Nang una akong mamatay, limang taong gulang pa lang ako.

Nilagnat ako matapos habulin ang nanay ko sa ulan, nakapaa, sumisigaw hanggang mawalan ng boses habang palayo siya nang palayo sa kalsadang putik sa aming baryo sa Nueva Ecija.

Hindi siya lumingon kahit minsan.

Sa ikalawang buhay ko, nagising ako sa mismong umagang iiwan niya kami.

Malamig ang banig. Amoy usok ang bubong. Sa labas ng maliit naming kubo, umaalingawngaw ang mahinang kalansing ng sandok sa kaldero at ang boses ng babaeng minsang tinawag kong Inay.

“Gising ka na ba, Andoy? Luto na ang lugaw.”

Napatitig ako sa kisame habang naninigas ang buong katawan ko.

Ilang saglit lang ang nakaraan, nakikita ko pa ang tatay kong si Roman de la Cruz na nakaluhod sa harap ng maliit kong puntod sa gilid ng burol. Maputi ang hamog, nanginginig ang balikat niya, at sa loob lang ng isang gabi, tila tumanda siya nang sampung taon. Paulit-ulit niyang sinasabi ang pangalan ko, basag ang boses.

“Anak… nakauwi na si Tatay… patawad…”

Pero hindi na ako nakasagot noon.

Patay na ako noon.

Ngayon, buhay na naman ako.

Bumangon ako at ibinaba ang paa sa malamig na sahig na lupa. Taglagas. Alam ko ang panahong ito. Ang taong ito. Nasa 1978 kami, sa baryong halos lahat ay magkakakilala, kung saan ang hiya ay mas mabigat pa sa gutom at ang sikreto ay nabubulok sa likod ng mga ngiting maamo.

Hinawi ko ang kurtinang telang manipis at nakita ko siya.

Ang nanay ko—si Elena.

Nakasquat sa tabi ng kalan, naka-bestida na kupas ang kulay at may suot na lumang apron. Malinis pa rin ang mga daliri niya, makinis, parang hindi bagay sa buhay sa bukid. Siya ang pinakaaral sa baryo. Dating scholar. Dating dalagang galing-bayan. Babaeng lagi nilang hinahangaan dahil mahusay magsulat, magbasa, at mangarap nang mas mataas kaysa sa bubong ng kubo namin.

Ngumiti siya sa akin. Ganoon ding ngiti ang huli kong nakita bago niya ako iniwan sa nakaraan kong buhay.

“Halika na, kumain ka habang mainit pa.”

Sa una kong buhay, iiyak ako sa lambing na iyon.

Sa buhay na ito, muntik akong masuka.

Lumapit ako at umupo sa maliit na bangko. Inilapag niya sa harap ko ang lugaw na kamote, saka nilagyan pa ng kaunting asukal na pula. Noon, inakala kong mahal niya ako kaya niya ginawa iyon. Ngayon alam ko na—hindi iyon pagmamahal. Konsensiya iyon. Parang barya na iniiwan sa may pintuan bago tumakas ang magnanakaw.

“Nasaan si Tatay?” tanong ko, pinipilit gawing payak ang boses.

“Maagang umakyat sa likod ng burol,” sagot niya. “Magtatabas daw ng kawayan. Baka makagawa ng bilao bago ang araw ng palengke.”

Palengke.

Biglang sumikip ang dibdib ko.

Sa unang buhay ko, doon nagsimula ang pagkawasak ng lahat.

Sa araw ding iyon, sa palengke, kinanti si Nanay ng isang siga mula sa bayan—si Benjo Ramirez. Hindi nakapagpigil si Tatay. Isang suntok lang ang naibigay niya, pero sapat na iyon para bumagsak ang lalaki, magkaayos ang isang huwad na saksi, at mapakulong ang tatay ko nang tatlong taon.

Tatlong taon.

Tatlong taon na sapat para iwan kami ni Nanay. Tatlong taon na sapat para habulin ko siya sa ulan. Tatlong taon na sapat para mamatay akong walang nag-aalaga.

Noon, akala ko aksidente ang lahat.

Pero pagkatapos kong mamatay, hindi ako tuluyang nawala. Para akong usok na naiwan sa pagitan ng mga dingding ng mundo. Nakita ko kung paanong nakarating sa Maynila si Nanay. Paano siya tinanggap ng isang lalaking propesor—si Arturo Valdez. Paano sila nagpakasal na parang wala siyang asawa at anak sa probinsiya. Paano nagkaroon siya ng panibagong pamilya, panibagong apelyido, panibagong buhay.

