas mabigat ang presensya niya kaysa dati.
Pero nakilala ko pa rin siya agad.
At nakita niya rin ako.
Wala pang limang metro ang pagitan namin.
Akala ko magugulat siya.
Pero bahagya lang siyang kumunot ang noo bago niya binanggit ang tawag niya sa akin noong bata pa ako.
“Kiddo?”
Isang salita lang iyon.
Pero parang nabuhay lahat ng sama ng loob ko.
Malakas kong ibinaba ang tray.
“Sorry. Mali yata ang taong kinakausap mo.”
Tahimik niya akong tiningnan.
“Galit ka pa rin?”
Napatawa ako.
“Sinong matinong tao ang magagalit sa isang estranghero nang anim na taon?”
Tumingin siya sa tray sa kamay ko.
“Kung gano’n, bakit muntik mong matapon ang dalawang baso nang makita mo ako?”
Napatingin ako.
Nakatagilid nga ang tray.
Agad ko iyong inayos.
“Coincidence.”
Hindi siya sumagot.
Bahagyang umangat lang ang sulok ng labi niya.
Lalo akong nainis.
3.
Kinagabihan ko nalaman na bumalik siya bilang photographer ng tourism project.
At parang gusto pa akong asarin ng tadhana—
ang bahay sa tapat namin ang nirentahan ng buong team nila.
Sa umaga, nakikita ko siya kapag binubuksan ko ang pinto.
Sa hapon, nakikita ko siya kapag nagsasampay ako.
Sa gabi, kahit bumili lang ako sa tindahan, naroon pa rin siya.
Pakiramdam ko sinusubukan talaga ng langit ang pasensya ko.
Tatlong araw pagkatapos, pumunta siya sa kainan nang malapit na kaming magsara.
Nagbibilang ako ng pera nang may inilapag siyang maliit na kahon sa harap ko.
“Ano ’to?”
“Sorry gift.”
“Ayoko.”
“Hindi mo pa binubuksan.”
“Kahit buksan ko, ayoko pa rin.”
Tahimik niya akong tiningnan bago siya mismo ang nagbukas ng kahon.
Napatigil ako.
Sa loob ay may keychain na hugis camera.
Kaparehong-kapareho ng itinapon ko sa kanal anim na taon na ang nakalipas.
Parang may humawak sa puso ko.
“Ikaw…”
“Hindi ko sinadyang hindi tumupad noon.”
Nanlamig ang mukha ko.
“Too late.”
Mahina ang boses niya nang magsalita.
“Naaksidente ang tatay ko. Kinailangan naming umalis agad noong gabing iyon.”
Napahigpit ang hawak ko sa gilid ng mesa.
Nagpatuloy siya.
“Bumalik ako sa pista.”
Napatingin ako sa kanya.
“Nagsisinungaling ka.”
“Dumating ako pagkatapos ng programa.”
“Kung gano’n, bakit hindi kita nakita?”
Tahimik siya.
Makalipas ang ilang segundo, saka siya nagsalita.
“Nasa kabilang bahagi ako ng kalsada.”
Napatawa ako nang mapait.
“Nasa kabilang kalsada ka lang? Hindi ka marunong tumawid?”
Biglang nagbago ang tingin niya.
“Gusto kong tumawid.”
Huminto siya sandali.
“Pero pinigilan ako ng nanay mo.”
Nanigas ako.
“Si Mama?”
Hindi pa siya nakasasagot nang marinig namin ang tunog ng motorsiklo sa labas.
Isang binatang naka-university jacket ang pumasok.
May hawak siyang bouquet.
Ngumiti siya nang makita ako.
“Sinundo na kita.”
Siya ang lalaking gustong ipakilala sa akin ng pamilya namin.
At isang linggo pa lang mula nang pumayag akong subukan siyang kilalanin nang mas mabuti.
Hindi pa ako nakapagsasalita nang napatingin ang lalaking nasa tabi ko sa bouquet.
Pagkatapos, sa akin.
Biglang tumigas ang mukha niya.
“Boyfriend?”
Gusto ko sanang magpaliwanag.
