Sa Ika-12 Araw ng Aking Panganganak, Nalaman Kong Ang Sabaw na Niluto ni Mama Para sa Akin ay Pinakain sa Hipag Ko—At Isang Facebook Post ang Nagpabagsak sa Buong Pamilya ng Asawa Ko
Ika-labindalawang araw ko matapos manganak nang unang beses kong nahuli ang asawa kong nagsisinungaling sa harap ng nanay ko.
Hindi siya nahuli dahil sa babae.
Hindi dahil sa chat.
Hindi dahil sa pabango sa damit.
Nahuli siya dahil sa isang mangkok ng sabaw.
“Nica, anak,” malambing na sabi ni Mama sa video call, “hindi ba masyadong maanghang ang tinolang native na manok na may luya? Baka hindi ka sanay, kaya binawasan ko na ang luya.”
Nakaupo ako noon sa gilid ng kama, hawak ang isang mangkok ng instant mami na halos tubig lang ang lasa. Malamig na ang noodles. Malata. May ilang dahon ng pechay na lumulutang, pero walang itlog, walang karne, kahit man lang konting sabaw na may sustansya.
Pagkapanganak ko, sinabi ng biyenan kong si Mommy Corazon na mas mabuti raw ang magaan at malabnaw na pagkain.
“Mahina pa sikmura mo, Nica. Huwag kang maarte. Noong panahon namin, lugaw lang, buhay naman kami.”
Kaya tiniis ko.
Tiniis ko ang gutom.
Tiniis ko ang hilo.
Tiniis ko ang gabing nagpapasuso ako habang nanginginig ang tuhod ko.
Akala ko normal iyon sa lying-in period dito sa Maynila.
Pero nang marinig ko ang sinabi ni Mama, parang may malamig na kamay na pumisil sa dibdib ko.
Tinolang native na manok?
Wala akong natikman kahit isang kutsara.
Bago pa ako makasagot, kinuha ng asawa kong si Nico ang cellphone mula sa kamay ko. Kagagaling lang niyang magpalit ng diaper ng anak namin.
“Ay, hindi po maanghang, Ma,” natural niyang sagot, parang matagal na naming kinakain iyon. “Sarap nga raw po. Kagabi nga, naka-dalawang mangkok pa siya.”
Napatitig ako sa kanya.
Sa kabilang linya, gumaan ang mukha ni Mama. Si Elena Santos, nanay kong galing Batangas, ngumiti nang maluwag. Kitang-kita ko ang pagod sa mga mata niya, pero may saya roon. Saya ng isang inang akalang napakain niya nang maayos ang anak niyang bagong panganak.
“Mabuti naman,” sabi niya. “Alas-kuwatro pa lang ng madaling-araw, pinapunta ko na ang tatay mo sa palengke sa Lipa para bumili ng native na manok. Sabi ko, dapat sariwa. Nilagyan ko ng malunggay at luya. Tapos hinango ko pa ang mantika nang dalawang beses para hindi masyadong mamantika.”
Tumango si Nico. Napakabait ng boses niya.
“Salamat po, Ma. Sobrang effort po ninyo.”
“Nasaan si Nica? Patingin ako sa mukha niya.”
Dahan-dahang ibinalik ni Nico ang camera sa akin.
Halos likod ko ang mangkok ng mami. Itinago ko agad sa likuran ko, para hindi makita ni Mama. Ewan ko ba kung bakit ako ang nahiya. Ako ang gutom, ako ang niloko, pero ako pa ang takot na masaktan ang nanay ko.
Napakunot ang noo ni Mama.
“Anak, ang putla mo. Napupuyat ka na naman ba? Painitin mo muna ang sabaw bago inumin, ha? Huwag kang tamad. Alam mo namang mahina katawan mo mula pagkabata.”
Bumara ang lalamunan ko.
Gusto kong sabihin, “Ma, wala akong sabaw.”
Pero bago ako makapagsalita, kumilos ang baby namin sa duyan at nagsimulang umiyak.
Agad inikot ni Nico ang camera.
“Ma, gising na po ang baby. Asikasuhin muna namin. Magpahinga na po kayo ni Papa. Huwag na po kayong mag-alala.”
