Tatlong Araw Pagkapanganak Ko, Ipinamigay ng Asawa Ko ang Siyam sa Sampung Native na Manok ni Mama—Kaya Isang Desisyon Ko ang Nagpatahimik sa Buong Pamilya Niya
Tatlong araw pa lang mula nang manganak ako nang ipadala ni Mama ang sampung native na manok na anim na buwan niyang inalagaan para sa akin.
Kinabukasan, narinig kong ipinapangako ng asawa ko sa telepono na ipamimigay niya ang siyam na natira—apat sa kapatid niya, lima sa mga magulang niya.
Hindi niya ako tinanong.
At nang sabihin niyang, “Kahit lugaw na lang muna si Mara, kailangan din naman ng pamilya ko ng masustansiya,” may kung anong tuluyang namatay sa loob ko.
Ako si Mara Villanueva-Reyes, dalawampu’t siyam, at tatlong araw bago mangyari iyon, isinilang ko ang una naming anak na si Lia sa Quezon City.
Normal delivery raw, pero wala namang “normal” sa sakit na iniwan nito sa katawan ko.
May tahi ako sa ibaba. Masakit ang bewang ko. Sa tuwing babangon ako, parang hinihila pababa ang buong puson ko. Kahit ilang hakbang lang papunta sa banyo, nanginginig na ang tuhod ko.
Hindi rin sapat ang gatas ko.
Tuwing gabi, umiiyak si Lia sa gutom. Ako naman, umiiyak nang palihim dahil pakiramdam ko, pati simpleng pagpapadede ay hindi ko magawa nang tama.
Sabi ng doktor, huwag akong magpakapagod. Kumain nang maayos, lalo na ng protina at maiinit na sabaw. Kailangan ng katawan ko ng panahon para makabawi.
Nasa San Miguel, Bulacan si Mama. Nang marinig niyang nahirapan ako sa panganganak, umiyak siya sa video call.
“Anak, huwag mong tipirin ang sarili mo. Iyong mga native na manok natin, para sa iyo talaga iyon. Hindi ko ibinenta kahit mataas ang alok ng kapitbahay.”
Pagkalipas ng tatlong araw, may dumating na van.
Sampung styrofoam box.
Nang buksan ni Noel, asawa ko, ang mga iyon, napaiyak ako.
Bawat manok ay nalinis na. Hiwalay ang lamang-loob. Wala halos natitirang balahibo. May tuyong kabute, pulang datiles, luya at muscovado.
Sa pinakahuling kahon, may sulat-kamay ni Mama.
“Para kay Mara. Pakuluan nang matagal. Kumain ka nang mainit. Huwag mong isipin kung mahal—anak kita.”
Anim na buwan niyang pinakain ang mga manok ng mais, darak at gulay. Hindi niya kinatay kahit Pasko. Hindi niya ibinenta kahit kailangan nila ni Papa ng pera para ipaayos ang bubong.
Hinintay niya lang akong manganak.
Noong gabing iyon, pinakiusapan ko si Noel na maglaga ng isang manok.
Hindi siya marunong magluto. Mula sa kuwarto, ako pa ang nagtuturo.
Makalipas ang halos dalawang oras, dinalhan niya ako ng mangkok.
Dilaw ang sabaw. Malinamnam. Mainit.
Sa unang higop ko, parang may init na bumalik sa katawan kong ilang araw nang walang lakas.
Inabutan ko siya ng maliit na mangkok.
“Tikman mo. Iba talaga ang native ni Mama.”
Humigop siya at napangiti.
“Grabe, ang sarap nga.”
“Pinataba niya talaga para sa akin.”
Tumawa siya.
“E di dahan-dahan mong ubusin iyong siyam.”
Naniwala ako.
Kinabukasan, dumating ang biyenan kong si Aling Cora.
Karga niya si Lia nang ilang minuto, pagkatapos ay naglibot ang tingin niya sa kusina.
Nang buksan niya ang freezer at makita ang mga manok, lumiwanag ang mukha niya.
“Uy, native! Galing Bulacan?”
“Opo. Para raw sa recovery ko.”
Isa-isa niyang tiningnan ang mga supot.
“Ang lalaki. Mahal ganito sa palengke.”
Pagkatapos ay isinara niya ang freezer, uminom ng kape, at umuwi.
Kinahapunan, tumawag siya kay Noel. Lumabas si Noel sa terrace.
Pagbalik niya, tinanong ko, “Ano sabi ni Mama mo?”
“Wala. Kinukumusta ka lang.”
