Unang Pasko Ko sa Pamilya ng Asawa Ko, Wala Akong Upuan sa Mesa—Pero Isang Pangungusap ng Kinakatakutang Hipag Ko ang Nagpatahimik sa Lahat
Bago kami ikasal ni Paolo, paulit-ulit niya akong binalaan tungkol sa kanyang hipag.
“Kapag umuwi tayo sa Pampanga, huwag kang makipagsagutan kay Ate Vanessa,” sabi niya. “Matapang iyon. Walang sinasanto.”
Kaya noong unang Pasko ko bilang asawa niya, pinili kong manahimik.
Kahit mula alas-siyete ng umaga hanggang gabi ay ako lang ang nasa kusina.
Kahit nang ihain ko ang Noche Buena para sa labing-isang tao… saka ko lang napansing wala palang upuan para sa akin.
Ako si Mia Villanueva, dalawampu’t siyam na taong gulang at bagong kasal kay Paolo Reyes.
Tatlong buwan pa lang kaming kasal nang yayain niya akong mag-Pasko sa bahay ng mga magulang niya sa San Fernando, Pampanga.
Bago kami bumiyahe, halos sampung beses niyang binanggit ang kanyang hipag na si Vanessa, asawa ng panganay niyang kapatid na si Marco.
“Mabait naman siya kapag gusto niya,” sabi ni Paolo. “Pero prangka. Kapag may ayaw siya, sasabihin niya talaga. Kaya iwasan mo na lang.”
Dahil gusto kong maging maayos ang unang Pasko ko sa pamilya niya, ngumiti lang ako.
Pagdating namin noong umaga ng December 24, masaya naman akong sinalubong ng biyenan kong si Tita Lorna.
“Mia, hija! Buti nandito ka na.”
Nakita kong maraming rekado sa kusina kaya kusa akong nagtanong.
“Ma, may maitutulong po ba ako?”
Ngumiti siya.
“Konti lang naman. Baka puwede mong simulan itong pancit saka menudo.”
Konti raw.
Pagkalipas ng isang oras, ako na rin ang naglilinis ng manok.
Ako rin ang naghihiwa ng gulay.
Ako ang nag-marinate ng barbecue, nagprito ng lumpia, gumawa ng fruit salad, nagpainit ng ham at nag-ayos ng leche flan.
Tuwing akala ko tapos na ako, may bago na namang ipapagawa si Tita Lorna.
“Hija, pakihiwa na rin itong mangga.”
“Hija, pakitimpla naman itong sauce.”
“Hija, marunong ka bang gumawa ng embutido?”
Samantala, sa sala, rinig ko ang tawanan nila.
Nanood ng pelikula ang mga lalaki.
Nagkukuwentuhan ang bunsong kapatid ni Paolo na si Trisha habang kumakain ng prutas na ako rin ang naghiwa.
Noong una, pumasok pa si Paolo sa kusina.
“Tulungan kita.”
Pero tinawag siya agad ng nanay niya.
“Paolo, halika muna. May pag-uusapan tayo tungkol sa lupa ng tito mo.”
“Sandali lang, babe,” sabi niya sa akin.
Hindi na siya bumalik.
Bandang alas-otso ng gabi, masakit na ang likod ko.
Amoy mantika na ang buhok ko.
Pero nang makita kong puno ang mesa ng mga pagkaing niluto ko, sinabi ko sa sarili kong huwag nang magreklamo.
Unang Pasko ko rito.
Ayokong maging dahilan ng gulo.
Doon dumating sina Marco at Vanessa.
Naka-red dress si Vanessa, maayos ang buhok at may dalang isang kahon ng cake.
Tinignan niya ang mesa.
Pagkatapos ay tinignan niya ako.
“So ikaw pala ang nagluto?”
“Opo, Ate.”
Tumango siya.
Umupo.
Tikim ng pancit.
Tikim ng menudo.
Pagkatapos, malamig niyang sinabi,
“Hindi masyadong masarap.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Pagod ako.
Gutom ako.
At buong araw akong nagluto habang sila ay nagpapahinga.
Pero bago pa ako makasagot, tumingin si Vanessa kay Tita Lorna.
“Sa susunod, ikaw na lang kaya ang magluto, Ma? Mas masarap ka naman.”
