Bago ang UPCAT, Namatay ang mga Magulang Ko; Sa Ikalawang Buhay, Inagaw ng Ate Ko ang Malupit na Tito, Habang Pinili Ko ang Tita na Akala ng Lahat Walang Puso
Namatay na ako minsan dahil sa maling pagpili ng kamag-anak.
Bago pa man ako makapag-UPCAT, pinagbawalan akong mag-aral, ipinagkasundo sa anak ng barangay captain, at nang tumakas ako… ang sarili kong ate ang nagturo kung saan ako nagtatago.
Pagdilat ko muli, bumalik ako sa araw na tinanong kami ng pulis:
“Sino sa mga kamag-anak ninyo ang gusto ninyong samahan?”
Nanginginig pa ang kamay ko noon.
Sa mesa ng maliit na opisina sa munisipyo ng San Isidro, Nueva Ecija, nakalatag ang death certificates nina Mama at Papa. Tatlong araw pa lang mula nang mabangga ang sinasakyan nilang bus pauwi galing Cabanatuan. Wala pa ring laman ang dibdib ko kundi lamig.
Sa harap namin nakaupo si Police Staff Sergeant Reyes at isang social worker. Sa gilid, naroon ang dalawang natitirang kamag-anak naming handang kumuha sa amin.
Si Tito Ramon, kapatid ni Papa, malaki ang tiyan, makapal ang boses, at laging may amoy sigarilyo sa damit. Siya ang taong naniniwalang ang babae, kapag marunong magluto at manganak, sapat na.
Sa kabilang upuan naman si Tita Celia, bunso ni Mama. Payat, tahimik, laging nakaputing blouse, at parang walang pakialam kahit gumuho ang mundo. Sa unang buhay ko, siya ang pinili ng ate kong si Lira.
Ako ang napunta kay Tito Ramon.
At doon nagsimula ang impyerno ko.
“Si Lira ang panganay,” sabi ng social worker. “Kayo ang dapat pumili. Huwag kayong matakot magsabi.”
Binuka ko ang bibig ko. Gusto kong sabihin, “Kay Tita Celia po ako.”
Pero bago pa lumabas ang boses ko, mabilis nang tumayo si Ate Lira.
“Kay Tito Ramon po ako,” sabi niya, diretsong tumayo sa likod ni Tito. “Ako na ang sasama sa kanya.”
Napatingin ako sa kanya.
Sa unang buhay, siya ang pumili kay Tita Celia. Ilang taon niyang inireklamo na malamig daw si Tita, kuripot, at parang robot kung magpatupad ng patakaran. Sinasabi niyang kung siya lang daw ang napunta kay Tito Ramon, baka matagal na siyang naging señora.
Ngayon, nakangiti siya sa akin.
Isang ngiting hindi pangulila. Hindi lungkot. Kundi tagumpay.
Doon ko naintindihan.
Nagising din siya.
Naaalala niya rin ang unang buhay.
“Kung ganoon,” sabi ni Sergeant Reyes, “si Mikaela kay Ma’am Celia?”
Hindi ako nagdalawang-isip. Dahan-dahan akong tumayo at pumunta sa likod ni Tita Celia.
Hindi niya ako niyakap. Hindi rin niya hinaplos ang buhok ko. Tumingin lang siya sa akin saglit, tapos tumango.
“Mag-aral ka nang maayos,” sabi niya. “Huwag kang magdadala ng gulo sa bahay ko.”
Sa iba, malamig pakinggan iyon.
Pero sa akin, parang pintuang bumukas palabas ng libingan.
Pagkatapos naming pumirma, hinila ako ni Ate Lira sa gilid habang abala sina Tito at Tita sa mga dokumento.
“Kawawa ka naman, Mika,” bulong niya, pero puno ng lason ang boses. “Akala mo nakaligtas ka? Kay Tita Celia ka mapupunta. Wala siyang puso. Bawat galaw mo, may presyo. Bawat kain mo, isusumbat.”
