Binasa ng abogado ang notebook ni Tatay, at doon nakita ng lahat na ang anak na pinakalimot nila ang siyang bumuhay sa kanila nang labing-anim na taon
Bahagi 3: Binasa ng abogado ang notebook ni Tatay, at doon nakita ng lahat na ang anak na pinakalimot nila ang siyang bumuhay sa kanila nang labing-anim na taon
Hindi ako agad nakahinga.
Kilala ko ang sulat-kamay ni Tatay.
Medyo nakahilig sa kanan.
Malalaki ang unang letra.
Laging may diin sa dulo, parang kahit sa papel ay hirap siyang pigilan ang sariling magsalita.
Noong bata ako, siya ang nagturo sa akin magsulat ng pangalan ko.
Sabi niya noon:
—Mira, dapat malinaw ang pangalan mo. Huwag mong hahayaang burahin ka ng kahit sino.
Hindi ko naalala ang pangungusap na iyon sa loob ng maraming taon.
Siguro dahil unti-unti akong nabura sa sarili naming bahay.
Attorney Villamor tinaas ang notebook.
—Ito po ay personal na tala ni Mang Nestor. Hindi ito simpleng diary. May petsa, halaga, layunin ng padala, at kung sino ang gumamit.
Si Kuya Ramil ay kumilos sa upuan.
—Diary? Paano magiging legal iyan?
—Hindi po ito ang legal document, sagot ng abogado. Ito ang gabay. Ang legal documents ay nasa kabilang sobre.
Biglang nanahimik si Kuya.
Binuksan ng abogado ang unang pahina.
—Enero 14, 2010. Padala ni Mira mula Taipei, ₱22,000. Sinabi ni Corazon na para sa gamot ko. Ngunit ₱8,500 lang ang napunta sa botika. Ang natira ay ibinayad sa hulog ng motorsiklo ni Ramil.
Lumingon ako kay Nanay.
Hindi siya tumingin sa akin.
Si Maricel ay kumunot ang noo, pero hindi dahil sa hiya.
Dahil parang kinukuwenta niya kung gaano na karaming pahina ang babasahin.
Nagpatuloy ang abogado.
—Marso 3, 2011. Padala ni Mira, ₱40,000. Ayon sa resibo ng remittance, ipinadala para sa pagpapagawa ng bubong. Ginamit ang ₱15,000 sa materyales. Ang ₱25,000 ay ibinigay kay Jessa para sa graduation package at damit.
Jessa napasinghap.
—Eh graduation ko iyon. Natural lang na tulungan ako.
Tumingin ako sa kanya.
—Hindi natural na magsinungaling kayo sa akin na butas ang bubong at nababasa si Tatay sa kama.
Hindi siya nakasagot.
Attorney Villamor binuklat ang susunod na pahina.
—Hulyo 19, 2013. Padala ni Mira, ₱76,000. Sinabi ni Corazon na kailangan ko raw ma-confine. Wala akong confinement. May check-up lang ako sa health center. Ang pera ay ginamit na down payment sa lote sa likod ng bahay, ipinangalan kay Ramil.
Napahawak si Kuya sa armrest.
—Teka lang. Hindi puwedeng sabihin ni Tatay iyan. Hindi niya alam ang usapan namin ni Nanay.
—Alam niya, sabi ng abogado.
At saka niya inilabas ang maliit na envelope ng printed screenshots.
—May kopya po siya ng text messages na ipinadala sa kanya ng kapitbahay ninyong si Aling Lorna, pati larawan ng construction noong araw na sinabi ninyong nasa ospital siya.
Sumakit ang lalamunan ko.
Aling Lorna.
Ang kapitbahay na laging nagbibigay kay Tatay ng lugaw kapag walang nagluluto sa bahay.
Ang babaeng minsan tumawag sa akin at nagsabing:
—Anak, huwag kang magalit, pero parang hindi lahat ng pinapadala mo napupunta sa tatay mo.
Hindi ako naniwala agad.
Hindi dahil imposible.
Kundi dahil masyadong masakit paniwalaan.
Mas madaling isipin na kulang lang ang pera.
Mas madaling isipin na may emergency lang.
Mas madaling isipin na pamilya pa rin sila.
Binasa pa ng abogado ang ibang tala.
₱31,000 para sa tuition ng anak ni Kuya.
₱18,000 para sa birthday party ni Jessa.
₱64,000 para sa bagong refrigerator ng tindahan.
₱90,000 para sa utang sa lending na hindi ko alam na utang ni Nanay sa sugalang mahjong.