Biglang nanigas ang mukha ng biyenan ko.
Tahimik ang mesa.
Hindi ko maintindihan kung bakit.
Napilitang tumawa si Tita Lorna.
“Eh kasi taga-Bicol si Mia. Sabi niya gusto niyang ipatikim sa atin ang mga luto nila.”
Napatingin ako sa kanya.
Hindi ko iyon sinabi.
Kahit minsan.
Ang sinabi ko lang pagdating namin ay:
“May maitutulong po ba ako?”
Iyon lang.
Gusto kong magsalita.
Pero naalala ko ang bilin ni Paolo.
Huwag manggulo.
Huminga ako nang malalim at hinila ang isang bakanteng upuan.
Doon ko napansin.
Wala nang bakanteng upuan.
Eksaktong labing-isang silya ang nakapalibot sa mesa.
At labing-isang tao na ang nakaupo.
Ako ang panglabindalawa.
Tumingin ako kay Paolo.
Tumingin siya sa paligid na parang ngayon niya lang napansin.
Si Vanessa ang unang nagsalita.
“Ay.”
Sumandal siya sa upuan.
“Walang upuan si Mia?”
Walang sumagot.
Ngumiti siya nang kaunti.
“Ang pangit naman tingnan. Parang sinadya ninyong paglutuin buong araw tapos hindi man lang isinama sa bilang.”
Namula si Tita Lorna.
“Maliit lang talaga ang mesa.”
Agad tumayo si Paolo at kumuha ng berdeng monoblock chair sa terrace.
“Ito, babe. Dito ka sa tabi ko.”
Tinitigan ko ang plastik na upuan.
Lahat sila, naka-matching wooden chairs.
Ako lang ang may hinabol na monoblock mula sa labas.
Mahina akong sinabi ni Paolo,
“Sorry. Upuan mo na lang itong sa akin kung gusto mo.”
Umiling ako.
“Okay lang.”
Pero hindi pala okay.
Habang kumakain kami, kinuha ni Tita Lorna ang isang maliit na pulang sobre.
“Mia, unang Pasko mo bilang manugang namin. Heto, konting pamasko.”
Iniabot niya sa akin.
“Pero ito na ang una at huli, ha? Sa pamilya natin, hindi na binibigyan ng pamasko ang mga manugang. Kapag may anak na kayo, sa bata na.”
Ngumiti siya.
“Si Vanessa nga, ilang taon nang walang natatanggap.”
Hindi pa man nakakaabot sa kamay ko ang sobre, natawa si Vanessa.
“Ma.”
Napatingin lahat sa kanya.
“Niloloko mo ba iyong bata?”
Kumunot ang noo ni Marco.
“Vanessa.”
Pero nagpatuloy siya.
“Kung ayaw mong bigyan, huwag. Bakit ako ginagamit mong dahilan?”
Doon tuluyang sumabog si Tita Lorna.
“Eh ano ngayon? Naiinggit ka? Si Mia marunong tumulong sa bahay. Ikaw, pagdating dito, kain lang at upo!”
Tahimik na uminom ng tubig si Vanessa.
Ako naman ay nataranta.
Ayokong ako ang dahilan ng away.
Kaya ngumiti ako at sinabi,
“Ma, huwag na lang po iyong pamasko. Asawa naman po ako ni Paolo. Natural lang na tumulong ako rito.”
Sa kabilang dulo ng mesa, nakita kong napapikit si Vanessa.
Parang may gusto siyang sabihin.
Pero hindi niya ginawa.
Masayang ibinalik ni Tita Lorna ang sobre sa kanyang bulsa.
“Ayan. Ganyan ang mabuting manugang.”
Makalipas ang ilang minuto, biglang napasigaw si Trisha.
“Kadiri! May luya!”
Dumura siya sa plato.
“Ma! Sinabi kong ayokong may luya!”
Napatingin ako.
“Sorry, hindi ko po alam—”
Pero mabilis sumingit si Tita Lorna.
“Sinabi ko sa iyo kanina na ayaw ni Trisha ng luya!”
Natigilan ako.
Hindi niya sinabi.
Kahit minsan.
“Ma, wala po kayong—”
Biglang hinawakan ni Paolo ang braso ko sa ilalim ng mesa.