Tumingin siya kay Tito Ramon na ngayon ay may kausap sa cellphone.
“Ako naman,” patuloy niya, “magiging asawa ng anak ni Kapitan Dado. May motor, may lupa, may negosyo. Hindi tulad mo, mag-aaral nang mag-aaral tapos mahirap pa rin.”
Napangiti ako.
Sa unang buhay, ganyan din ang kinang ng mata niya bago niya ako ituro kay Tito Ramon.
“Sige, Ate,” sabi ko. “Sana nga maging masaya ka sa buhay na pinili mo.”
Kumunot ang noo niya. Alam niyang may laman ang sinabi ko, pero hindi niya agad naintindihan.
Nang tawagin siya ni Tito Ramon, bumulong siya bago umalis:
“Kapag nagutom ka, huwag kang pupunta sa bahay namin. Malas ang taong walang diskarte.”
Narinig iyon ni Tita Celia.
Pero wala siyang sinabi.
Kinagabihan, dinala niya ako sa maliit niyang apartment sa Cabanatuan. Dalawang kuwarto lang, malinis, tahimik, at amoy bagong labang kumot. Sa kuwartong ibinigay niya sa akin, bago ang unan, bagong plantsa ang bedsheet, at may maliit na study table sa tabi ng bintana.
“Binili ko kahapon,” sabi niya. “Hindi libre ang buhay, pero hindi rin dapat marumi ang higaan ng batang mag-aaral.”
Hindi ko napigilang mapaiyak.
Sa unang buhay, unang gabi ko kay Tito Ramon, sa banig ako natulog sa likod ng kusina. Kinabukasan, sinabi niyang kalimutan ko na raw ang entrance exam dahil sayang lang ang tuition sa babae.
Pero dito, si Tita Celia mismo ang naglagay ng plato sa harap ko.
May pritong galunggong, sinigang na kangkong, itlog na maalat, at mainit na kanin.
Pagkatapos kumain, inilabas niya ang isang maliit na notebook.
“Mga patakaran,” sabi niya.
Nilunok ko ang kaba.
“Paghuhugas ng pinggan, twenty pesos. Pagwawalis at mop, twenty pesos. Paglalaba ng sariling damit, twenty pesos. Pagluluto ng hapunan, forty pesos. Perfect score sa quiz o assignment, sixty pesos.”
Napakurap ako.
“Ibig sabihin po, kikita ako?”
“Oo,” sagot niya. “Pero dahil ako ang gagastos sa kuryente, tubig, pagkain, pamasahe, at school requirements mo, may bawas na eighty pesos kada araw. Ang matitira, allowance mo.”
Mabilis kong kinuwenta. Kung magsisipag ako, may pera pa rin ako para sa baon at photocopy.
“Bakit ganito, Tita?”
Tumingin siya sa akin. Walang lambing ang mukha niya, pero malinaw ang mata.
“Dahil hindi kita palalakihing palamunin. Palalakihin kitang marunong tumayo kahit mag-isa.”
Mula noon, nagsimula ang ikalawa kong buhay.
Araw-araw, alas-singko pa lang ng umaga, nagluluto na ako ng kanin. Pagkatapos ng klase, naglalaba, naglilinis, nagre-review para sa UPCAT. Si Tita Celia, umuuwi nang pagod mula sa munisipyo, pero lagi niyang chine-check ang notebook ko.
Hindi siya nagsasabing proud siya.
Pero kapag mataas ang marka ko, may dagdag na ulam kinabukasan.
Kapag napuyat ako, may kape sa mesa.
Kapag umuulan, may payong na nakasabit sa pinto.
Samantala, si Ate Lira, panay ang post sa Facebook. May bagong cellphone. May picture sa likod ng motorsiklo ni Junel, panganay ni Kapitan Dado. May caption pa:
“Soon, magiging reyna rin ako.”