Hindi ako naghinala.
Hanggang kinabukasan.
Inaantok ako habang katabi si Lia nang marinig kong may kaluskos sa kusina.
Pagkatapos, boses ni Noel.
“Pa, huwag na kayong bumili ng manok. Ako na bahala.”
Napatigil ang paghinga ko.
“May siyam pa rito. Kay Jessa, apat. Sa inyo ni Mama, lima.”
Tahimik akong bumangon kahit humapdi ang tahi ko.
“At si Mara?”
Tumawa nang mahina si Noel.
“Okay lang siya. May itlog, isda at lugaw naman dito.”
Doon ako lumabas ng kuwarto.
Nakita niya ako.
Biglang nawala ang ngiti niya.
“Bakit mo ipamimigay lahat?”
“Mara—”
“Lahat ng siyam?”
Ibinaba niya ang telepono.
“Hindi mo naman mauubos agad. Si Jessa halos gabi-gabi overtime. Si Mama masakit ang tuhod. Mas kailangan din nila ng masustansiya.”
“Mas kailangan nila kaysa sa babaeng tatlong araw pa lang nanganak?”
Napabuntong-hininga siya.
“Pamilya ko rin sila. Bakit ba napakadamot mo sa pagkain?”
Parang sinampal ako.
Hindi dahil sa siyam na manok.
Kundi dahil ang pagmamahal ng nanay ko—anim na buwang pag-aalaga, pagtitipid, paghihintay—ay tinawag niyang pagkain lang.
At ako pa ang madamot.
Nagsimulang umiyak si Lia sa loob.
Hinawakan ko ang cellphone ko.
May bagong mensahe si Mama.
“Anak, masarap ba ang sabaw? Kung kulang, may apat pa akong inaalagaan. Huwag kang magtiis.”
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Pagkatapos ay tumawag ako kay Mama.
Pagkasagot niya, iisa lang ang sinabi ko.
“Ma, bukas, punta kayo ni Papa rito. Isama ninyo ang pickup.”
Napakunot-noo si Noel.
“Ano’ng gagawin ng pickup?”
Pinunasan ko ang luha ko.
“Kukunin natin lahat ng bagay sa bahay na binili ng pamilya ko.”
At biglang namutla si Noel.
PARTE2
Akala ni Noel, dala lang iyon ng pagod ko.
Napatawa pa siya nang alanganin.
“Mara, huwag kang mag-drama. Manok lang pinag-uusapan natin.”
“Hindi,” sagot ko. “Respeto ang pinag-uusapan natin.”
Sa loob ng limang taon naming pagsasama, ako iyong laging umiiwas sa gulo.
Kapag nanghihiram si Aling Cora ng pera, ako ang nagsasabing, “Sige na, pamilya naman.”
Nang lumipat kami sa Quezon City, si Mama ang nagbigay ng refrigerator. Si Papa ang bumili ng washing machine. Ako ang naglabas ng P80,000 mula sa maternity savings ko para sa deposito at unang buwan ng renta dahil wala pang ipon si Noel matapos mawalan ng trabaho.
Hindi ko iyon isinumbat kailanman.
Kaya siguro nasanay silang isipin na anumang galing sa akin o sa pamilya ko ay puwede nilang kunin basta gusto nila.
Kinagabihan, paulit-ulit akong kinumbinsi ni Noel.
“Bawiin ko na. Hindi ko na ipamimigay.”
Pero hindi pagsisisi ang narinig ko sa boses niya.
Takot.
At tama ako.
Bandang alas-diyes, may nag-message sa family group nila.
Si Jessa.
“Kuya, sa Sabado na lang namin kunin iyong apat ha. Ipapaluto ko kay Mark iyong isa para sa birthday niya.”
Kasunod noon, nagpadala si Aling Cora:
“Tirhan mo rin kami ng malalaki.”
Ibig sabihin, napag-usapan na nila bago pa ako makarinig.
May hatian na.
At ako, ang may-ari ng mga iyon, ang huling nakaaalam.
Nag-screenshot lang ako.
Kinabukasan, bago mag-alas-nuwebe, dumating sina Mama at Papa.
Pagpasok ni Mama, diretso siyang lumapit sa akin at hinawakan ang mukha ko.
“Hindi ka natulog?”
Doon lang ako muling naiyak.
Si Papa naman ay tahimik na nagbaba ng mga kahon mula sa pickup.
Nang makita ni Noel ang mga iyon, napataas ang boses niya.
“Seryoso ka talaga?”
“Oo.”
“Dahil sa manok?”