Pero naalala ko ang ginawa niya sa akin anim na taon na ang nakaraan.
Kaya lumapit ako sa bagong dating at sinadya kong hawakan ang braso nito.
“Oo.”
Tumingin ako sa kanya.
“May problema ba?”
Biglang naging tahimik ang buong lugar.
Nakita kong humigpit ang panga niya.
Pagkaraan ng ilang segundo, mahina siyang tumawa.
“Wala.”
Pagkatapos ay tumalikod siya at umalis.
Tinitigan ko ang likod niya.
At sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, parang may kung anong kumirot sa dibdib ko.
Nang gabing iyon, bumuhos ang malakas na ulan.
Malapit nang maghatinggabi nang bumaba ako para uminom ng tubig.
Doon ko narinig si Mama sa sala.
May kausap siya sa telepono.
“Alam kong bumalik na siya.”
Napahinto ako sa likod ng pinto.
“Pero huwag na huwag mong sasabihin sa anak ko ang nangyari anim na taon na ang nakalipas.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
May kung anong sinabi ang kausap niya.
Biglang tumaas ang boses ni Mama.
“Hindi ko sila sinadyang paghiwalayin!”
“Patay ang kuya niya dahil sa aksidenteng iyon! Lubog pa sa utang ang pamilya nila noon. Ayoko lang hintayin ng anak ko ang isang lalaking hindi niya alam kung mabubuhay pa kinabukasan!”
Parang tumigil ang mundo.
Nalaglag ang baso sa kamay ko.
Crash!
Napalingon si Mama.
Namutla siya nang makita ako.
Tinitigan ko siya.
“Ma…”
Nanginginig ang boses ko.
“Bumalik siya noon para hanapin ako?”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
Tumakbo ako palabas.
Malakas ang ulan.
Hindi man lang ako kumuha ng payong.
Tinakbo ko ang bahay sa tapat at paulit-ulit na kumatok.
Walang nagbukas.
Maya-maya, may miyembro ng production team na dumungaw mula sa bintana sa second floor.
“Hinahanap mo siya?”
“Kailangan ko siyang makausap.”
Nagulat siya.
“Pero umalis na siya.”
Nanlamig ang katawan ko.
“Saan?”
“Sa pier.”
Parang bumagsak ang puso ko.
“Maagang natapos ang project. Sabi niya sasakay siya sa huling biyahe ngayong gabi.”
Hindi na ako nag-isip.
Tumakbo ako.
Noong labing-apat ako, ako ang naghintay sa kanya.
Hindi siya dumating.
Anim na taon pagkatapos—
siya naman ang aalis.
At sa pagkakataong ito, kapag hindi ko siya naabutan…
baka tuluyan na kaming maging estranghero.
Dumating ako sa pantalan na basang-basa, naka-pambahay pa.
Umalingawngaw ang busina ng ferry sa gitna ng ulan.
Unti-unti nang nagsasara ang gate.
At nakita ko siya.
Nakatayo siya sa loob.
“Sandali!”
Napalingon siya.
Nagtagpo ang mga mata namin.
Tumakbo ako papunta sa kanya.
Pero bago pa ako makalapit—
biglang may humawak nang mahigpit sa pulsuhan ko mula sa likod.
Napalingon ako.
Siya iyon.
Ang lalaking ipinakilala ko bilang boyfriend ko kanina.
Pero wala na ang dati niyang maamong ngiti.
Madilim ang mukha niya.
Mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.
“Hindi ka puwedeng sumama sa kanya.”
Napakunot ang noo ko.
“Bitawan mo ako!”
Hindi siya gumalaw.
Sa halip, lumapit siya at nagsalita sa boses na halos nilamon ng ulan.
“May bagay kang hindi alam.”
Nanigas ako.
“At kapag nalaman mo…”
“Baka hindi mo na siya kayang tingnan gaya ng dati.”
Naramdaman kong bumilis ang tibok ng puso ko.
“Ano’ng sinasabi mo?”
Tumingin siya sa lalaking nasa ferry.
Pagkatapos ay muling bumaling sa akin.