Hindi ako nag-comment.
Alam kong ang mga taong nagmamadaling maging reyna, minsan hindi alam na hawla pala ang palasyong pinapasok nila.
Isang gabi, dalawang linggo bago ang UPCAT, kumatok nang malakas sa pinto namin.
Pagbukas ni Tita Celia, bumungad si Ate Lira.
Basang-basa sa ulan. Putla. Hawak ang isang gusot na folder.
Nang makita niya ako, bigla siyang napaluhod.
“Mika,” nanginginig niyang sabi, “hindi ako ang ipapakasal bukas.”
Dahan-dahan niyang iniabot ang papel.
Nang buksan ko iyon, nanigas ang buong katawan ko.
Sa kasunduan ng kasal, hindi pangalan ni Lira ang nakasulat.
Pangalan ko.
“Mikaela Santos.”
At sa ibaba, may pekeng pirma ko.
PARTE2
Hindi ako makahinga habang nakatitig sa papel.
Parang bumalik sa katawan ko ang lahat ng sakit mula sa unang buhay: ang madilim na kamalig, ang kamay ni Tito Ramon sa braso ko, ang boses ni Ate Lira na nagsasabing, “Nandoon siya. Sa lumang rice mill siya nagtatago.”
Sa pagkakataong ito, ako pa rin pala ang puntirya nila.
Si Ate Lira, na kanina lang ay nangarap maging reyna, ay nanginginig ngayon sa sahig ng maliit naming sala. Ang buhok niya nakadikit sa pisngi dahil sa ulan. Ang labi niya nangingitim sa kaba.
“Akala ko ako ang gusto nilang ipakasal kay Junel,” sabi niya, halos hindi marinig. “Pero kanina, narinig ko si Tito Ramon kausap si Kapitan Dado. Sabi niya, walang silbi raw ako. Ikaw daw ang kailangan nila.”
“Kailangan para saan?” tanong ko.
Hindi agad siya sumagot. Tumingin siya kay Tita Celia na tahimik lang sa gilid.
Si Tita, walang sigaw, walang gulat. Kinuha niya ang folder, inayos ang mga papel sa mesa, at saka nagsalita.
“Para sa insurance at lupa ng mga magulang ninyo.”
Napalingon kami ni Lira sa kanya.
Kumuha si Tita Celia ng susi sa bulsa niya at binuksan ang maliit na kahon sa ilalim ng bookshelf. Mula roon, inilabas niya ang makapal na brown envelope.
“Bago namatay ang mama ninyo, may ipinadala siya sa akin,” sabi ni Tita. “Hindi niya ipinaalam sa inyo dahil ayaw niya kayong guluhin bago ang exam.”
Inilapag niya ang mga dokumento.
May kopya ng land title sa maliit na lupang naiwan nina Mama at Papa sa Pampanga. May life insurance claim. May notaryadong sulat na nagsasabing kapag may nangyari sa kanila, si Tita Celia ang alternatibong guardian namin kung mapatunayang hindi ligtas ang ibang kamag-anak.
At may isa pang pahina na halos ikabagsak ko.
Education trust.
₱2.8 million.
Para sa pag-aaral naming magkapatid.
“Hindi ito basta makukuha,” sabi ni Tita. “Kailangan ninyong manatiling nag-aaral. At dahil ikaw, Mika, ang may entrance exam at mas mataas ang grades, ikaw ang unang beneficiary.”
Doon ko naintindihan.
Sa unang buhay, kaya pala pilit akong pinahinto ni Tito Ramon sa pag-aaral. Kaya pala gusto niya akong ipakasal agad sa anak ng barangay captain. Kapag wala na akong school record, kapag may asawa na ako, kaya nilang manipulahin ang papeles at kunin ang pera sa ilalim ng pangalan ko.
Si Ate Lira ay napaiyak.
