Sa Araw ng Kasal Ko, Ang Lalaking Nag-angat ng Belo Ko ay Hindi ang Sundalong Minahal Ko—Kundi ang Pilay Niyang Kuya, at Alam Pala ng Lahat ang Panlilinlang
Sa mismong gabi ng kasal ko, nang maiangat ang puting belo, hindi si Lieutenant Gabriel Villanueva ang nasa harap ko.
Ang lalaking may hawak ng baso ng alak ay ang kuya niyang si Andres—ang lalaking pilay ang kanang paa.
At ang pinakamasakit?
Nang tumakbo akong palabas, saka ko nalaman na halos lahat sa bakuran ay may alam sa kasalang iyon maliban sa akin.
Naupo si Andres sa gilid ng papag, namumula sa hiya habang iniaabot ang baso.
“Mara,” mahina niyang sabi, “kapag pinagsaluhan natin ito, mag-asawa na tayo sa harap ng baryo.”
Parang huminto ang mundo ko.
Tinabig ko ang kamay niya.
“Nasaan si Gabriel?”
Hindi siya nakasagot.
Tumayo ako at tumakbo palabas.
Sa bakuran ng mga Villanueva, tuloy pa ang handaan. Pero nang makita nila akong lumabas na nakasuot pa ng damit-pangkasal, biglang natahimik ang lahat.
At sa gitna nila, nakita ko siya.
Si Gabriel.
Nakaayos ang berdeng uniporme niya, may hawak na baso ng gin.
Siya ang lalaking tatlong buwan kong inisip na magiging asawa ko.
“Gabriel!”
Napalingon siya.
“Bakit si Andres ang nasa loob? Ikaw ang nakipagkita sa akin. Ikaw ang nangakong pagbalik mo mula sa kampo, bibigyan mo ako ng sariling tahanan!”
Kumunot ang noo niya.
“Hindi ba sinabi ng tagapamagitan?”
“Anong sinabi?”
“Na ako ang nakipagkita sa iyo para kay Kuya.”
Parang may nagyelong tubig na ibinuhos sa batok ko.
“Para kay Kuya?”
Lumapit ako sa kanya.
“Noong umulan sa palengke ng Gapan, iisa lang ang jacket mo pero ibinalot mo sa akin. Noong kumain tayo, ibinigay mo sa akin ang huling piraso ng karne. At noong hinatid mo ako sa sakayan, sinabi mong sa susunod mong leave, uuwi ka para ‘maiuwi ako sa bahay natin.’”
Huminto ang paghinga ko.
“Ginawa mo rin ba lahat ng iyon para sa kuya mo?”
Naghigpit ang panga ni Gabriel.
Sa likod ko, narinig ko ang tunog ng saklay.
Nakatayo si Andres sa pintuan, maputla ang mukha.
Tumingin si Gabriel sa kanya, saka muling bumaling sa akin.
“May utang akong buhay kay Kuya,” sabi niya. “Noong gumuho ang quarry limang taon na ang nakalipas, siya ang nagtulak sa akin palayo. Siya ang nadaganan. Kaya ganyan ang paa niya ngayon.”
“Anong kinalaman noon sa akin?”
“Gusto ko lang siyang makahanap ng mabuting asawa. Kilala ang pamilya mo. Masipag ka. Maayos kang babae.”
Parang sinuntok ako sa dibdib.
Hindi pala ako minahal.
Sinuri lang pala ako.
“Hindi ito kasal,” sabi ko. “Panloloko ito.”
Tinalikuran ko sila.
Pero dalawang hakbang pa lang ako, hinablot na ng nanay ko ang braso ko.
“Mara! Tama na!”
Humarap ako sa kanya.
“Ma… alam mo?”
Hindi siya makatingin.
“Nagamit na ng tatay mo ang walong libong pisong ibinigay ng mga Villanueva. Dinala natin si Junjun sa ospital sa Cabanatuan. Kung babawiin natin ang kasal, saan tayo kukuha ng pambayad?”
Namutla ako.
Ang bunso kong kapatid ay naoperahan dalawang linggo bago ang kasal.
Akala ko inutang ni Tatay ang pera.
Hindi pala.
Ako pala ang kabayaran.
“Ma, ibinenta ninyo ako?”