At ang sumunod niyang sinabi ang tuluyang nagpawala ng init sa buong katawan ko.
“Hindi aksidente ang sumira sa pamilya niya anim na taon na ang nakalipas.”
Humigpit ang hawak niya sa pulsuhan ko.
“Ang taong dahilan kung bakit namatay ang kuya niya…”
Huminto siya.
At saka binitiwan ang mga salitang hindi ko kailanman inakalang maririnig ko.
“Ang tatay mo.”
PART 2
“Ang tatay mo.”
Parang binagsakan ako ng buong langit.
Hindi ko marinig nang maayos ang malakas na ulan, ang busina ng ferry, o ang mga taong nagmamadaling sumilong.
Iisang pangungusap lang ang paulit-ulit sa isip ko.
Ang tatay ko?
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Nanginginig ang boses ko.
Hindi agad sumagot ang lalaking nakahawak sa pulsuhan ko.
Sa halip, inilabas niya ang cellphone niya.
“Anim na taon na ang nakalipas, may delivery truck na pag-aari ng negosyo ng pamilya ninyo. Nawalan iyon ng preno sa highway. Bumangga sa sasakyang kinaroroonan ng pamilya niya.”
Napatingin ako sa ferry.
Nandoon pa rin siya.
Nakatayo sa may gate.
At nakatingin sa akin.
“Hindi…”
Umiling ako.
“Hindi puwedeng si Papa.”
“May police report.”
Ipinakita niya sa akin ang screen.
May lumang larawan ng dokumento.
Pangalan ng kompanya ng tatay ko.
Numero ng sasakyan.
Petsa.
Parehong gabi ng pista.
Parang nawalan ako ng lakas.
Pero bago ko pa mabasa ang lahat, isang kamay ang biglang humablot sa cellphone.
Siya.
Hindi ko namalayang bumaba na pala siya mula sa ferry.
Basang-basa ang buhok niya at halos wala nang kulay ang mukha niya.
“Enough.”
Malamig ang boses niya.
Tumingin sa kanya ang lalaking kasama ko.
“Karapatan niyang malaman.”
“Hindi kalahating katotohanan.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano ang totoo?”
Hindi siya sumagot.
Hinawakan ko ang manggas niya.
“Sabihin mo sa akin.”
Huminga siya nang malalim.
“Ang truck ay nakapangalan sa negosyo ng tatay mo.”
Parang may kumurot sa dibdib ko.
“Pero hindi ang tatay mo ang nagmamaneho.”
Napakurap ako.
“Then who?”
Tahimik siyang tumingin sa lalaking nasa tabi ko.
At doon ko napansin.
Namutla ito.
Unti-unting lumuwag ang pagkakahawak niya sa akin.
“Sabihin mo,” mariing utos niya.
“Hindi ko—”
“Sabihin mo sa kanya kung sino ang nagmaneho.”
Nanginginig ang labi ng lalaki.
Pagkatapos ng ilang segundo, mahina niyang sinabi:
“Ang tatay ko.”
Nanigas ako.
“Ano?”
“Driver siya ng kompanya ninyo noon.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa ulo ko.
Nagpatuloy siya.
“May problema na ang preno bago bumiyahe. Alam iyon ng management. Pero ipinilit pa rin ang delivery.”
“Management?”
Tanong ko.
Hindi siya makatingin sa akin.
At doon ko naunawaan.
“Si Papa?”
Umiling siya.
“Hindi. Ang business partner niya.”
Napahawak ako sa bibig.
Biglang nagkaroon ng ibang hugis ang lahat ng narinig ko.
Ang aksidente.
Ang pagkamatay ng kuya niya.
Ang pagkakautang ng pamilya nila.
At ang katahimikan ng sarili kong pamilya.
“Bakit hindi sinabi ni Papa ang totoo?”
Tanong ko.
Siya ang sumagot.
“Dahil siya ang may-ari sa papel. Inako niya ang civil liability. Binayaran niya ang medical bills ng pamilya namin at ang funeral ng kuya ko.”
Napatingin ako sa kanya.
“Alam mo?”
Tumango siya.