At nakita ko rin ang mga sulat.

Mga liham mula sa Maynila. Nakatago sa lihim na lagayan sa loob ng baul na kahoy.

Sa mga sulat na iyon, nakasulat ang plano.

Na kailangang mailayo si Tatay.

Na kailangang may mangyaring gulo sa palengke.

Na si Benjo ay “napakiusapan na.”

Na kapag dumating na ang sulat ng pagtanggap sa unibersidad, puwede nang umalis si Elena dahil “aasikasuhin na ang lahat.”

Hindi aksidente ang pagkakakulong ni Tatay.

Hindi rin aksidente ang pag-iwan sa akin.

At ngayong umaga, narito pa rin siya, nakaupo sa harap ko, parang isang inang mahinahon lang na naghahain ng almusal sa anak.

“Bakit ka nakatitig?” tanong niya, bahagyang natatawa.

Uminom ako ng isang lagok ng lugaw. Matamis. Mainit. Masakit sa lalamunan.

Hindi ako umiyak.

Hindi na ako ang batang tatakbo sa ulan para habulin ang isang babaeng kaya akong kalimutan.

Hindi na ako ang batang mamamatay nang hindi man lang nauunawaan kung bakit siya iniwan.

Sa isip ko, malinaw ang tatlong bagay na kailangan kong gawin bago gumabi.

Una: pigilan si Tatay na makapunta sa palengke.

Ikalawa: makuha ang mga sulat.

Ikatlo: ipakita sa buong baryo kung sino talaga si Elena.

“Ma,” sabi ko, tumingin sa kanya nang diretso. “Pwede ba akong sumama kay Tatay mamaya?”

Natigilan siya sandali. Napakabilis lang, pero nakita ko ang pagkurap ng takot sa mga mata niya.

“Hindi na. Dito ka na lang. Magpahinga ka.”

Tumango ako, kunwari sumusunod.

Pagkatapos kong ubusin ang lugaw, tumalon ako pababa ng bangko at tumakbo palabas ng bahay.

“Hoy, Andoy!” tawag niya sa likod ko. “Huwag kang lalayo!”

Pero alam kong hindi niya ako hahabulin.

Abala siya.

Sa ilalim ng mga nakasalansang kumot sa aparador, nakahanda na ang bag niyang kulay kayumanggi. Naroon ang ilan niyang damit, mga dokumento, at ang mga liham na magpapaguho sa mukha niyang pinakintab ng kabutihan.

Humahampas ang hangin sa aking balat habang tumatakbo ako sa makitid na daan sa likod ng bahay. Maliit ang mga paa ko, maikli ang paghinga ko, pero malinaw ang isip ko.

Pag-akyat ko sa pilapil, natanaw ko si Tatay sa may burol, may pasan na bungkos ng kawayan sa balikat. Matangkad siya. Matibay. Mabait ang mukha kahit laging pagod. Sa unang buhay ko, siya ang lalaking sinira nila. Sa buhay na ito, hindi ko hahayaang mangyari iyon.

“Tatay!” sigaw ko.

Paglingon niya, agad niyang ibinaba ang karga at nagmamadaling lumapit. “Andoy? Bakit ka nandito? Baka madapa ka.”

Yumakap ako sa tuhod niya nang mahigpit. Totoong-totoo ang init niya. Halos gusto kong umiyak, pero kinagat ko ang loob ng pisngi ko.

“Ayaw kitang paalisin,” sabi ko.

“Ha?”

“Huwag kang pupunta sa palengke ngayon.”

Natawa siya nang mahina, pero may pagtataka sa boses. “Bakit naman?”

Dahan-dahan akong tumingala. “Kasi may mangyayaring masama.”

Humigpit ang hawak niya sa balikat ko. “Ano’ng ibig mong sabihin?”

Hindi ako puwedeng magsalita nang diretso. Sino ba naman ang maniniwala sa limang taong gulang na nagsasabing nakabalik siya mula sa kamatayan? Kaya lumunok ako at sinabi ang pinakakayang sabihin ng batang katawan na ito.

“Tatay… may tinatago si Ma.”

Nawala ang ngiti sa mukha niya.

Sa malayo, may aso na tahol nang tahol. Humahagod ang hangin sa mga dahon ng kawayan. Parang biglang tumahimik ang buong umaga.