“Walang nagbenta sa iyo!” umiiyak niyang sagot. “Mabait si Andres. Hindi umiinom. Hindi nambababae. Ano pa ba ang kailangan ng babae?”
Boses ni Gabriel ang narinig ko sa likod.
“Mara, tapos na ang handaan. Huwag mo nang ipahiya ang dalawang pamilya.”
Doon ko unang nakita kung gaano kaliit ang lugar ko sa puso niya.
Ibinalik ako ng nanay ko sa silid.
Makalipas ang ilang oras, pumasok si Andres na may dalang arroz caldo at nilagang itlog.
Hindi niya ako nilapitan.
“Ikaw ang naloko,” sabi niya. “Kaya hindi kita hahawakan. Kahit isang daliri.”
Tumingin siya sa sarili niyang paa.
“Pilay ako, Mara. Pero hindi ako hayop.”
Hindi ko ginalaw ang pagkain.
Magdamag akong gising.
Bandang hatinggabi, narinig ko ang usapan sa labas.
Lasing na ang kapitan ng barangay.
“Gabriel, balita ko mabilis ang promotion mo. Kapag napalapit ka pa kay Colonel Mendoza, baka kapitan ka na sa susunod. At ‘yung anak niyang si Isabel? Totoo bang nanliligaw ka?”
Pagkaraan ng ilang segundo, sumagot si Gabriel.
“Walang ganoon.”
Pero tumawa ang nanay niya.
“Hindi pa pormal! Kapag napag-usapan na ng mga magulang, saka tayo maghahanda ulit!”
Parang may pumutok sa dibdib ko.
Kaya pala.
Hindi lang dahil kay Andres.
May mas malaking mundong gustong pasukin si Gabriel.
At ako, ang babaeng pinangakuan niya ng tahanan, naging sagabal lang.
Kinabukasan, iniabot ng nanay niya sa akin ang mga papeles para sa civil registry.
“Pumunta kayo ni Andres sa munisipyo. Iparehistro n’yo na ang kasal.”
Lumabas si Andres, hawak ang saklay.
“Samahan kita.”
Sa gate, naka-uniporme na si Gabriel, handang bumalik sa kampo.
“Ate,” sabi niya nang walang emosyon, “bumalik kayo agad.”
Bago ako makasagot, may humintong puting jeep sa tapat.
Bumaba ang isang magandang babae na may dalang maliit na maleta.
Diretso siyang ngumiti kay Gabriel.
“Gabriel! Akala ko sinabi mo na sa pamilya mo na darating ako. Sabi ni Papa, kapag natapos ang leave mo, pag-uusapan na natin ang kasal natin.”
At sa isang iglap, lahat ng tao sa bakuran ay napatigil.
parte2
Walang gumalaw.
Ang unang nawala sa mukha ni Gabriel ay ang kulay.
Si Isabel Mendoza ay hindi agad nakapansin sa kakaibang katahimikan. Lumapit siya, pero huminto nang makita ako—nakasuot pa rin ng damit-pangkasal, hawak ang mga papeles ng civil registry—at si Andres sa tabi ko.
“May kasal?” tanong niya.
Ako ang unang tumawa.
“Oo,” sabi ko. “May kasal. Pero mukhang dalawa pala ang planong ikasal ng pamilyang ito.”
“Mara,” mariing sabi ni Gabriel.
“Huwag mo akong patahimikin.”
Humarap ako kay Isabel.
“Ako si Mara de la Cruz. Tatlong buwan akong nakipagkita kay Gabriel dahil ang sabi sa akin, siya ang lalaking pakakasalan ko. Kahapon, pag-angat ng belo ko, kuya niya ang nasa silid.”
Nanlaki ang mata ni Isabel.
“Totoo ba?”
“Iba ang pagkakaintindi niya,” sagot ni Gabriel.
“Pagkakaintindi?” singhal ko. “Sinabi mong bibigyan mo ako ng tahanan. Hinatid mo ako gabi-gabi. Sinulatan mo ako mula sa kampo. Kung hindi iyon panliligaw, ano iyon?”
Napatingin si Andres kay Gabriel.
“Sinulatan mo siya?”
Hindi sumagot si Gabriel.
Sapat na iyon.
“Ako ang sinabihan ninyong alam ni Mara ang lahat,” sabi ni Andres sa ina nila. “Ang sabi ninyo, pumayag siyang ako ang mapangasawa niya.”