“Matagal ko nang alam.”
“Then why did you leave?”
Bahagyang yumuko ang ulo niya.
“Dahil ang nanay ko, sa sakit at galit, ayaw nang manatili malapit sa pamilya ninyo. At dahil ang kuya ko…”
Napahinto siya.
“Hindi namin nailigtas.”
Sa unang pagkakataon mula nang bumalik siya, nakita kong nabasag ang katahimikan sa mukha niya.
Hindi siya mukhang lalaking matatag.
Mukha siyang kapatid na naiwan.
Dahan-dahan kong hinawakan ang kamay niya.
Hindi niya ako itinaboy.
“Bakit bumalik ka sa pista?”
Mahina kong tanong.
Ngumiti siya nang mapait.
“Dahil nangako ako sa isang batang babae.”
Bumigat ang lalamunan ko.
“Pero pinigilan ka ni Mama.”
Tumango siya.
“Sinabi niyang kapag nakita mo akong wasak, susundan mo ako kahit saan. Ayaw niyang masira ang kinabukasan mo dahil sa problema namin.”
“Pero anim na taon…”
“Alam ko.”
“Ni isang tawag wala.”
“Alam ko.”
“Galit na galit ako sa ’yo.”
“Alam ko rin.”
Bigla akong napaiyak.
Sinuntok ko nang mahina ang dibdib niya.
“Ang sama mo!”
Hinayaan niya akong suntukin siya.
“Sorry.”
“Hindi sapat ang sorry!”
“Then I’ll spend as long as it takes making it up to you.”
Napahinto ako.
Sa likod namin, muling bumusina ang ferry.
Last call.
Pero hindi siya gumalaw.
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ka sasakay?”
Umiling siya.
“Hindi na.”
“Bakit?”
Sa gitna ng ulan, dahan-dahan niyang hinawakan ang kamay ko.
“Dahil anim na taon na ang nakalipas, umalis ako nang hindi kita napapaalaman.”
Humigpit ang hawak niya.
“Hindi ko uulitin iyon.”
At sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon, pakiramdam ko ay nakahabol din ako sa taong matagal ko nang hinihintay.
Pero hindi pa pala tapos ang lahat.
Dahil pag-uwi namin, nakaupo si Papa sa sala.
At sa mesa sa harap niya—
may nakapatong na lumang sobre na may tatak ng korte.
Nang makita niya kaming magkahawak-kamay, napapikit siya.
“Dumating din pala ang araw na kailangan kong sabihin sa inyong dalawa ang buong katotohanan.”
PART 3
Tahimik kaming naupo.
Basa pa ang damit ko, nanginginig pa ang mga daliri ko, pero hindi ko na iyon alintana.
Si Papa ay tila tumanda nang sampung taon sa loob lamang ng isang gabi.
Binuksan niya ang lumang sobre.
Sa loob ay may mga litrato, report, resibo, at isang notarized statement.
“Anim na taon kong itinago ito.”
Mahina niyang sabi.
“Dahil akala ko iyon ang tamang paraan para protektahan kayong lahat.”
Napatingin si Mama sa kanya.
“Hindi na natin sila mapoprotektahan sa kasinungalingan.”
Tumango si Papa.
Pagkatapos ay tumingin sa lalaking katabi ko.
“May utang akong paghingi ng tawad sa pamilya mo.”
Tahimik lang siya.
Nagpatuloy si Papa.
“Ang business partner ko noon ang namamahala sa mga sasakyan. May report ang mekaniko na kailangang palitan ang brake system ng truck. Pero tinanggihan niya dahil ayaw niyang maantala ang delivery.”
Humigpit ang kamao ko.
“Alam mo ba?”
“Hindi bago bumiyahe.”
Saglit siyang pumikit.
“Nalaman ko pagkatapos ng aksidente.”
“Bakit hindi mo siya ipinakulong?”
“Sinubukan ko.”
Inilabas niya ang notarized statement.
“Pero nawala siya bago maisampa nang buo ang kaso. Dinala niya ang malaking bahagi ng pera ng kompanya at umalis ng bansa.”