Bahagya siyang umiling.
Huwag.
Iyon ang ibig sabihin.
Ikinuyom ko ang kamay ko.
Si Trisha naman ay ibinagsak ang kutsara.
“Wala na akong gana! Pasko na nga lang, hindi pa makakain nang maayos.”
Nilambing siya ng biyenan ko.
“Sige na, huwag kang magalit.”
Pagkatapos ay tumingin sa akin si Tita Lorna.
“Mia, punta ka na lang ulit sa kusina.”
Napakurap ako.
“Po?”
“Magluto ka ng dalawang bagong ulam. Walang luya.”
Tahimik ang mesa.
Tiningnan ko si Paolo.
Hindi siya tumingin sa akin.
At sa sandaling iyon, may narinig akong mahinang kalansing ng baso.
Dahan-dahang ibinaba ni Vanessa ang iniinom niya.
Tumingin muna siya sa biyenan ko.
Pagkatapos kay Paolo.
Saka sa akin.
“Mia,” malamig niyang sabi, “huwag kang tatayo.”
Natigilan ang lahat.
Tumalim ang mukha ni Tita Lorna.
“Vanessa, huwag kang makialam.”
Ngumiti si Vanessa.
“Hindi ako makikialam, Ma.”
Tumayo siya.
“At hindi rin ako magsasalita tungkol sa tatlong taon na pinagsilbihan n’yo ako nang ganito…”
Napahawak si Marco sa kanyang braso.
Pero inalis niya ang kamay nito.
Saka niya ako tiningnan nang diretso.
“At kung gusto mong malaman kung bakit hindi na ako naghuhugas kahit isang kutsara sa bahay na ito…”
Tumigil siya.
“…tanungin mo muna ang asawa mo kung ano ang ginawa niya noong unang Pasko ko rito.”
PART2
Parang may humampas sa dibdib ko.
Agad akong napalingon kay Paolo.
Namutla siya.
“Anong ibig mong sabihin?” tanong ko.
“Mia,” sabi niya agad, “huwag na nating palakihin—”
“Ano ang ginawa mo?”
Tahimik siya.
Iyon ang unang pagkakataong naramdaman kong hindi si Vanessa ang dapat kong pag-ingatan.
Kundi ang katahimikan ng sarili kong asawa.
Si Tita Lorna ang unang sumagot.
“Wala naman iyong kinalaman sa iyo.”
Natawa si Vanessa.
“Parehong-pareho ang nangyayari, Ma. Paano walang kinalaman?”
“Vanessa!”
“Hindi ba?”
Humarap siya sa akin.
“Noong unang Pasko ko rito, ako rin ang nagluto.”
Tumahimik kaming lahat.
“Alas-sais ng umaga pa lang nasa kusina na ako. Akala ko tulong-tulong. Pero maya-maya, ako na lang mag-isa.”
Tumuro siya sa direksiyon ng sala.
“Ganito rin. Nanonood sila. Kumakain ng prutas. Nagkukuwentuhan.”
Tumitig siya kay Tita Lorna.
“Tapos kapag may pumalpak, ako ang sinisi.”
Kumilos si Marco sa upuan.
“Vanessa, tama na.”
Humarap ang asawa niya sa kanya.
“Bakit? Nahihiya ka?”
Hindi makasagot si Marco.
Doon ako mas kinabahan.
Nagpatuloy si Vanessa.
“Second Christmas ko, sinabi kong ayokong ako lang ang magluto.”
Huminga siya nang malalim.
“Alam mo ang sabi sa akin?”
Tumingin siya kay Tita Lorna.
“‘Kapag marunong magmahal sa pamilya ang babae, hindi na niya binibilang kung sino ang nagtatrabaho.’”
Napakagat ako sa labi.
Mismong linya iyon halos ng sinabi ko kanina.
Asawa ako ni Paolo.
Natural lang tumulong.
Nakaramdam ako ng hiya.
Hindi dahil tumulong ako.
Kundi dahil kusa kong ipinagtanggol ang sistemang ginagamit pala para abusuhin ang mga bagong manugang.
“Third Christmas,” patuloy ni Vanessa, “may lagnat ako.”
Sumingit si Marco.
“Vanessa…”
“Huwag mo akong pigilan ngayon.”