“Anong tinatago?” tanong niya, mahina na ngayon ang boses.

Bago pa ako makasagot, narinig namin ang yabag ng tsinelas sa lupa.

Mula sa may dulo ng daan, lumitaw si Aling Sabel, hingal na hingal, hawak ang laylayan ng duster.

“Roman!” sigaw niya. “Roman! Hinahanap ka ni Benjo sa tapat ng tindahan ni Ka Pilo—galit na galit! At si Elena…” Naputol siya, nanlaki ang mga mata habang nakatingin sa akin. “Si Elena, nakita kong may inilalabas na bag sa likod ng bahay n’yo!”

Tumigil ang mundo ko sa isang tibok.

Dahil sa unang buhay ko, ang gabing iyon pa sana siya aalis.

Pero sa pagkakataong ito, napaaga siya.

At habang dahan-dahang tumitingin sa akin ang tatay ko, saka ko nakita ang bagay na mas nakakatakot kaysa sa pag-alis ng nanay ko—

nakabukas ang isa niyang palad, at sa ibabaw nito ay naroon ang punit na sobre na may tatak ng unibersidad sa Maynila… at sulat-kamay ng lalaking hindi ko dapat nakilala kailanman.

part2…

Nanlalamig ang mga daliri ni Tatay habang nakatitig sa sobreng hawak niya.

“Ano ito?” tanong niya, pero hindi sa akin. Parang sa sarili niya.

Hindi ko na kailangang magpanggap.

“Sulit ni Ma,” bulong ko. “May iba siyang balak.”

Hindi siya agad nagsalita. Tinitigan niya lang ang punit na papel, saka ako. Sa mukha niya, unti-unting napalitan ng kaba ang pagkalito. Hindi siya mangmang. Hindi rin siya tanga. Mahal niya lang si Nanay nang higit sa sarili niya, at ang mga taong ganoon ang pinakamadaling lokohin.

Mabilis niyang hinawakan ang kamay ko. “Umuwi tayo.”

Pagdating namin sa bahay, bukas ang pintuan.

Walang tao sa may kalan. Nandoon pa ang sandok. Mainit pa ang takip ng kaldero. Pero sa sulok na dati’y may kahoy na baul, bahagyang nakausli ang takip, at sa ilalim ng aparador, kita ang bakas ng sapatos sa alikabok—papunta sa likod-bahay.

“Elena!” sigaw ni Tatay.

Walang sumagot.

Tumakbo siya sa kuwarto at binuksan ang baul. Nagkalat sa loob ang mga lumang damit at kumot, pero kita agad ang butas na tabing sa kahoy sa pinakailalim—ang lihim na compartment.

Wala na roon ang ilan sa mga papel.

Pero hindi lahat.

May tatlong sulat pang naiwan.

Marahil nagmamadali si Nanay. Marahil dahil sa pagtakbo ko papunta kay Tatay, nagulo ang oras na inaasahan niyang kanya.

Kinuha ni Tatay ang mga liham. Nanginginig ang mga kamay niya habang isa-isa niyang binubuklat ang papel.

Nasa pinto lang ako, pinapanood siya.

Sa unang sulat, mababasa agad ang pangalan ni Arturo Valdez.

Sa ikalawa, nakasulat ang malinaw na pangungusap: Kapag nailayo na si Roman, huwag ka nang mag-atubiling umalis. Ako na ang bahala sa matitirang gulo diyan.

Sa ikatlo, naroon ang pinakamasakit sa lahat.

Ang bata ay bata pa. Makakalimot din iyon. Huwag mong sirain ang kinabukasan mo para sa awa.

Parang nabingi ako kahit alam ko na ang nakasulat.

Si Tatay naman, hindi huminga nang ilang segundo.

Pagkatapos, para siyang biglang tumanda sa harap ko.

Hindi siya sumigaw. Hindi niya ibinagsak ang baul. Hindi siya nagwala.

Umupo lang siya sa gilid ng kama naming lupa, hawak ang mga liham, at sa unang pagkakataon sa ikalawang buhay ko, nakita kong basag ang isang lalaking inakala kong hindi kailanman mababasag.

“Anak…” paos niyang sabi. “Ilang araw mo nang alam ito?”

Hindi ko masagot nang diretso.

Pero alam yata niya na may kung anong hindi maipaliwanag sa akin. Na hindi normal ang tingin ko. Na parang may bitbit akong buhay na hindi dapat kasya sa katawan ng isang bata.