Pinatay niya ang tawag.
Biglang tumahimik ang kwarto.
Tanging iyak ng anak namin at ang mahinang tunog ng kutsara sa mangkok ang natira.
Tiningnan ko ang mami sa kamay ko. Napakanipis ng sabaw. Parang tubig na dumaan lang sa noodles. Sa labindalawang araw kong pagiging ina, iyon ang halos araw-araw kong pagkain.
Tumingin ako kay Nico.
“Nasaan ang tinolang manok na ipinadala ni Mama?”
Bahagyang tumigil ang kamay niya sa paghele sa baby.
“Ano?”
“Yung sabaw. Yung sinabi ni Mama.”
Hindi agad siya sumagot. Inayos niya muna ang kumot ng anak namin bago mahinahong nagsalita.
“Baka nasa kusina pa.”
“Hindi ko pa iyon nakita kahit minsan.”
Sakto namang pumasok si Mommy Corazon dala ang isang basong maligamgam na tubig. Nang marinig niya ang sinabi ko, nag-iba agad ang mukha niya.
“Yung mga supot ng sabaw na pinadala ng nanay mo?” malamig niyang tanong.
“Opo. Nasaan po?”
Ibinaba niya ang baso sa bedside table at pinunasan ang kamay sa apron.
“Masyadong mamantika. Amoy luya pa. Bagong panganak ka, baka uminit lang katawan mo.”
“Kaya po nasaan?”
Umirap siya nang bahagya.
“Sayang naman kung masisira. Si Gia kasi, caesarean. Mabagal gumaling ang tahi, tapos mahina pa gatas. Kaya pinadala ko kay Nico ang dalawang supot sa bahay nila.”
Parang may nabasag sa loob ng dibdib ko.
“Ibinigay ninyo kay Ate Gia?”
Si Gia ang asawa ng kuya ni Nico. Dalawang linggo rin lang ang pagitan ng panganganak namin. Pero siya, simula pa lang, araw-araw may prutas, sabaw, isda, gatas, vitamins, at bisitang nag-aalaga.
Ako, halos hindi makabangon nang mag-isa.
Sumingit si Nico, bahagyang nakakunot ang noo.
“Nica, dalawang supot lang naman ng sabaw iyon. Mas mahirap ang lagay ni Ate Gia. Ikaw normal delivery ka. Sabi nga ng doktor, okay recovery mo.”
“Dalawang supot lang?” ulit ko.
Humalakhak nang mahina si Mommy Corazon.
“Ang dami namang ipinadala ng nanay mo. Hindi mo mauubos lahat. Pamilya rin naman namin si Gia. Apo rin namin ang anak niya. Kung tutuusin, pare-pareho lang namang dugong Villanueva ang binubusog.”
Hindi ako nakapagsalita.
Dugong Villanueva.
Paano naman ako?
Hindi ba ako ang nagdugo?
Hindi ba ako ang nanganak?
Hindi ba para sa akin iyon?
Nang gabing iyon, matapos mapagod sa iyak ang anak ko at makatulog, sumandal ako sa headboard at binuksan ang Facebook.
Doon ko nakita ang post ni Gia.
Unang larawan: siya sa kama, mamula-mula ang pisngi, may hawak na baby, nakaayos ang buhok, parang hindi bagong opera.
Ikalawang larawan: isang palayok sa mesa, bukas ang takip, umuusok ang gintong sabaw. May native chicken, malunggay, papaya, at luya.
Ikatlong larawan: isang styrofoam box.
Sa ibabaw noon, may nakadikit na papel.
Nanginginig ang daliri kong ni-zoom ang litrato.
Kahit malabo, kilala ko ang sulat-kamay ni Mama. Manipis ang bawat letra, pero madiin ang dulo, parang laging takot na baka hindi mabasa nang tama.
Sa papel, nakasulat:
“Para kay Nica. Painitin bago ipakain. Anak, kailangan mong bumawi ng lakas. Mahal na mahal ka ni Mama.”
Hindi pa ako nakakabawi sa sakit nang mapansin ko ang caption ni Gia sa itaas ng post.
At doon tuluyang nanlamig ang buong katawan ko.
