Hindi ko inakalang darating ang araw na iiyak ako dahil lang sa isang pirasong panty.

Hindi dahil maarte ako. Hindi dahil maluho ako. Kundi dahil sa sobrang luma, sobrang nipis, at sobrang lawlaw na ng garter nito, pakiramdam ko bawat galaw ko ay may kasamang hiya.

At ang mas masakit, nang sabihin ko iyon sa asawa ko, para akong pinagsarhan ng pinto sa mukha.

Ako si Liza, tatlumpu’t walong taong gulang, nanay ng pitong bata, at halos sampung taon nang hindi bumibili ng maayos na gamit para sa sarili ko nang hindi muna iniisip kung may bigas pa ba kami kinabukasan.

Ang bunso namin ay tatlong taong gulang. Ang panganay ay dose anyos pa lang. Sa isang maliit na inuupahang bahay sa may dulo ng eskinita sa Caloocan, doon umiikot ang buong buhay ko—sa paglalaba, pagluluto, pagpapaligo, pag-aawat ng away ng magkakapatid, pag-aasikaso ng lagnat, ubo, assignments, sirang tsinelas, at baong laging kulang.

Sanay na akong ako ang huling kumakain. Sanay na akong ang luma nilang damit ang inuuna kong tahiin habang ang sa akin ay bahala na. Sanay na akong magtiis.

Pero may mga pagtitiis na kahit gaano ka sanay, dumadating sa puntong hindi mo na kayang lunukin.

Tatlong linggo ko nang pinipilit isuot ang tatlo kong lumang panty na salit-salitan kong nilalabhan at pinatutuyo sa likod ng kusina. Lahat may butas. Lahat maluwag na. Yung isa, halos wala nang kapit ang garter. Yung isa, may tastas sa gilid. Yung pinakamaayos, manipis na parang isang kuskos na lang, mapupunit na.

Ilang beses ko na iyong tinahi sa liwanag ng mahinang bumbilya habang tulog ang mga bata.

Ilang beses ko nang sinabi sa sarili ko, “Kaya pa ’to, Liza. Tiis muna. Baka sa susunod na linggo may sobra.”

Pero walang “sobra” sa bahay namin.

Laging may mas kailangang unahin.

Gatas. Bigas. Bayad sa kuryente. Project sa school. Gamot sa sipon. Sabon. Mantika.

Ako ang laging nasa dulo ng listahan.

Nang gabing iyon, pagod na pagod akong nagsasaing habang inaawat ang kambal na nag-aagawan sa sirang laruan. Ang bunso ay nakakapit sa saya ko. Ang pang-apat kong anak ay may assignment sa Araling Panlipunan at paulit-ulit akong tinatanong kung tama ba ang sagot niya. Ang sabaw sa kaldero ay kumukulo na. Pawis na pawis na ako kahit mahina ang electric fan.

Naisip ko, hindi na puwedeng ipagpabukas pa.

Pagdating ni Romy, asawa ko, bitbit niya ang amoy ng araw, alikabok, at pagod. Driver siya sa construction supply. Alam kong hindi rin madali ang trabaho niya. Kaya sanay akong pumili ng tamang tiyempo bago magsalita.

Inabutan ko muna siya ng tubig. Inayos ko ang hapag. Pinaupo ko siya.

“Pa,” mahina kong sabi nang medyo nakahinga na siya, “pwede sana akong makahingi ng pambili ng bagong panty.”

Hindi pa niya ako tinitingnan noon. Nagsasandok pa lang siya ng kanin.

“Magkano?” malamig niyang tanong.

“Tatlo lang sana. Kahit mumurahin. Butas-butas na kasi yung gamit ko. Lawlaw na rin talaga.”

Parang may kumalabog sa lamesa nang bigla siyang humarap sa akin.

“Panty?” ulit niya, mas malakas.

Tumigil ang mga bata.

“’Yan ang iniisip mo? Panty?”

“Hindi naman sa—” susubok sana akong magpaliwanag.

Pero hindi na niya ako pinatapos.

“Luho na naman ba ’yan? Liza, nagbabanat ako ng buto sa labas tapos pag-uwi ko, pambibili ng panty ang sasalubong sa akin?”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.

“Hindi naman luho ’yon,” mahina kong sagot, halos hindi ko marinig ang sarili ko. “Kailangan ko lang talaga.”