“Akala ko… akala ko gusto nila ako dahil ako ang panganay.”
Tumingin ako sa kanya. Hindi ko alam kung maaawa ba ako o magagalit.
“Sa unang buhay,” sabi ko nang mahina, “ikaw ang nagturo sa kanila kung saan ako nagtatago.”
Napalunok siya. Nanlaki ang mga mata niya.
“Naalala mo rin?”
Hindi na ako sumagot. Hindi ko kailangang aminin. Pareho naming alam ang totoo.
Matagal siyang nakayuko. Nang magsalita siya ulit, basag na ang boses niya.
“Akala ko kapag ikaw ang nawala, ako ang mamahalin nila. Akala ko kapag ikaw ang natalo, ako naman ang pipiliin. Pero hindi pala. Kahit anong buhay, hindi pala pamilya ang tingin nila sa atin. Pera lang.”
Tahimik ang buong bahay.
Pagkatapos, tumayo si Tita Celia.
“Umiiyak kayo mamaya,” sabi niya. “Ngayon, mag-iisip tayo.”
Kumuha siya ng cellphone, tinawagan ang isang abogado, pagkatapos ang Women and Children Protection Desk. Pagkatapos, pinaupo niya si Lira sa kusina at binigyan ng tuyong tuwalya.
“May ebidensya ka ba?”
Nanginginig na inilabas ni Lira ang lumang cellphone niya.
“Na-record ko po sila.”
Pinindot niya ang play.
Boses ni Tito Ramon ang unang narinig.
“Si Mikaela ang ilagay mo sa papel. Siya ang may pera sa trust. Kapag napapirma natin o kahit mapilitan lang sa kasal, tapos ang usapan.”
Sumunod ang boses ni Kapitan Dado.
“Siguraduhin mong bukas nandito siya. Ayokong mapahiya sa mga tao.”
“Madali lang ‘yan,” sagot ni Tito Ramon. “Kapag hindi sumama, kukunin natin. Bata pa ‘yan. Matatakot ‘yan.”
Pakiramdam ko, bumigat ang hangin.
Sa unang buhay, nagtagumpay sila.
Ngayon, sa unang pagkakataon, may boses silang nakulong sa ebidensya.
Kinabukasan, hindi ako pumunta sa school. Hindi rin kami nagtago.
Pumunta kami sa munisipyo.
Kasama namin si Attorney Mayumi, kaibigan pala ni Tita Celia mula kolehiyo. Nandoon din si Sergeant Reyes at ang social worker na unang humawak sa kaso namin.
Si Tita Celia, gaya ng dati, payak ang suot. Puting blouse, itim na pantalon, walang hikaw, walang kolorete. Pero sa araw na iyon, habang hawak niya ang brown envelope, para siyang pader na hindi kayang gibain.
Hindi nagtagal, dumating si Tito Ramon.
Kasama niya si Kapitan Dado, si Junel, at dalawang lalaking kamag-anak. Akala nila siguro madadala nila kami sa sindak. Si Tito Ramon pa ang unang sumigaw.
“Celia! Anong ginagawa mo? Pamilya ‘yan. Ako ang tito nila!”
Kumalma lang si Tita.
“Tito ka, oo. Pero hindi ibig sabihin noon, puwede kang magbenta ng pamangkin.”
Namula ang mukha ni Tito Ramon.
“Anong benta? Kasal ‘yan! Para sa ikabubuti nila!”
Tumayo si Attorney Mayumi at inilapag sa mesa ang kopya ng forged marriage agreement, ang recording, at ang dokumento ng education trust.
“Mr. Ramon Santos,” sabi niya, “ang pinag-uusapan natin dito ay falsification of signature, grave coercion, attempted exploitation, at conspiracy to unlawfully access a trust fund. Gusto mo bang dito pa lang, dagdagan mo pa ang kaso mo?”
Biglang nawala ang yabang sa mukha ni Tito.