“Thank you, Mommy Corazon and Nico, sa araw-araw na espesyal na sabaw. Buti na lang may pamilyang tunay na nag-aalaga sa akin.”
PARTE2
Matagal akong nakatitig sa caption na iyon.
Araw-araw.
Hindi pala dalawang supot lang.
Araw-araw pala.
Dahan-dahan kong binuksan ang comments. Parang gusto kong saktan pa lalo ang sarili ko, pero hindi ko mapigilan.
“Blooming ka, Gia!”
“Grabe, alagang-alaga ka ng in-laws mo.”
“Sana all may biyenang ganyan!”
“Deserve mo ‘yan, mommy. CS ka pa naman.”
May isang comment mula kay Mommy Corazon.
“Kailangan talaga alagaan ang manugang na marunong magpasalamat.”
Huminto ang paghinga ko.
Binasa ko iyon nang paulit-ulit.
Manugang na marunong magpasalamat.
Kaya pala sa labindalawang araw, tuwing humihingi ako ng dagdag na pagkain, masama ang tingin niya. Kaya pala kapag tinatanong ko kung puwede bang magprito man lang ng itlog, sinasabi niyang “arte lang ng mga babaeng pinalaki sa layaw.” Kaya pala tuwing tumatawag si Mama, laging si Nico ang sumasagot.
Hindi nila ako inaalagaan.
Binabantayan lang nila akong huwag magsumbong.
Nilingon ko si Nico. Nakahiga siya sa sofa bed, hawak ang cellphone, parang walang nangyari.
Ipinakita ko sa kanya ang post.
“Araw-araw?” mahina kong tanong.
Napatingin siya sa screen, at sa unang pagkakataon, nakita kong nawala ang katahimikan sa mukha niya.
“Nica, hindi ganoon—”
“Basahin mo.”
Tumahimik siya.
“Sinabi ng mama mo kanina, dalawang supot lang,” sabi ko. “Sabi mo nasa kusina. Pero dito, araw-araw raw. Alin ang totoo?”
Bumangon siya at hinilot ang sentido.
“Hindi ko gustong palakihin pa. Alam mo naman si Mama. Ayaw niya ng gulo.”
“Gulo?” napatawa ako, pero nanginginig ang boses ko. “Ang nanay ko, alas-kuwatro ng madaling-araw bumangon. Ang tatay ko, pumunta pa sa palengke. Nagluto sila para sa akin. Para sa anak nila. Tapos kayo, ipinamigay ninyo. At nang tinanong ako ni Mama, nagsinungaling ka.”
“Hindi naman sa ipinamigay lahat,” depensa niya. “May naiwan siguro—”
“Nasaan?”
Hindi siya nakasagot.
Doon ko naintindihan.
Wala.
Walang iniwan.
Pinahid ko ang luha sa pisngi ko. Hindi ako humagulgol. Siguro sa sobrang sakit, hindi na marunong lumabas nang maayos ang iyak.
Kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan si Mama.
Tatlong ring pa lang, sumagot na siya.
“O, anak? Bakit gising ka pa? May masakit ba?”
Isang tanong lang iyon, pero gumuho na ang lahat ng pinipigil ko.
“Ma,” sabi ko, basag ang boses, “yung sabaw na ipinadala mo… hindi ko nainom kahit isang beses.”
Tahimik ang kabilang linya.
Pagkatapos, narinig ko ang boses ni Papa sa likod.
“Anong sabi niya, Lena?”
Hindi ako makapagsalita. Ipinadala ko kay Mama ang screenshot ng post ni Gia.
Ilang segundo ang lumipas.
Pagbalik ng boses ni Mama, hindi na iyon ang malambing na boses na ginagamit niya kapag kinakausap ako. Malamig na. Mahina. Pero matalim.
“Nasaan si Nico?”
Iniabot ko ang cellphone kay Nico.
Ayaw niya sanang kunin, pero nakatingin ako sa kanya. Sa unang pagkakataon simula nang manganak ako, hindi ako umiwas.
“Ma…” panimula niya.
“Huwag mo akong tawaging Ma,” putol ni Mama.
Natigilan si Nico.