Lumapit ako at niyakap ko ang hita niya.

“Tatay,” sabi ko. “Huwag mo na po siyang hayaang manalo.”

Pumikit siya nang mariin.

Pagmulat niya, iba na ang mga mata niya.

Hindi na iyon mata ng asawa na handang magpatawad sa lahat. Mata na iyon ng lalaking handang harapin ang buong baryo para sa anak niya.

“Halika,” sabi niya. “Pupunta tayo sa plaza.”

Sa baryo namin, ang plaza sa tapat ng kapilya ang sentro ng lahat—tsismis, pulong, away, hatol. Doon din karaniwang nagtitipon ang mga tao kapag may kailangang pagpasyahan.

Habang naglalakad kami, kumakalat na ang balita.

Na naghahanap si Benjo kay Tatay.

Na may dalang bag si Elena.

Na may problema sa bahay ng mga de la Cruz.

Pagdating namin, naroon na ang kalahati ng baryo. Si Benjo, nakaakbay sa dalawang tauhan niya, mayabang na nakatayo sa tabi ng tindahan ni Ka Pilo. Nang makita si Tatay, ngumisi siya agad.

“O, Roman!” sigaw niya. “Sakto. Baka gusto mong ayusin ang asal ng asawa mong—”

Hindi na natuloy ang sasabihin niya.

Hindi dahil sinuntok siya ni Tatay.

Kundi dahil itinaas ni Tatay ang kamay niya, hawak ang isang liham, at sa pinakamalakas niyang boses na narinig ko kailanman, sinabi niya:

“Bago ka pa magsinungaling sa harap ng lahat, unahin muna nating basahin ito!”

Tumahimik ang mga tao.

Mula sa likuran ng plaza, lumitaw si Nanay.

May bitbit na siyang bag. Nakaputi siyang blouse, maayos ang buhok, at kung hindi dahil sa namumutla niyang mukha, aakalain mong isa lang siyang babaeng bumiyahe papuntang paaralan o opisina.

“Roman,” sabi niya, pilit mahinahon. “Ano’ng kahibangan ito?”

Hindi sumagot si Tatay.

Binasa niya ang unang liham.

Malinaw. Buo. Walang bahid ng pagdududa.

Bawat salita ay parang batong ibinabato sa gitna ng baryo.

Tungkol sa pag-alis. Tungkol sa pagdating ng sulat ng pagpasok. Tungkol sa lalaking naghihintay sa Maynila.

Nagsimulang magbulungan ang mga tao.

“May ibang lalaki?”

“May balak umalis?”

“Maynila?”

“Hindi ba’t may anak siya?”

Nakita kong tumigas ang panga ni Nanay.

“Luma na ’yan,” sabi niya, mabilis. “Wala kayong naiintindihan. Pangarap ko ’yan. Karapatan kong—”

“Karapatan mong lokohin kami?” putol ni Tatay.

Binasa niya ang ikalawang liham.

Dito, hindi na makatingin si Benjo sa paligid.

Nang marinig ng lahat ang bahagi tungkol sa “paglayo kay Roman” at “pag-aasikaso sa natitirang gulo,” nag-iba ang kulay ng mukha niya.

“Hindi ako kasali diyan!” sigaw niya agad.

Pero huli na.

Si Ka Pilo mismo ang unang nagsalita. “Ikaw ‘yung kanina pang naghahanap ng gulo kay Roman, ah!”

Sumunod ang iba.

“Binayaran ka ba?”

“Ikaw ang pain?”

“Kaya pala maaga kang umiikot dito!”

Napasubsob si Benjo sa pagmumura, pero umatras siya nang isang hakbang.

Pagkatapos, binasa ni Tatay ang ikatlong liham.

At doon tuluyang nabiyak ang mukha ni Nanay.

Ang bata ay bata pa. Makakalimot din iyon.

Walang nagsalita.

Walang umubo.

Walang kumilos.

Parang pati hangin ay nahiya.

Napatingin ang lahat sa akin.

Nakatayo lang ako sa tabi ni Tatay, maliit, payat, at nakapaa. Bata lang ako. Pero sa sandaling iyon, alam kong nakikita nila ang totoo—na may isang inang handang ipagpalit ang anak at asawa para sa pangalan, diploma, at bagong buhay.