Si Kapitan Dado naman, agad umatras.
“Wala akong alam diyan. Si Ramon ang kumausap sa akin.”
Napatawa nang mapait si Lira.
“Kahapon, sabi n’yo po, kapag pumalag si Mika, kayo na ang bahala sa pulis.”
Nilingon siya ni Kapitan Dado na parang gusto siyang lunurin sa tingin.
Pero hindi na natakot si Lira.
Minsan, ang taong pinakaduwag ay nagiging matapang kapag naubos na ang lahat ng maling panaginip niya.
Pinatugtog ni Attorney Mayumi ang recording.
Tahimik ang buong opisina habang maririnig ang bawat salita ni Tito Ramon.
Walang dahilan. Walang takas.
Nang matapos ang audio, si Sergeant Reyes na mismo ang lumapit sa kanya.
“Sumama kayo sa amin para magbigay ng statement.”
“Pamilya ko sila!” sigaw ni Tito Ramon.
Doon unang tumaas nang kaunti ang boses ni Tita Celia.
“Hindi lahat ng kadugo, pamilya.”
Anim na salita lang.
Pero sapat para matahimik ang buong silid.
Pagkatapos ng araw na iyon, nagbago ang lahat.
Inalis kami ni Tita Celia sa guardianship dispute. Pansamantalang protective arrangement ang inilabas para sa amin. Si Tito Ramon ay kinasuhan. Si Kapitan Dado, kahit pilit umiwas, nadamay dahil sa recording at sa mga dokumentong pirmado ng kampo niya.
Si Junel, na dati’y laging nakangiti sa Facebook pictures ni Ate Lira, hindi man lang nag-message sa kanya pagkatapos ng gulo.
Doon na tuluyang naintindihan ni Lira ang presyo ng shortcut.
Kinagabihan, bumalik kami sa apartment ni Tita.
Tahimik kaming tatlo sa hapag. May tinolang manok, pritong talong, at kanin. Simple lang, pero sa unang pagkakataon, si Lira ay kumain nang walang arte.
Pagkatapos ng hapunan, inilabas ni Tita ang parehong notebook na ginagamit niya sa akin.
“Kung dito ka titira,” sabi niya kay Lira, “may patakaran.”
Tumulo ang luha ni Lira.
“Paghuhugas ng pinggan?”
“Twenty pesos.”
“Paglilinis?”
“Twenty pesos.”
“Pag-aaral?”
“Tingnan natin kung kaya mo munang pumasok nang walang reklamo.”
Sa ibang araw, baka nagtampo si Lira. Baka sumigaw siyang hindi siya katulong. Pero noong gabing iyon, yumuko lang siya.
“Sige po.”
Napatingin ako kay Tita Celia.
Sa unang tingin, parang wala siyang puso. Hindi siya marunong yumakap sa tamang oras. Hindi siya marunong magsabi ng “mahal kita.” Hindi siya marunong magpanggap na malambing.
Pero siya ang naghanda ng kuwarto ko.
Siya ang nagtabi ng pera ko.
Siya ang nagprotekta sa kinabukasan namin bago pa namin maintindihan na nasa panganib pala iyon.
Ilang araw bago ang UPCAT, hindi ako makatulog.
Nakita ako ni Tita sa sala, hawak ang reviewer, tulala sa bintana.
“Kinakabahan ka?” tanong niya.
“Opo.”
Umupo siya sa kabilang dulo ng sofa.
“Normal ‘yan.”
“Tita,” sabi ko, “bakit n’yo po ako tinulungan? Sabi nila wala kayong pakialam kahit kanino.”
Matagal siyang tahimik.
Akala ko hindi na siya sasagot.
Pero maya-maya, sinabi niya, “Noong bata ang mama mo, siya ang laging nagtatanggol sa akin kapag tinatawag akong kakaiba. Sabi niya, hindi raw ako walang puso. Iba lang daw ang paraan ko ng pagmamahal.”