“Ano bang kailangan diyan?” mas lumakas pa ang boses niya. “May nasusuot ka pa naman, ’di ba? Bakit parang hindi ka marunong magtiis? Ang dami nating gastusin!”

Tahimik ang buong bahay.

Yung pangalawa naming anak, si Maymay, dahan-dahang ibinaba ang kutsara niya. Yung bunso, napahinto sa pag-ngata ng biskwit. Yung panganay kong si Joel, nakatitig lang sa akin na parang hindi niya maintindihan kung bakit biglang naging napakabigat ng hangin.

Ramdam ko ang init sa tenga ko. Sa pisngi ko. Sa lalamunan ko.

Gusto kong sabihin na hinding-hindi ko uunahin ang sarili ko kung hindi na talaga kailangan.

Gusto kong isigaw na ilang taon na akong hindi nakakabili ng bra na hindi luma sa ukay. Na ang tsinelas ko ay dalawang beses nang napakuan sa tindahan ni Mang Kiko. Na kahit shampoo, minsan sachet lang na hinahati ko pa sa dalawa para magkasya.

Gusto kong sabihin na hindi ako humihingi ng kolorete. Hindi ako humihingi ng bag. Hindi ako humihingi ng bagong damit.

Panty lang.

Panty na hindi nakakahiya isuot. Panty na hindi ako kabadong baka bumigay habang kumikilos ako sa buong maghapon. Panty na magpaparamdam sa akin na tao pa rin ako, hindi lang isang makinang taga-alaga, taga-luto, taga-linis, at tagasalo ng lahat.

Pero hindi ko nasabi.

Kasi sa isang iglap, bumalik sa akin ang lahat ng pagkakataong pinili kong manahimik para hindi na lumaki ang away.

Noong sinabi niyang saka na ako magpacheck-up dahil may ubo pa ang bunso.

Noong gusto kong bumili ng salamin dahil lumalabo na mata ko pero sabi niya, “tiis-tiis lang.”

Noong naglihi ako sa ikapitong anak at gustong-gusto ko ng prutas pero sabi niya, “wala sa budget.”

Noong isang buwan, bumili siya ng dalawang case ng beer dahil may inuman daw sa kanto matapos ang sweldo.

Hindi ako nagsalita noon.

Pero ngayong gabing ito, sa harap ng pitong anak namin, para akong lumiit nang lumiit habang siya’y patuloy na nagsasalita.

“Kung ano-ano kasi inuuna mo! Hindi mo ba nakikitang kapos tayo? Buti sana kung may inaambag ka!”

Parang may kumalabog sa dibdib ko.

May inaambag?

Ano pala ang tawag sa mga taon kong walang pahinga?

Ano pala ang tawag sa mga gabing puyat ako sa lagnat ng mga anak namin habang siya’y tulog na tulog dahil may pasok kinabukasan?

Ano pala ang tawag sa paglalaba ng sandamakmak na damit, sa pagba-budget ng kulang na kulang na pera, sa pagtiis sa gutom para lang may madagdag sa ulam ng mga bata?

Naramdaman kong may luhang tumulo, pero mabilis ko iyong pinunasan.

Ayokong makita nila akong humihina.

Huminga ako nang malalim. Kinuha ko ang sandok. Sinubukang tapusin ang paghahain na parang walang nangyari.

Pero bago ako tuluyang tumalikod, narinig ko ang pinakaayaw kong marinig sa buong buhay ko.

“Kung gusto mo ng luho, magtrabaho ka. Huwag kang umasa sa akin sa lahat.”

Napatingin sa akin ang pito kong anak.

At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ako napaiyak dahil nasaktan ako.

Napaiyak ako dahil may biglang nabasag sa loob ko.

Tahimik kong ibinaba ang sandok.

Tiningnan ko ang asawa ko.

Tiningnan ko ang mga anak ko.

At sa harap nilang lahat, dahan-dahan kong sinabi, “Kung gano’n pala ang tingin mo sa akin… bukas, hindi na ako hihingi sa’yo ng kahit ano.”

Akala ni Romy, simpleng tampo lang ang narinig niya.

Hindi niya alam, nang gabing iyon, may ginawa na akong desisyong tuluyan nang babago sa buhay naming lahat.

At kinabukasan, may dumating sa bahay na hindi niya kailanman inasahang haharap sa kanya.

PART 2…

Maaga akong nagising kinabukasan, kahit halos wala akong tulog.