Napatingin ako sa lalaking naghatid sa akin sa pier.
Nakatayo siya malapit sa pinto, tahimik.
“Ang tatay mo,” sabi ni Papa sa kanya, “ay hindi rin inosente. Alam niyang may problema ang preno, pero pumayag pa rin siyang magmaneho dahil kailangan niya ng pera.”
Napapikit ang lalaki.
“Alam ko.”
“Pero hindi siya ang tunay na may kasalanan sa desisyon.”
Tumulo ang luha sa mukha nito.
“Buong buhay ko, sinisi ko ang pamilya ninyo.”
Mahina niyang sabi.
“Sinabi ng nanay ko na pinilit ng kompanya ang tatay ko. Akala ko… akala ko kayo ang sumira sa buhay namin.”
Tumingin siya sa akin.
“Sorry.”
Doon ko naunawaan kung bakit napakaraming taong nasaktan.
Lahat kami ay may hawak na magkakaibang piraso ng iisang trahedya.
At dahil walang nagsalita nang buo, ang galit ang pumuno sa mga puwang.
Tumayo si Papa at lumapit sa lalaking matagal kong hinintay.
“Hindi ko maibabalik ang kuya mo.”
Nanginginig ang boses niya.
“Pero hindi ko rin hiniling na patawarin mo ako.”
Tumayo rin siya.
Matagal silang nagtitigan.
Akala ko sisigaw siya.
O susuntukin si Papa.
Pero sa huli, isang mahabang buntong-hininga lang ang pinakawalan niya.
“Hindi kayo ang pumatay sa kuya ko.”
Nagulat si Papa.
“Matagal ko nang natanggap iyon.”
“Then why did you stay away?”
Napalingon siya sa akin.
“Dahil noong una, bawat tingin ko sa bahay ninyo, naaalala ko ang gabing nawalan ako ng kapatid.”
Tumigil siya.
“Pero habang lumilipas ang panahon, mas naaalala ko ang batang naghihintay sa pista kaysa sa aksidente.”
Namula ang mga mata ko.
Lumapit siya sa akin.
“Sinubukan kong kalimutan ka.”
“Failed?”
Tanong ko sa gitna ng luha.
Sa wakas ay ngumiti siya.
“Terribly.”
Napatawa ako kahit umiiyak.
At parang doon unang nabawasan ang bigat ng anim na taon.
Hindi naging madali ang mga sumunod na buwan.
Muling binuksan ni Papa ang lumang kaso sa tulong ng abogado.
Natagpuan ang dating business partner makalipas ang ilang buwan at sinimulan ang legal proceedings laban sa kanya.
Ang ama ng lalaking nagbunyag ng lihim ay matagal nang pumanaw dahil sa sakit, pero bago iyon ay nakapag-iwan pala siya ng isang sulat na umaaming alam niyang delikado ang sasakyan.
Sa sulat, humingi siya ng tawad sa pamilyang nawalan ng anak.
Nang basahin iyon ng lalaking katabi ko, matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Siguro panahon na para tigilan nating ipamana ang galit ng mga magulang natin sa sarili nating buhay.”
Hindi kami naging magkaibigan agad.
Pero unti-unti, natutunan naming huwag nang gawing sandata ang nakaraan.
At tungkol sa “boyfriend” na ipinakilala ko?
Hindi naman pala talaga niya ako minahal sa paraang iniisip ko.
Lumaki lang siyang nakaririnig na ang pamilya namin ang dahilan ng paghihirap nila.
Gusto niyang mapalapit sa akin para malaman kung ano talaga ang nangyari.
Hindi tama ang paraan niya.
Pero kalaunan, humingi siya ng tawad at umalis para magsimula ng bagong buhay sa ibang lungsod.
Bago siya umalis, sinabi niya sa akin:
“Choose the person you would run barefoot through the rain for.”
Napatingin ako sa kabilang kalsada.
Nandoon ang sagot.
Samantala, ang relasyon namin ay hindi agad naging parang fairy tale.
Sa unang buwan pa lang, tatlong beses kaming nag-away.
Minsan dahil hindi siya nagre-reply habang nagtatrabaho.