Tumayo si Mama.
“Noel, hindi dahil sa manok.”
Mahinahon ang boses niya.
“Kung humingi kayo ng dalawa, baka ako pa ang magdagdag. Pero ang anak ko, bagong panganak, mahina, may sugat, kulang sa tulog, tapos pinaghatian ninyo ang pagkain na inihanda ko para sa kanya na parang wala siyang karapatan doon.”
Walang maisagot si Noel.
“Ang pinakamasakit, hindi ninyo man lang siya tinanong.”
Eksaktong alas-diyes, dumating sina Aling Cora, Mang Ben at Jessa.
May dala pang dalawang malaking eco bag si Jessa.
Pagpasok nila, nakita nila ang refrigerator na nakabukas at si Papa na naglalabas ng mga laman.
“Ano ito?” tanong ni Aling Cora.
Sumagot si Noel.
“Ma, nagagalit si Mara. Pinapauwi niya lahat ng gamit na bigay ng pamilya niya.”
Napatingin sa akin si Aling Cora.
“Dahil lang sa ilang manok? Anak, huwag kang mababaw. Magkakamag-anak tayo.”
“Kung magkakamag-anak tayo, bakit noong ako ang nangailangan, hindi ninyo naisip na para sa akin ang padala?”
“Masyado naman marami ang siyam!”
“Hindi ninyo pera ang ginastos. Hindi ninyo manok ang inalagaan. Hindi kayo ang bagong panganak. Bakit kayo ang nagdesisyon kung sobra?”
Namula si Jessa.
“Ate, hindi ko naman hiningi. Si Kuya ang nag-alok.”
“Pero pumayag ka.”
Doon ko inilabas ang cellphone ko.
“‘Sa Sabado na lang namin kunin iyong apat. Ipapaluto ko kay Mark iyong isa para sa birthday niya.’”
Nawala ang kulay sa mukha ni Jessa.
Tumingin ako kay Aling Cora.
“At kayo: ‘Tirhan mo rin kami ng malalaki.’”
Hindi na nila masabing hindi nila alam.
Tahimik na inilabas ni Papa ang siyam na native na manok at inihanay sa mesa.
Tiningnan ni Mama ang mga iyon.
“Anak, sa iyo ito. Ikaw ang magdesisyon.”
Huminga ako nang malalim.
“Dalawa, iiwan ko rito. Para sa akin at kay Lia. Iyong pito, uuwi kay Mama.”
Napataas ang boses ni Aling Cora.
“Masasayang lang doon!”
Sumagot si Mama.
“Hindi. May bagong panganak na kapitbahay sa amin. Kapag hindi maubos ni Mara, ibibigay ko sa kanya.”
Parang mas lalo siyang nainsulto.
“Mas bibigyan mo pa ibang tao kaysa pamilya namin?”
Doon ko naintindihan.
Hindi sila nag-aalala na masasayang ang pagkain.
Karapatan ang tingin nila rito.
Dahil asawa ako ni Noel, akala nila anumang mayroon ako ay awtomatikong kanila.
“Ma, tama na,” sabi ni Noel.
Pero huli na.
Tiningnan ako ni Aling Cora.
“Mara, sa pag-aasawa, mas dapat mong unahin ang pamilya ng asawa mo kaysa sa pinanggalingan mong pamilya.”
Napatawa si Papa nang mapait.
“Saan ninyo nabasa iyon?”
Tumahimik ang lahat.
“Anak namin si Mara bago ninyo siya naging manugang. Hindi namin siya pinalaki para pagkatapos manganak ay magmakaawa para sa sarili niyang pagkain.”
“Pa, huwag naman po—” sabi ni Noel.
“Huwag mo akong tawaging Pa kung hindi mo kayang tratuhin ang anak ko na parang pamilya.”
Nanigas si Noel.
Pagkaraan ng ilang minuto, nailabas ni Papa ang refrigerator, washing machine, maliit na chest freezer at microwave—lahat ng binili nila noon.
Hindi ko kinuha ang kama, sofa o anumang pinagsaluhan naming bilhin.
Hindi ako naghiganti.
Kinuha ko lang iyong malinaw na pag-aari ng pamilya ko.
At doon sila tunay na nataranta.
Dahil nang mawala ang refrigerator, saka nila naalala na wala pa silang pambili ng kapalit.
Nang mawala ang washing machine, saka naalala ni Noel na ako ang sumasalo ng halos lahat ng malalaking gastos namin nitong nakaraang dalawang taon.
Lumapit siya sa akin.