“Ipinagkatiwala ko sa iyo ang anak ko,” sabi ni Mama. “Hindi ko siya ipinadala sa Maynila para gutumin, lokohin, at ipahiya. Kung ayaw ninyong alagaan, sabihin ninyo. Uuwiin ko ang anak ko bukas.”
Napalingon si Mommy Corazon mula sa pinto. Hindi ko namalayang nakikinig pala siya.
“Aba, sandali lang,” singit niya. “Huwag naman kayong magsalita na parang pinabayaan namin ang anak ninyo. Buhay naman, di ba?”
Narinig iyon ni Mama.
“Buhay?” tanong niya. “Iyan ba ang sukatan ninyo ng pag-aalaga? Basta hindi patay, sapat na?”
Namula ang mukha ni Mommy Corazon.
“Hindi ninyo alam ang hirap dito. Dalawa ang bagong panganak sa pamilya. Si Gia, CS. Natural lang na unahin ang mas kailangan.”
“Ang ipinadala ko,” madiin na sabi ni Mama, “ay para sa anak ko. Hindi para sa paborito ninyong manugang.”
Tumahimik ang kwarto.
Kahit si Nico, hindi na nakapagsalita.
Kinabukasan ng umaga, bago pa sumikat nang husto ang araw, dumating sina Mama at Papa mula Batangas. Hindi ko alam kung paano sila bumiyahe nang ganoon kabilis. Ang alam ko lang, pagpasok ni Mama sa kwarto, dala niya ang isang malaking bag, kumot, vitamins, at isang bagong lutong thermos ng arroz caldo na may luya at malunggay.
Pagkakita niya sa akin, nanlaki ang mga mata niya.
“Nica…”
Hindi na niya itinuloy.
Hinawakan niya ang mukha ko. Tumulo ang luha niya nang makita ang pangangayayat ko, ang namumutlang labi, ang nangingitim kong ilalim ng mata.
“Anak, bakit hindi ka nagsabi?”
Umiyak ako sa dibdib niya na parang bata.
“Kasi akala ko, Ma, ganito talaga. Akala ko maarte lang ako.”
Hinaplos niya ang likod ko.
“Hindi ka maarte. Bagong panganak ka. Kailangan kang alagaan.”
Nakatayo sa sala si Mommy Corazon, nakapameywang.
“Hindi puwedeng basta ninyo siya kunin. May anak sila ni Nico. Dito ang bahay niya.”
Lumapit si Papa. Tahimik lang siyang tao, pero nang magsalita siya, bumigat ang buong silid.
“Bahay? Kung bahay ito, bakit parang bisita ang anak namin dito?”
Hindi nakasagot si Mommy Corazon.
Dumating din si Gia ilang sandali matapos iyon. Marahil tinawagan siya ng biyenan ko. Dala niya ang baby niya, nakaayos pa rin, may manipis na lipstick.
“Nica,” sabi niya, pilit na maamo, “hindi ko alam na para sa iyo pala iyon. Sabi ni Mommy Corazon, sobra raw ang padala sa inyo.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi mo alam?”
Ipinakita ko ang litrato ng styrofoam box. Ang papel na may pangalan ko. Ang sulat ni Mama. Ang malinaw na “Para kay Nica.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Hindi na siya nakapagsinungaling.
“Akala ko…” bulong niya.
“Akala mo ano?” tanong ko. “Akala mo kapag hindi ako nagsalita, sa iyo na ang para sa akin?”
Umiwas siya ng tingin.
Biglang nagsalita si Nico.
“Tama na. Lahat naman tayo napagod. Mali kami, oo. Pero pamilya tayo. Huwag na nating palakihin.”
Napatingin ako sa kanya. Noon ko narealize ang pinaka-masakit.
Hindi niya ako pinili.
Kahit ngayong malinaw na ang lahat, ang gusto pa rin niya ay katahimikan. Hindi katarungan. Hindi paghingi ng tawad. Hindi pag-aalaga sa akin.
Katahimikan lang.
“Nico,” sabi ko, “noong sinabihan mo si Mama na nakakain ako, alam mong gutom ako?”
Napapikit siya.
“Alam mo ba na nahihilo ako tuwing gabi?”