Minsan dahil pinipilit niyang ihatid ako kahit kaya ko namang umuwi mag-isa.
At minsan dahil tinawag niya na naman akong “Kiddo.”
Tinapon ko sa kanya ang unan.
“Twenty years old na ako!”
Sinalo niya iyon.
“Sa paningin ko, ikaw pa rin iyong batang umiiyak dahil hindi ako dumating sa pista.”
“Then stop calling me that!”
Lumapit siya.
“Sige.”
Napaatras ako.
“Bakit parang may masamang balak ka?”
Bahagyang yumuko siya.
“Anong gusto mong itawag ko sa ’yo?”
“Pangalan ko.”
“Pwede.”
Lumapit pa siya.
“O girlfriend?”
Namula ako.
Hindi ako sumagot.
Ngumiti siya.
“I’ll take that as a yes.”
Sinuntok ko siya sa balikat.
Pero hindi ko napigilan ang ngiti ko.
Isang taon pagkatapos, nagtapos ako sa university.
Sa graduation day, punong-puno ang venue.
Nandoon ang pamilya ko.
Nandoon ang tiyahin ko.
At sa dulo ng crowd, may lalaking may hawak na camera.
Nang makita niya ako, itinaas niya iyon at kumuha ng litrato.
Pagkatapos, may inilabas siyang maliit na kahon.
Akala ko kung ano.
Keychain lang pala.
Camera ulit.
Tinitigan ko siya nang masama.
“Seriously?”
Tumawa siya.
“Third time’s the charm.”
Binuksan ko ang maliit na compartment ng keychain.
May nakatiklop na papel sa loob.
Binasa ko.
This time, I came.
Nanikip ang dibdib ko.
Tumingin ako sa kanya.
“At this time?”
Inabot niya ang kamay ko.
“This time, I’m staying.”
Lumipas pa ang tatlong taon.
Bumalik kami sa parehong barangay kung saan nagsimula ang lahat.
May pista ulit.
Parehong makukulay na banderitas.
Parehong ingay ng basketball court.
Parehong amoy ng pagkaing niluluto sa tabi ng kalsada.
Pero ibang-iba na kami.
Hindi na ako labing-apat.
At hindi na siya iyong binatang biglang nawala.
Sa gabi ng programa, pinilit niya akong sumama sa lumang stage.
“Bakit tayo nandito?”
Tanong ko.
“May kukunan akong picture.”
“Ng ano?”
“Ikaw.”
Napairap ako.
“Ang dami mo nang picture ko.”
“Wala pa itong version.”
“Ano’ng version?”
Bigla siyang lumuhod.
Napatakip ako sa bibig.
Nagsigawan ang mga tao sa paligid.
May mga batang huminto sa paglalaro.
May mga kapitbahay na agad naglabas ng cellphone.
At si Mama?
Umiiyak na bago pa man siya magsalita.
May hawak siyang maliit na singsing.
Pero bago niya iyon itaas, inilabas muna niya mula sa bulsa ang isang lumang bagay.
Isang keychain na hugis camera.
“Hindi ’yan iyong ibinigay mo sa akin.”
Umiling siya.
“Hindi.”
Tumingin siya kay Mama.
Lumapit si Mama at ngumiti sa akin.
“Six years ago, pagkatapos mong itapon iyong keychain sa kanal, pinakuha ko iyon sa kapatid ng kapitbahay.”
Nanlaki ang mata ko.
“Ano?”
Tumawa si Mama sa gitna ng luha.
“Nilinis ko at itinago.”
Inabot niya iyon sa akin.
Gasgas na.
Kupas na.
Pero iyon mismo ang unang keychain.
Ang bagay na akala kong matagal nang nawala.
Hinawakan ko iyon habang umiiyak.
Sa harap ko, nakaluhod pa rin siya.
“Noong fourteen ka, nangako akong pupunta.”
Mahina niyang sabi.
“Hindi ko natupad.”
“Noong twenty ka, bumalik ako pero muntik na naman akong umalis.”
Nakangiti siyang tumingin sa akin.