Masakit pa rin ang dibdib ko sa mga salitang binitawan ni Romy, pero mas malinaw na ang isip ko. Habang tulog pa ang mga bata, isa-isa kong tinitigan ang kanilang mga mukha. Payapang-payapa silang lahat, na para bang walang nangyaring sigawan kagabi.

Pero meron.

At alam kong kapag muli ko iyong pinalampas, hindi lang panty ang mawawala sa akin.

Pati respeto ko sa sarili.

Tahimik akong bumangon, nagsaing, nagprito ng tuyo, at naghanda ng agahan na parang ordinaryong umaga lang. Paglabas ni Romy mula sa kuwarto, hindi ko siya tiningnan. Hindi rin siya nagsalita. Mukhang inakala niyang lumipas na ang lahat.

Pero bandang alas-nuwebe, may kumatok sa pinto.

Pagbukas ko, naroon si Aling Nena, ang may-ari ng maliit na patahian sa kabilang barangay, kasama ang dalawa pang babae.

Matagal ko nang kakilala si Aling Nena. Noong dalaga pa ako, marunong akong manahi. Huminto lang ako nang tuluy-tuloy na akong nagkaanak at wala nang mapag-iwanan sa mga bata.

“Liza,” sabi niya, “totoo bang naghahanap ka ng pwedeng pagkakitaan sa bahay?”

Napatingin sa akin si Romy mula sa may lamesa.

Hindi ako sumagot agad. Pero naalala ko ang sinabi ko kagabi—hindi na ako hihingi sa’yo ng kahit ano.

“Opo,” sagot ko. “Kahit anong marangal na trabaho, papasukin ko.”

Pumasok si Aling Nena at ipinaliwanag na may bagong supplier siyang nangangailangan ng mga mananahi ng pambatang shorts, daster, at simpleng underwear. Puwedeng sa bahay gawin ang unang batch basta marunong gumamit ng makinang de-padyak o kahit hand sewing sa umpisa.

Napakagat labi ako.

Noong nakaraang buwan pa niya ako tinatanong kung gusto kong subukang bumalik sa pananahi. Hindi lang ako tumuloy dahil alam kong mangangailangan ng kaunting puhunan—sinulid, karayom, tela, at konting pamasahe sa pagkuha ng materyales.

At oo, gusto ko sanang sabihin kay Romy noon.

Pero naisip ko, baka naman may mas mahalagang gastos.

Ngayon, sa harap niya mismo, diretsahan akong tinanong ni Aling Nena.

“May luma ka pa bang makina? Sabi ng ate mo, dati raw may bigay ang nanay mo sa’yo.”

Napakurap si Romy. “Anong makina?”

Hindi ko siya sinagot agad.

Pumunta ako sa likod ng bahay, sa isang sulok na puno ng sirang timba, lumang karton, at pinagtabasang kahoy. Doon, natabunan ng alikabok at lumang kumot, naroon pa ang makinang de-padyak na minana ko sa nanay ko.

Sira ang isang paa ng mesa. Kalawangin ang ilang parte. Pero buo pa.

Pinunasan ko iyon nang dahan-dahan.

At sa hindi ko inaasahan, bigla akong napaiyak.

Hindi dahil sa lungkot.

Kundi dahil noon ko lang ulit nahawakan ang isang bagay na nagpapaalala sa akin kung sino ako bago ako naubos sa araw-araw na pagsisilbi sa lahat.

“Marunong talaga ’yan,” sabi ni Aling Nena. “Noon pa. Mabilis pa ang kamay.”

Hindi ko nakita ang mukha ni Romy, pero ramdam kong nanahimik siya.

Kinahapunan, tinulungan ako ni Aling Nena ayusin ang makina. Yung ate ko naman, na tinawagan ko matapos ang ilang taong halos hindi ko nilalapitan dahil ayokong maging pabigat, dumating dala ang ilang tela, sinulid, at dalawang bagong panty.

Hindi ko agad tinanggap.

Pero niyakap niya lang ako at bumulong, “Hindi ka maluho. Matagal ka lang talagang pinaniwalang bawal kang mangailangan.”

Doon ako tuluyang napahagulhol.

Tahimik lang si Romy sa isang tabi habang nakikita akong umiiyak sa dibdib ng kapatid ko.

At marahil sa unang pagkakataon, nakita niya ang isang bahagi ng katotohanan na matagal niyang hindi pinapansin—na ang babaeng nasa harap niya ay hindi basta “asa” sa kanya.

Ako ang haligi ng loob ng bahay.