Namula ang matandang babae.
“Kung sinabi agad namin, baka umatras siya! At sino pa ang papayag sa iyo?”
Nanigas si Andres.
Dahan-dahan siyang tumingin sa ina.
“Kaya niloko ninyo siya dahil tingin ninyo walang babaeng pipili sa akin nang kusa?”
Walang makasagot.
Lumapit si Isabel kay Gabriel.
“Ang sabi mo sa akin, wala kang ibang babaeng pinangakuan.”
“Isabel, wala pa namang pormal—”
“Hindi shortcut sa promotion ang anak ng koronel.”
Binalingan niya ako.
“Hindi ko alam ang tungkol sa iyo.”
Tumango ako.
“Alam ko.”
Sumakay siyang muli sa jeep.
“Kapag tinanong ako ni Papa kung bakit hindi na kita kakausapin,” sabi niya kay Gabriel, “sasabihin ko ang totoo.”
Tuluyang namutla si Gabriel.
Pero wala na akong pakialam sa career niya.
Iniabot ko kay Andres ang mga papeles.
“Hindi ako pupunta sa munisipyo.”
Tumango siya.
“Hindi rin kita dadalhin.”
“Ano?” sigaw ng nanay niya. “Paano ang perang ibinigay natin sa pamilya niya?”
Tumingin sa akin si Andres.
“Magkano ang nagastos sa ospital?”
“Walong libo.”
“Ako ang sasagot.”
“Huwag. Utang ng pamilya ko iyon.”
“At hindi mo utang ang sarili mo.”
Iyon ang unang pangungusap mula nang dumating ako sa bahay na iyon na hindi ako tinuring na anak, kapatid, mapapangasawa o kabayaran.
Tinuring niya akong tao.
Nang araw ding iyon, umuwi ako.
Galit si Tatay. Umiyak si Nanay. Sinabi nilang mapapahiya kami sa buong barangay.
“Kaysa habang buhay akong mabuhay sa kasinungalingan?” tanong ko.
Walang nakasagot.
Makalipas ang tatlong araw, dumating si Andres sa bahay namin.
May dala siyang sobre.
Nasa loob ang resibo mula sa kooperatiba. Ibinenta niya ang bahagi niya sa ani ng palay at binayaran ang walong libong piso sa pamilya niya.
“Wala nang perang maaaring gamitin para pilitin ka,” sabi niya.
“Bakit mo ginawa? Hindi mo kasalanan.”
“May pangalan ko ang ginamit sa panloloko. Sapat na iyon.”
Bago siya umalis, naglabas siya ng isa pang sobre.
Luma.
May pangalan ko sa harap.
Sulát-kamay ni Gabriel.
“Natagpuan ko sa aparador niya.”
Binuksan ko iyon nang gabi ring iyon.
Hindi mahaba ang sulat.
Ngunit isang linya ang paulit-ulit kong binasa:
Kung hindi ko kailangang bayaran ang utang ko kay Kuya, kung hindi nakasalalay sa serbisyo ko ang kinabukasan ng pamilya, baka naging makasarili ako at pinili kitang sa akin.
Doon ko nalaman ang pinakamasakit na katotohanan.
May naramdaman din siya.
Pinili lang niyang isakripisyo ako para sa konsensiya, pamilya at ambisyon niya.
Kinabukasan, dumating si Gabriel.
Wala ang unipormeng ipinagmamalaki niya. Naka-plain shirt lang siya at mukhang ilang gabing hindi natulog.
“Mara, gusto kitang ipaliwanag.”
“Hindi mo kailangang ipaliwanag ang naramdaman mo. Ang kailangan mong ipaliwanag ay kung bakit akala mo may karapatan kang pumili para sa akin.”
Napayuko siya.
“Utang ko ang buhay ko kay Kuya.”
“Kung may utang ka sa kuya mo, ikaw ang magbayad. Bakit ako ang ipinambayad mo?”
Napapikit siya.
Wala siyang sagot.
“Minahal kita,” sabi ko. “Pero hindi sapat ang pagmamahal kung nawawala ang respeto kapag mahirap ang pagpili.”
“Mara—”
“Umalis ka.”
At umalis siya.
Walang habulan.
Walang yakap.
Walang pangakong babalik ako.
Makalipas ang ilang buwan, kumuha ako ng trabaho bilang clerk sa isang agricultural cooperative sa Cabanatuan.