“Hindi totoo!” sigaw ni Nanay, ngayon ay nanginginig na ang boses. “Hindi ninyo alam ang hirap ko rito! Hindi ninyo alam kung anong kinailangan kong bitawan! Wala akong mararating kung mananatili ako rito!”

“Totoo,” sabi ko.

Napalingon siya sa akin.

Ngayon lang ako nagsalita sa harap ng lahat.

“Totoo po. Pero hindi n’yo kailangang sirain si Tatay.” Nanginginig ang lalamunan ko, pero hindi ako umurong. “Hindi n’yo kailangang iwan ako. Hindi n’yo kailangang hayaang mamatay ako para lang gumaan ang pag-alis n’yo.”

Nawalan ng kulay ang mukha niya.

Siguro dahil sa unang pagkakataon, hindi na niya ako makitang simpleng batang walang alam.

Siguro dahil narinig na ng buong baryo ang bagay na gusto niyang ibaon habambuhay.

“Anong sinasabi mo?” mahinang tanong niya.

Hindi ko na iyon sinagot.

Hindi ko kailangang ipaliwanag ang kamatayan kong hindi pa nangyayari sa buhay na ito.

Sapat nang naroon ang mga liham. Sapat nang nakita ng lahat ang bag sa kamay niya. Sapat nang nanginginig si Benjo sa gilid. Sapat nang alam ng baryo na kung nagkataon, ngayong araw dapat magsisimula ang pagbagsak ng tatay ko.

Pero hindi nangyari.

Dahil sa pagkakataong ito, nauna kaming gumalaw.

Dumating ang kapitan ng baryo. Kinuha ang mga liham. Pinatawag ang tanod. Tinangka ni Benjo na tumakas, pero naharang siya sa dulo ng plaza. Si Nanay naman, hindi na nakatakbo.

Tinitigan lang niya ako na parang may gustong hanapin sa mukha ko—awa, takot, pagmamahal, kahit ano.

Wala siyang nakuha.

Bandang hapon, habang papalubog ang araw sa bukirin, umalis siya sa baryo hindi bilang isang babaeng hahanga-hangaan dahil nakapasa sa unibersidad, kundi bilang isang asawang nagtaksil at inang tumalikod sa sariling anak.

Hindi ko siya hinabol.

Hindi ako umiyak.

At hindi na ako muling tumakbo nang nakapaa sa ulan para sa isang taong kayang kalimutan ang dugo niya.

Kinagabihan, tahimik kaming mag-ama sa bahay.

Si Tatay ang nagluto ng lugaw. Medyo matabang. Medyo sunog sa ilalim. Pero iyon ang pinakamasarap na nakain ko sa dalawang buhay ko.

Habang kumakain kami, tumingin siya sa akin nang matagal.

“Anak,” sabi niya, paos pa rin. “Patawad. Hindi kita naprotektahan noon… at muntik na ulit ngayon.”

Ibinaba ko ang kutsara ko at yumakap sa kanya.

“Hindi na po mauulit,” bulong ko.

At sa unang pagkakataon, naniwala ako sa sarili kong sinabi.

Lumipas ang mga taon.

Hindi nakulong si Tatay. Hindi siya nasira. Naging tahimik ang buhay namin, pero matatag. Natuto akong magbasa sa ilalim ng lamparang gas habang siya nama’y gumagawa ng mga bilao at basket para maitaguyod kami. Hindi man marangya, pero marangal.

Narinig ko kalaunan na natuloy si Elena sa Maynila.

Natapos niya ang pag-aaral. Nakapag-asawa rin yata siya.

Pero sa tuwing susubukan niyang burahin ang nakaraan, may isang baryong handang maalala kung sino siya noon.

At may isang anak na hindi na kailanman papayag na gawing abo ang katotohanan.

Minsan, ang pinakamalalim na sugat ay hindi galing sa kahirapan, kundi sa taong dapat sana’y unang yumakap sa iyo.

Pero minsan din, kahit gaano kabigat ang iniwang sugat, puwede pa ring magsimula ulit ang buhay sa isang simpleng pagpili: huwag nang habulin ang mga taong kayang iwan ka, at manatili sa mga taong pinipiling manatili para sa’yo.

Mensahe para sa bawat mambabasa: Hindi lahat ng nagluwal sa atin ay marunong magmahal, pero hindi ibig sabihin noon ay hindi na tayo karapat-dapat mahalin. Minsan, ang tunay na pamilya ay ang taong kahit wasak na wasak na, pinipili ka pa ring huwag bitawan.