Napakurap ako. Ngayon ko lang narinig iyon.
“Bago siya namatay,” patuloy ni Tita, “nag-text siya sa akin. Sabi niya, ‘Cel, kapag may nangyari sa amin, turuan mo ang mga anak ko na mabuhay nang hindi yumuyuko.’”
Doon bumigay ang luha ko.
Hindi ako pinigilan ni Tita. Hindi niya ako niyakap agad. Pero naglagay siya ng tissue sa tabi ko, tapos tahimik na umupo roon hanggang maubos ang iyak ko.
Para sa ibang tao, kulang iyon.
Para sa akin, sapat na sapat.
Lumipas ang buwan.
Nag-UPCAT ako.
Pumasa ako.
Hindi man sa unang kurso na pinangarap ko, pero sa kursong kaya kong mahalin. Nang makita ko ang pangalan ko sa listahan, hindi ako sumigaw. Hindi ako tumalon.
Umuwi ako dala ang printed result.
Si Lira ang unang nakakita. Napatakbo siya palabas ng kusina, basa pa ang kamay sa sabon.
“Pumasa ka?”
Tumango ako.
Bigla niya akong niyakap.
Matigas ang katawan ko sa una. Hindi pa ako handang kalimutan ang unang buhay. Hindi pa mabubura ng isang yakap ang gabing ipinagkanulo niya ako.
Pero hindi ko rin siya itinulak.
May mga sugat na hindi kailangang maghilom agad para magsimulang magsara.
Si Tita Celia naman, kinuha ang papel, binasa, at sinabi lang:
“Good. Bukas, magbubukas tayo ng account mo para sa dorm at tuition.”
Akala ko iyon lang.
Pero nang pumasok ako sa kuwarto ko, nakita ko sa study table ang isang bagong bag. May maliit na note sa ibabaw.
“Para sa college. Hindi utang.”
Apat na salita.
Pero umiyak ako nang halos isang oras.
Pagkalipas ng ilang taon, nakapagtapos ako. Si Lira naman, hindi naging señora, pero pumasok sa TESDA, nagtrabaho sa isang clinic, at natutong huwag sukatin ang halaga ng sarili sa lalaking pipili sa kanya.
Hindi kami naging perpektong magkapatid.
May mga araw na tahimik pa rin kami. May mga alaala pa ring masakit hawakan. Pero natutunan naming hindi sapat ang pangalawang buhay kung uulitin mo lang ang unang pagkakamali.
Sa graduation ko, nasa likod si Tita Celia. Payak pa rin ang damit. Walang bulaklak. Walang malaking ngiti.
Pero nang bumaba ako ng stage, nakita kong palihim niyang pinunasan ang gilid ng mata niya.
Lumapit ako at niyakap siya.
Sa pagkakataong iyon, hindi siya umiwas.
Mahina niyang sinabi, “Magaling, anak.”
Isang salita lang ang nagpabagsak sa lahat ng pader sa dibdib ko.
Anak.
Hindi niya ako tinawag na pamangkin.
Hindi estudyante. Hindi responsibilidad. Hindi dagdag gastos.
Anak.
Doon ko naintindihan ang pinakamahalagang bagay na itinuro sa akin ng dalawang buhay:
May mga taong matamis magsalita pero ipapahamak ka kapag may kapalit na pakinabang. At may mga taong malamig tingnan, pero tahimik na itinatayo ang tulay para makatawid ka sa pinakamadilim na bahagi ng buhay mo.
Kaya kung may isang bagay akong gustong iwan sa sinumang makakabasa nito, ito iyon:
Huwag mong husgahan ang pagmamahal sa ingay ng salita. Minsan, ang tunay na pamilya ay hindi ang unang yumakap sa iyo, kundi ang taong hindi ka hinayaang bumagsak kahit kailan ka pa natutong tumayo.