Maliit ang sahod, pero unang beses kong humawak ng perang ako ang kumita at desisyong ako ang gumawa.
Isang hapon, nakita ko si Andres sa labas ng opisina.
May tungkod pa rin siya, pero wala na ang lumang saklay.
“Therapy,” sabi niya. “Hindi na gagaling nang buo, pero mas maayos na.”
May dala siyang supot ng pandesal.
“Hindi ako pumunta para maningil ng walong libo.”
Napatawa ako.
“Bakit ka nandito?”
Namula siya.
“May ipapaayos akong papeles.”
“Sinungaling.”
“Oo.”
Pareho kaming natawa.
Mula noon, paminsan-minsan siyang dumadaan.
Hindi siya nanligaw.
Hindi muna.
Nagkukuwento lang siya tungkol sa maliit na repair shop na binuksan niya malapit sa highway. Ako naman, tungkol sa trabaho, sa kapatid kong gumagaling, at sa plano kong mag-aral ng bookkeeping.
Hindi niya ako tinanong kung kailan ako magiging handa.
Hindi niya ako tinawag na asawa.
Isang taon ang lumipas bago siya nagsalita.
Nasa labas kami ng simbahan matapos ang pista.
Umuulan nang bahagya.
Inalis niya ang jacket niya at inabot sa akin.
Napatingin ako roon.
Naalala ko si Gabriel.
Agad niya itong binawi.
“Pasensiya. Baka—”
Kinuha ko iyon.
“Hindi lahat ng jacket ay pareho ang kahulugan.”
Tahimik siyang ngumiti.
“Mara, hindi kita tatanungin kung pakakasalan mo ako.”
Napataas ang kilay ko.
“Hindi pa.”
Napatawa ako.
“Ang yabang mo.”
“Ang itatanong ko lang… puwede ba kitang ligawan? Bilang ako. Hindi bilang kuya ni Gabriel. Hindi bilang lalaking pinili ng pamilya. At puwede kang tumanggi.”
Matagal ko siyang tiningnan.
Sa unang pagkakataon, walang belo sa pagitan namin.
Walang perang kailangang bayaran.
Walang pamilyang nakatingin.
Ako lang.
At siya.
“Pwede,” sabi ko. “Pero simula ka sa simula.”
Tumango siya.
“Sa simula.”
Makalipas ang dalawang taon, ikinasal kami sa maliit na simbahan sa Cabanatuan.
Walang engrandeng handaan.
Walang kasunduang itinago.
Bago ako lumakad sa aisle, si Andres mismo ang nagtanong sa akin:
“Sigurado ka?”
Ngumiti ako.
“Oo. Ngayon, sigurado ako.”
Naroon sa likod si Gabriel.
Mas payat, mas tahimik, may bagong ranggo sa balikat.
Pagkatapos ng seremonya, saka siya lumapit.
“Kuya… Mara… patawad.”
Tumingin ako sa kanya.
May panahon na akala ko kapag narinig ko ang salitang iyon, babalik lahat ng sakit.
Hindi pala.
“Pinatawad na kita,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin noon na tama ang ginawa mo.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Iyon na ang huli naming pag-uusap tungkol sa nakaraan.
Hindi naging perpekto ang buhay namin ni Andres.
May mga araw na sumasakit ang paa niya at may mga buwang mahina ang kita ng shop.
Pero sa bawat malaking desisyon, iisa ang tanong niya:
“Ano ang gusto mo?”
At sa bawat pagkakataon, naaalala ko ang araw na halos ipamigay ang buong buhay ko nang hindi man lang ako tinanong.
Doon ko naunawaan ang bagay na sana mas maaga kong natutunan:
Ang tunay na pagmamahal ay hindi iyong nagsasabing mahal ka habang siya ang pumipili ng kapalaran mo. Ito ay marunong magbigay ng puwang, pumili nang tapat, at rumespeto sa iyong “oo” pati sa iyong “hindi.”
Minsan, ang taong akala nating itinadhana para sa atin ay dumarating para turuan tayong huwag isuko ang sarili.
At minsan, ang pagmamahal na tunay na para sa atin ay hindi nagsisimula sa engrandeng pangako.
Nagsisimula ito sa isang simpleng tanong na nagbibigay sa atin ng karapatang pumili:
“Pwede ba?”