Namula si Marco.
“Thirty-nine degrees ang lagnat ko,” sabi niya sa akin. “Pero pinagluto pa rin ako dahil daw may bisita.”
Napatingin ako sa mga tao sa mesa.
Walang kumikibo.
“Humingi ako ng tulong kay Marco.”
Tinitigan niya ang asawa.
“Ang sabi niya, ‘Pagbigyan mo na si Mama. Isang beses lang naman sa isang taon.’”
Bumigat ang dibdib ko.
Eksaktong ganoon magsalita si Paolo kapag may bagay siyang gustong palampasin ko.
Konting tiis.
Para walang gulo.
Para masaya ang lahat.
Para walang mapahiya.
Lahat maliban sa akin.
“Kinagabihan,” sabi ni Vanessa, “nahimatay ako sa kusina.”
Napasinghap ako.
“Naospital ako dahil sa dehydration at mataas na lagnat.”
Doon tuluyang bumaba ang tingin ni Marco.
“Pagkatapos noon,” patuloy niya, “sinabi ko kay Marco na may dalawang pagpipilian siya. Lumipat kami ng bahay at magtakda ng boundaries, o uuwi akong mag-isa sa Cebu.”
Tumingin siya sa kanyang asawa.
“Doon lang siya natutong magsalita.”
Biglang naputol ang katahimikan nang humampas si Tita Lorna sa mesa.
“Grabe ka talaga! Pasko na Pasko, binubuhay mo pa ang nakaraan!”
Tumawa si Vanessa.
“Dahil inuulit mo.”
Pagkatapos ay itinuro niya ako.
“Bagong tao lang ang gamit mo ngayon.”
Nanikip ang panga ng biyenan ko.
“Ano naman ang masama sa paghingi ng tulong sa manugang?”
“Walang masama.”
Malinaw ang sagot ni Vanessa.
“Ang masama, pinagluto mo buong araw, hindi mo binigyan ng upuan, nagsinungaling kang gusto niyang magluto para sa lahat, ginamit mo ako para bawiin ang pamasko niya, at ngayon sinisisi mo siya sa luya na hindi mo naman sinabi.”
Namutla si Trisha.
“Mama?”
Tumingin siya sa ina.
“Hindi mo sinabi sa kanya?”
Hindi sumagot si Tita Lorna.
Doon ako natauhan.
Kahit si Trisha, na kanina ay galit na galit sa akin, unti-unting nagbago ang mukha.
“Ma,” ulit niya, “sinabi mo bang ayoko ng luya?”
“Nakalimutan ko siguro.”
Halos matawa ako.
Kanina, siguradong-sigurado siyang sinabi niya.
Ngayon, “nakalimutan siguro.”
Tumayo ako.
Agad hinawakan ni Paolo ang kamay ko.
“Babe.”
Inalis ko iyon.
“Bakit mo ako pinatahimik kanina?”
“Gusto ko lang walang gulo.”
“Kapag nagsinungaling ang mama mo tungkol sa akin, ang solusyon mo ay ako ang manahimik?”
“Mia—”
“At alam mo ang nangyari kay Ate Vanessa?”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
“Alam mo?”
Mahina niyang sinabi,
“Oo.”
Napatango ako.
“Pero hindi mo sinabi sa akin.”
“Ayokong magkaroon ka ng masamang impression kay Mama.”
Natawa ako.
Hindi ko napigilan.
“Mas mahalaga iyong impression ko sa mama mo kaysa kung tratuhin niya ako nang maayos?”
“Huwag mo namang baluktutin.”
Hindi na ako galit.
Mas masakit.
Kasi kapag galit ka, may init.
Ang nararamdaman ko noon ay parang unti-unting lumalamig ang isang bahagi ng puso ko.
“Bago tayo pumunta rito,” sabi ko, “sino ang paulit-ulit mong binalaan sa akin?”
Tumahimik siya.
“Sino?”
Mahina siyang sumagot.
“Si Ate Vanessa.”
Napatingin ako sa kanya.
“Pero bakit hindi mo ako binalaan tungkol sa mismong pamilyang gumawa sa kanya ng ganito?”
Walang nakasagot.
Si Vanessa ang unang tumingin sa gilid.
Parang ayaw niyang makita kong naiiyak ako.