“Mara, please. Sorry na. Hindi ko na uulitin.”
Tiningnan ko siya.
“Kung hindi dumating sina Mama, magsosorry ka ba?”
Hindi siya sumagot.
“Ano kung hindi ko narinig ang tawag mo?”
Tahimik pa rin.
“Ano kung wala akong lakas na magsalita?”
Bumaba ang tingin niya.
At iyon ang sagot.
Hindi siya nagsisisi dahil nasaktan niya ako.
Nagsisisi siya dahil nahuli ko siya.
Bandang tanghali, umuwi sina Aling Cora, Mang Ben at Jessa na walang dalang manok.
Naiwan si Noel sa sala.
Ako naman, bumalik sa kuwarto para padedehin si Lia.
Makalipas ang ilang minuto, kumatok siya.
“Mara, puwede ba tayong magsimula ulit?”
Matagal ko siyang tinitigan.
Mahal ko pa siya.
Pero may mga araw na ang pagmamahal ay hindi sapat para takpan ang kawalan ng respeto.
“Sisimulan natin sa tatlong bagay,” sabi ko.
“Una, si Mama muna ang mananatili rito habang nagpapagaling ako.”
Tumango siya.
“Pangalawa, walang pera, pagkain o gamit na galing sa akin ang ipapamigay mo nang hindi ako tinatanong.”
“Oo.”
“Pangatlo, hindi mo gagamitin ang salitang ‘pamilya’ para patahimikin ako kapag pamilya mo ang nakikinabang. At ikaw mismo ang magsasabi sa kanila na mali ang ginawa mo.”
Kinagabihan, sa harap ko, tumawag siya.
Narinig kong sinabihan siya ni Aling Cora na “napapailalim ka na sa asawa mo.”
Pero sa unang pagkakataon, sumagot si Noel.
“Ma, asawa ko si Mara. Hindi ‘lang.’ Iyong mga manok, para sa recovery niya. Mali ako dahil ipinangako ko sa inyo nang hindi siya tinanong.”
Hindi nito binura ang sakit.
Pero doon nagsimula ang unang totoong pagbabago.
Sa sumunod na mga linggo, si Noel ang nagluto ng sabaw tuwing umaga. Nag-aral siyang magpalit ng lampin. Kapag may hinihingi ang pamilya niya, sinasabi niyang, “Tatanungin ko muna si Mara.”
Hindi kami biglang naging perpekto.
May mga gabing naaalala ko pa rin ang boses niya:
“Kahit lugaw na lang muna si Mara.”
Pero natutunan ko ring ang pagpapatawad ay hindi paglimot.
May kasama itong hangganan.
Pagkaraan ng dalawang buwan, bumisita kami sa Bulacan.
Habang karga ni Mama si Lia, itinuro niya ang apat na bagong sisiw sa likod-bahay.
“Iyan iyong sinabi kong aalagaan ko para sa iyo.”
Napangiti ako.
“Ma, huwag na. Sobra na.”
Umiling siya.
“Hindi sobra ang pag-aalaga sa anak.”
Napatingin ako kay Noel.
Lumapit siya kay Mama.
“Ma, pasensya na po talaga.”
Maya-maya, sinabi ni Mama:
“Hindi mo kailangang suklian ang sampung manok. Alagaan mo lang nang maayos ang mag-ina mo.”
Tumango si Noel, namumula ang mata.
At sa unang pagkakataon matapos akong manganak, naramdaman kong hindi ako nag-iisa sa sariling tahanan.
Ang sampung native na manok ay hindi kailanman tungkol sa pagkain lamang.
Isa iyong sukatan ng respeto.
Minsan, ang pinakamaliit na bagay—isang mangkok ng sabaw, isang supot ng bigas, sampung manok na inalagaan sa bakuran—ang naglalantad ng pinakamalaking katotohanan tungkol sa isang relasyon.
Ang tunay na pamilya ay hindi iyong laging humihingi ng bahagi sa kung anong mayroon ka.
Ang tunay na pamilya ay iyong unang nagtatanong kung sapat pa ba ang natitira para sa iyo.
Kung may minamahal kang bagong ina, huwag mo siyang turuang magtiis para mapatunayan na mabuti siyang asawa o manugang.
Alagaan mo siya habang mahina siya.
Pakinggan mo siya bago ka magdesisyon para sa kanya.
Dahil minsan, hindi malaking pagtataksil ang sumisira sa isang tahanan.
Minsan, sapat na ang siyam na manok para ipakita kung kaninong puso ang tunay na inuuna mo.