Hindi siya sumagot.
“Alam mo ba na umiiyak ako habang nagpapasuso kasi parang wala akong lakas?”
Mahina niyang sinabi, “Nica, sorry.”
“Sorry dahil nahuli ka?”
Natahimik siya.
Lumapit si Mama sa tabi ko, pero itinaas ko ang kamay. Gusto kong ako mismo ang magsalita.
“Hindi ako aalis dahil natalo ako,” sabi ko. “Aalis ako dahil ngayon ko naintindihan na hindi ako ligtas dito.”
Nagmadaling nagsalita si Mommy Corazon.
“Anong sasabihin ng mga tao? Labindalawang araw ka pa lang nanganganak, aalis ka na agad? Baka sabihin hindi ka marunong makisama.”
Sa unang pagkakataon, ngumiti ako nang malamig.
“Mas mabuti nang sabihin nilang hindi ako marunong makisama kaysa mamatay akong tahimik sa bahay na ito.”
Walang nakapagsalita.
Tinulungan ako ni Mama mag-impake. Ilang damit lang ang kinuha ko. Mga gamit ng baby. Birth certificate papers. Hospital records. Ang maliit na kumot na binili ko noong buntis pa ako.
Bago kami umalis, tumayo si Nico sa harap ng pinto.
“Nica, anak ko rin siya.”
“Nobody said he isn’t,” sagot ko. “Pero kung gusto mong maging ama, matuto ka munang maging asawa na hindi nagsisinungaling habang nanghihina ang asawa niya.”
Napaiyak siya. Pero sa sandaling iyon, hindi na ako nayanig.
Pagdating namin sa Batangas, pinaghanda ako ni Mama ng maayos na higaan. Hindi marangya. Hindi mamahalin. Pero malinis, mainit, at tahimik.
Sa unang gabi ko roon, pinainom niya ako ng mainit na sabaw. Habang humihigop ako, saka ko lang naramdaman kung gaano pala ako kagutom sa loob ng maraming araw.
Hindi lang katawan ko ang nagutom.
Pati puso ko.
Makalipas ang tatlong araw, nag-post si Gia ng apology online. Hindi niya binanggit ang buong katotohanan, pero sapat na iyon para magtanong ang mga tao. May ilang kamag-anak ang nag-message sa akin. May kumampi, may nanghusga, may nagsabing “sabaw lang naman.”
Hindi ako sumagot sa kanila.
Dahil sa isang bagong ina, hindi “sabaw lang” iyon.
Iyon ang pagod ng nanay ko.
Iyon ang pagmamahal ng tatay ko.
Iyon ang sustansyang dapat sana’y tumulong sa katawan kong bumangon.
Iyon ang patunay na may mga taong handang kumuha kahit sa pinakamahina mong sandali.
Si Nico, araw-araw tumatawag. Minsan sinasagot ko para makita niya ang anak niya. Pero hindi ko hinahayaang burahin ng luha niya ang ginawa niya.
Sinabi ko sa kanya, kung gusto niyang ayusin ang pamilya namin, hindi sapat ang sorry. Kailangan niyang humiwalay sa kasinungalingan. Kailangan niyang harapin ang nanay niya. Kailangan niyang aminin sa pamilya kung paano nila ako pinabayaan.
Hindi ko alam kung magiging kami pa rin sa dulo.
Pero alam ko ito: hindi na ako babalik sa bahay na kailangan ko pang itago ang gutom ko para hindi masaktan ang nanay ko.
Minsan, ang pinakamalaking pagtataksil ay hindi nangyayari sa malalaking eskandalo. Minsan, nasa isang mangkok lang ng sabaw. Nasa isang simpleng kasinungalingan. Nasa sandaling pinili ng taong mahal mo ang katahimikan ng pamilya niya kaysa sa kaligtasan mo.
At sa lahat ng bagong ina, anak, asawa, o babaeng tahimik na nagtitiis:
Hindi pagiging maarte ang humingi ng alaga. Hindi kasalanan ang magsalita kapag nasasaktan ka. Ang pamilyang tunay na nagmamahal, hindi kinukuha ang para sa iyo habang nakangiti sa harap ng ibang tao.