Si Tita Lorna naman ay tumayo.
“Kung masama ang tingin ninyo sa akin, umalis na kayong lahat!”
Nataranta si Tito Ramon.
“Lorna, tama na.”
“Hindi! Pasko ito sa bahay ko!”
Tinuro niya ako.
“Ilang oras lang siyang nagluto, akala mo naman inalipin!”
Doon unang nagsalita si Tito Ramon nang mariin.
“Lorna.”
Tumigil ang lahat.
Tahimik ang biyenan kong lalaki buong gabi.
Ngayon lang naging matigas ang boses niya.
“Umupo ka.”
“Ano?”
“Umupo ka.”
Unti-unting bumaba ang kamay ni Tita Lorna.
“Hindi ako nagsalita noon kay Vanessa,” sabi ni Tito Ramon.
Tumingin siya sa hipag ko.
“At mali ako.”
Namasa ang mata ni Marco.
Nagpatuloy si Tito Ramon.
“Akala ko kapag tahimik ako, hindi ako nakikisali. Pero ang totoo, kapag nakikita mong mali at nananahimik ka, tumutulong ka ring mangyari iyon.”
Napatingin ako kay Paolo.
Halatang tumama sa kanya ang sinabi ng ama.
Tumayo si Trisha.
Kinuha niya ang plato niya.
“Hindi na kailangan ng bagong luto.”
Tahimik siyang naglakad papuntang kusina.
Pagbalik niya, wala na ang bahaging may luya.
Umupo siya ulit.
Tumingin sa akin.
“Sorry, Ate Mia. Hindi ko alam na hindi sinabi sa iyo ni Mama.”
Simpleng pangungusap.
Pero iyon ang unang tunay na paghingi ng tawad na narinig ko buong gabi.
Tumayo si Vanessa.
“Halika.”
“Bakit?”
“Kakain tayo.”
Tinuro ko ang monoblock.
“May upuan naman ako.”
Umiling siya.
“Huwag iyan.”
Lumapit siya sa mesa at tinignan si Marco.
“Honey.”
Agad tumayo si Marco.
Tinanggal niya ang dalawang wooden chairs sa dulo ng mesa at inayos ang pagkakaupo.
“Dito kayo.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kayong dalawa?”
“Hindi,” sabi ni Vanessa.
Ngumiti siya nang bahagya.
“Tayong lahat.”
Si Marco, Paolo at Tito Ramon ang kumuha ng dagdag na mesa mula sa terrace.
Si Trisha ang kumuha ng plato.
Si Vanessa ang nag-ayos ng mga baso.
Sa loob ng ilang minuto, lumuwag ang mesa.
May lugar para sa lahat.
Walang nakatayo.
Walang nagsisilbi.
Walang naghihintay sa kusina.
Pero hindi pa tapos ang usapan namin ni Paolo.
Pagkatapos kumain, lumabas ako sa terrace.
Sumunod siya.
“Mia.”
Hindi ako humarap.
“Sorry.”
Tahimik lang ako.
“Dapat nagsalita ako.”
“Bakit hindi ka nagsalita?”
Matagal bago siya sumagot.
“Kasi ganito ako pinalaki.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kapag galit si Mama, tatahimik kami. Kapag may problema, pagbigyan. Kapag may nasaktan, sabihin na pamilya naman.”
Kinusot niya ang mukha niya.
“Akala ko normal.”
“Ngayon?”
“Hindi.”
Huminga siya nang malalim.
“Kanina noong hinawakan kita para huwag magsalita… nakita ko iyong ginawa ni Kuya Marco noon kay Ate Vanessa.”
Tumango ako.
“Eksakto.”
“Alam ko.”
Namula ang mga mata niya.
“Hindi ako hihingi ng tawad tapos aasahan kong okay na agad tayo.”
Maganda sanang marinig iyon.
Pero hindi pa rin sapat.
Kaya malinaw kong sinabi,
“Hindi ako babalik dito kung ang ibig sabihin ng pagbisita ay magiging katulong ako.”
Tumango siya.
“Okay.”
“At kapag nagsinungaling ang mama mo tungkol sa akin, hindi mo ako patatahimikin para lang walang gulo.”
“Hindi.”