Ako ang gumigising bago ang lahat at natutulog pagkatapos ng lahat.

Ako ang humahawak sa punit-punit naming buhay para hindi tuluyang magkalasog-lasog.

Mula noon, nagsimula akong manahi.

Sa una, paisa-isang piraso lang. Pambatang shorts. Punit na uniporme ng kapitbahay na pinapaayos. Daster ni Aling Vicky. Kurtina ni Aling Fe. Pagkaraan ng ilang linggo, may sarili na akong maliit na kita.

Hindi kalakihan.

Pero unang beses sa mahabang panahon, nakabili ako ng gamit na hindi ko kailangang ipagpaalam.

Unang binili ko?

Tatlong simpleng panty.

Habang hawak ko ang maliit na plastik mula sa palengke, nangingilid ang luha ko. Hindi dahil espesyal iyon sa iba.

Pero para sa akin, simbolo iyon na hindi ako wala.

Na may karapatan akong alagaan ang sarili ko.

Na ang dignidad ay hindi luho.

Isang gabi, nadatnan ako ni Romy na nagtatahi habang tulog na ang mga bata. Tahimik lang siya sa tapat ko.

“Liza,” tawag niya.

Hindi ako sumagot.

“Pasensya ka na.”

Tuloy lang ang andar ng paa ko sa padyak.

“Mali ako,” sabi niya, mas mahina. “Akala ko basta ako ang kumikita, ako lang ang napapagod. Hindi ko nakita lahat ng ginagawa mo.”

Napatigil ako.

Hindi dahil sapat na ang sorry. Hindi ganoon kasimple ang sugat ng maraming taong pagmamaliit.

Pero may bigat ang pag-amin niya. Totoo. Malinaw. Walang palusot.

“Alam mo ba,” sabi ko nang hindi tumitingin sa kanya, “hindi ako nasaktan dahil wala kang pera. Nasaktan ako dahil pinaramdam mong hindi mahalaga ang pangangailangan ko. Na pabigat ako. Na wala akong ambag.”

Tahimik siya.

“Pitong anak ang inalagaan ko. Halos hindi ko kilala ang sarili ko sa kakasalo sa lahat. Tapos isang panty lang, naging luho pa.”

Narinig ko ang pagsinghap niya.

“Mali talaga ako,” ulit niya. “At nahihiya ako.”

Ngayon ko siya hinarap.

“Mabuti,” sabi ko. “Kasi dapat lang.”

Nakita kong namula ang mga mata niya. Hindi ko alam kung dahil sa hiya, pagod, o totoong pagsisisi. Pero hindi ko na hinabol pang alamin.

Hindi kami biglang naging maayos kinabukasan.

Walang mahika.

Walang isang sorry na bumura sa lahat.

Pero unti-unti, natuto siyang tumulong. Nagtimpla ng gatas. Naghatid sa isa sa mga bata sa health center. Tumabi sa akin kapag nagba-budget kami. At higit sa lahat, hindi na niya muling tinawag na “luho” ang isang bagay na kailangan ko.

Minsan, may mga sugat na hindi tuluyang nawawala.

Pero may mga tao ring kayang matutong tumingin nang mas malinaw kapag naharap sila sa posibilidad na mawala ang taong tahimik nilang inaasahan sa lahat ng bagay.

At ako?

Hindi na ako bumalik sa dating Liza na laging nasa pinakadulo ng listahan.

Natuto akong magtabi para sa sarili ko.

Natuto akong magsabi kapag pagod ako.

Natuto akong hindi ikahiya ang sarili kong pangangailangan.

Dahil ang isang nanay, kahit gaano katatag, ay tao rin.

Hindi makina.

Hindi alipin.

Hindi tagasalo lang ng hirap.

At lalong hindi pabigat.

Minsan, ang pinakaunang hakbang para mabawi mo ang sarili mo ay nagsisimula sa pinakamaliit na bagay—isang salitang “sapat na,” isang tahimik na desisyon, o isang simpleng pambili ng panty na matagal mong ipinagkait sa sarili mo.

Mensahe para sa mga mambabasa:
Ang pagmamahal sa pamilya ay hindi dapat ikasira ng dignidad ng sinuman. Ang pag-aalaga sa sarili ay hindi luho, lalo na para sa mga nanay na araw-araw inuubos ang lakas para sa iba. Pahalagahan natin ang mga tahimik na sakripisyo sa loob ng tahanan, dahil madalas, sila ang pinakamatibay na haligi ng pamilya.