“Kaya ayoko nang gumawa ng pangakong may pagkakataon akong takbuhan.”
Huminga siya nang malalim.
“This time, I’m asking you to make the promise with me.”
Binuksan niya ang kahon.
“Will you marry me?”
Hindi ko na siya pinaghintay.
“Oo.”
Bago pa niya maisuot nang maayos ang singsing, yumakap na ako sa kanya.
Nagsigawan ang buong barangay.
May pumalakpak.
May sumipol.
At may matandang babae sa gilid na malakas na nagsabi:
“Sa wakas! Ang tagal naman!”
Nagtawanan ang lahat.
Tumawa rin ako habang umiiyak sa balikat niya.
Isang taon pagkatapos, ikinasal kami sa maliit na simbahan malapit sa dagat.
Simple lang.
Pamilya.
Mga kaibigan.
Mga kapitbahay na naging saksi sa lahat.
Sa reception, nakasabit sa isang malaking board ang mga litrato ng buhay namin.
May litrato ko noong graduation.
May litrato niya habang nagtatrabaho.
May litrato naming nag-aaway sa kusina na lihim palang kinunan ni Mama.
At sa gitna—
isang lumang larawan.
Ako.
Labing-apat na taong gulang.
Nakatayo sa stage ng pista.
Nakangiti habang naghihintay.
Napatigil ako.
“Who took this?”
Lumapit ang asawa ko sa likod ko.
“I did.”
Napalingon ako.
“Ano?”
Ngumiti siya.
“I told you. I came back.”
“Pero sabi mo nasa kabilang kalsada ka.”
“Yes.”
Itinuro niya ang larawan.
“Kinunan kita bago ako lapitan ng mama mo.”
Napatingin ako ulit sa litrato.
Sa loob ng anim na taon, akala ko walang nakakita sa paghihintay ko.
Pero naroon pala siya.
Hindi lang siya nakalapit.
Napaluha ako.
“Bakit ngayon mo lang pinakita?”
Hinawakan niya ang pisngi ko.
“Because I wanted this to be the last missing piece.”
Pagkatapos ay hinalikan niya ang noo ko.
Sa labas, naririnig ang mga alon.
Sa loob, nagtatawanan ang mga pamilya naming minsang pinaghiwalay ng trahedya.
Hindi nabura ang nakaraan.
Hindi nabuhay ang mga taong nawala.
At hindi naging tama ang lahat ng desisyong ginawa ng mga magulang namin.
Pero natutunan naming may mga sugat na hindi kailangang manatiling sugat habang-buhay.
May mga kuwento na hindi nagtatapos sa pagkawala.
At may mga pangakong maaaring mahuli—
pero hindi ibig sabihin na hindi na matutupad.
Anim na taon akong nagalit dahil akala ko hindi siya dumating.
Anim na taon din niyang dinala ang guilt dahil hindi niya ako nalapitan.
Sa huli, pareho pala kaming naghihintay sa magkabilang panig ng iisang kalsada.
Kaya nang gabing iyon, habang magkahawak ang kamay namin at nakatanaw sa dagat, tinanong ko siya:
“Kung maibabalik mo ang panahon, tatawid ka ba noong gabing iyon?”
Hindi siya nag-isip.
“Oo.”
“Even if Mama stopped you?”
“Oo.”
“Even if everything was falling apart?”
Ngumiti siya at hinigpitan ang hawak sa kamay ko.
“Especially then.”
Napangiti ako.
“Good answer.”
“May prize?”
“Wala.”
“Sure?”
Lumapit siya.
“Wala nga.”
Hinalikan niya ako sa noo.
Pagkatapos sa pisngi.
At bago pa siya makapang-asar muli, niyakap ko na siya.
Sa pagkakataong iyon, wala nang ferry na kailangang habulin.
Wala nang ulan na kailangang suungin.
Wala nang sikreto sa pagitan ng dalawang pamilya.
At higit sa lahat—
wala nang batang naghihintay mag-isa sa gate ng pista.
Dahil sa wakas, ang lalaking minsang hindi nakarating sa oras…
ay piniling manatili habang-buhay.