“At hindi mo ako isasangkalan para maging mabuting anak ka.”
Napapikit siya.
“Hindi.”
“Tandaan mo, Paolo. Asawa mo ako. Hindi ako shield mo.”
Tumango siya.
“Gets ko.”
Mula sa loob, narinig namin ang pagtatalo nina Marco at Tita Lorna.
Pero sa unang pagkakataon, hindi pumasok si Paolo para ayusin ang emosyon ng kanyang ina.
Nanatili siya sa tabi ko.
Kinabukasan, December 25, nagising ako nang alas-nuwebe.
Walang kumatok sa pinto para papuntahin ako sa kusina.
Pagbaba ko, nadatnan kong nagpiprito ng itlog si Paolo.
Si Marco ang naghihiwa ng ham.
Si Trisha ang naghuhugas ng plato.
Si Tito Ramon ang nagtitimpla ng kape.
At si Vanessa?
Nakaupo siya sa dining table, umiinom ng tsokolate.
Pagkakita sa akin, ngumisi siya.
“O.”
Tinuro niya ang bakanteng upuan sa tabi niya.
“Dito ka. Bawal ang bagong manugang sa kusina ngayong umaga.”
Napatawa ako.
“Akala ko matapang kang hipag.”
“Matapang naman talaga.”
Sumimsim siya ng tsokolate.
“Kung hindi ako naging matapang, hanggang ngayon siguro nagluluto pa rin ako para sa lahat habang nagce-cellphone sila.”
Napangiti ako.
Doon ko naintindihan kung bakit siya sinasabing “mahirap pakisamahan.”
Kasi sa pamilyang sanay sa babaeng laging sumusunod, ang babaeng marunong magsabi ng hindi ay madaling tawaging masama.
Bago kami umuwi, nilapitan ako ni Tita Lorna.
Hindi siya dramatic.
Hindi rin siya umiyak.
Mahina lang niyang sinabi,
“Mia… mali ako kagabi.”
Tinitigan ko siya.
“Salamat po sa pag-amin.”
Hindi ko siya niyakap.
Hindi ko rin sinabi na okay lang.
Kasi may mga sugat na hindi kailangang takpan agad para lang maging komportable ang lahat.
Minsan, kailangang hayaang makita muna kung saan nagkamali.
Makalipas ang isang taon, bumalik kami para sa Pasko.
Pero ibang-iba na.
May nakasulat na listahan sa refrigerator:
Paolo at Marco — ihaw at ham.
Trisha — dessert.
Tito Ramon — drinks.
Tita Lorna — pancit.
Vanessa at Mia — bahala kung gusto tumulong.
Nang makita ko iyon, natawa ako.
Tiningnan ako ni Vanessa.
“O? Anong nakakatawa?”
“Wala.”
Lumapit ako at inakbayan siya.
“Iniisip ko lang kung gaano ako katanga noon.”
“Bakit?”
“Akala ko ikaw ang dapat kong katakutan.”
Tumawa siya.
“Hindi ako nakakatakot.”
Sabay kaming napatingin kay Tita Lorna.
Dagdag niya,
“Madaldal lang ako kapag may kalokohan.”
At sa unang pagkakataon, pati ang biyenan ko ay natawa.
Hindi naging perpekto ang pamilya namin pagkatapos noon.
May tampuhan pa rin.
May maling nasasabi.
May lumang ugali na minsan bumabalik.
Pero may isang bagay nang hindi na bumalik:
Ang paniniwalang ang bagong manugang ay kailangang magtiis para mapatunayan na karapat-dapat siyang maging bahagi ng pamilya.
Dahil ang pamilya ay hindi dapat sinusukat sa dami ng kaya mong lunukin na sama ng loob.
Hindi rin pagmamahal ang laging pananahimik para walang gulo.
Minsan, ang taong tinatawag ng lahat na “mahirap pakisamahan” ay siya palang unang nagkaroon ng tapang na magsabi: “Hindi tama ang ginagawa ninyo.”
At kung may natutunan ako sa unang Pasko ko bilang asawa, ito iyon:
Ang mabuting manugang ay hindi iyong kayang tiisin ang lahat. Ang mabuting pamilya ay iyong hindi humihingi ng pagtitiis bilang presyo para mahalin at tanggapin ka.