Tuwing may binabanggit na halaga, may piraso sa dibdib kong lumulubog.
Hindi dahil nanghihinayang ako sa pera.
Kundi dahil bawat halagang iyon ay may kapalit na araw sa buhay ko.
Isang gabi na hindi ako nakatulog.
Isang almusal na tinipid ko.
Isang tawag ng anak kong hindi ko nasagot dahil nasa trabaho ako.
Isang birthday ko na mag-isa akong kumain ng instant noodles sa dormitoryo.
Si Nanay biglang tumayo.
—Tama na. Patay na ang tao. Bakit kailangan pang halukayin?
Attorney Villamor tumingin sa kanya.
—Dahil kayo po mismo ang nagtangkang alisin si Mira sa usapang ito.
—Inaayos ko lang ang pamilya ko!
—Kasama po siya sa pamilyang iyon.
Napakurap ako.
May kakaiba sa pakiramdam na marinig iyon mula sa estranghero.
Parang may taong sa wakas ay nagsabi ng bagay na dapat matagal nang normal.
Si Kuya Ramil tumayo rin.
—Attorney, with all due respect, kung nagpadala man si Ate, tulong iyon. Hindi iyon investment. Hindi niya puwedeng angkinin ang bahay dahil lang tumulong siya.
Attorney Villamor marahang tumango.
—Kung tulong lang po, tama kayo.
Kinuha niya ang pangalawang sobre.
—Pero hindi tulong ang lahat ng iyon ayon sa dokumentong pinirmahan ninyo.
Biglang nanigas si Kuya.
Si Maricel ay bumulong.
—Anong pinirmahan?
Hindi niya yata alam.
O baka nagkunwari siyang hindi alam.
Binuklat ng abogado ang papel.
—Noong Mayo 22, 2014, pumirma si Ginoong Ramil Santos sa acknowledgment receipt na tumanggap siya ng ₱300,000 mula kay Mira Santos-Reyes bilang pautang para sa pagpapalawak ng sari-sari store at pagbili ng secondhand delivery van. May pirma po ninyo ito, sir.
Namuti ang labi ni Kuya.
—Hindi ko maalala iyan.
—May thumbmark po.
Ipinakita ng abogado ang kopya.
Hindi na siya nakapagsalita.
Maricel lumingon sa kanya.
—Ramil?
Nagpatuloy ang abogado.
—Noong Setyembre 9, 2016, pumirma rin si Aling Corazon sa kasunduan na ang ₱520,000 padala ni Mira para sa pagpapaayos ng bahay ay ituturing na contribution sa property, at hindi simpleng regalo. Nakasulat dito na kapag naibenta, naisangla, o inilipat ang bahay, kailangang bayaran si Mira o ilagay ang katumbas na bahagi sa pangalan niya.
Pakiramdam ko may umalingawngaw sa loob ng ulo ko.
Hindi ko alam ito.
Hindi ko alam na may pinirmahan sila.
Hindi ko alam na may ganitong kasunduan.
Nanay tinitigan ang papel na parang ahas.
—Pinapirma ako ng tatay ninyo niyan habang mataas ang lagnat niya.
—Walang lagnat si Mang Nestor noong araw na iyon, sabi ni Attorney Villamor. Nasa opisina ko po kayo. May video recording po bilang bahagi ng notarial record.
Video recording.
Parang sabay-sabay na napalunok ang lahat.
Attorney Villamor inilabas ang tablet.
—May iniwan din pong video message si Mang Nestor. Bilin niyang ipakita ito pagkatapos basahin ang ledger.
Hindi ko alam kung handa ba ako.
Sa screen, lumitaw si Tatay.
Payat siya.
Nakaupo sa tabi ng bintana.
May kumot sa balikat.
Pero malinaw ang mata niya.
Nang magsalita siya, parang bumalik ang lahat ng gabing tinawagan niya ako nang palihim.
—Mira, anak, kung pinapanood mo ito, ibig sabihin hindi ko na nasabi nang harapan ang dapat kong sabihin.
Napahawak ako sa upuan.
Hindi ako umiyak.
Hindi pa.
Nagpatuloy siya.
—Alam kong matagal kang nagtiis. Alam kong kapag may kulang sa bahay, pangalan mo ang unang tinatawag. Kapag may sobra, ikaw ang huling naaalala.
Si Jessa ay yumuko.
Si Kuya Ramil ay nakatingin sa sahig.
Si Nanay ay matigas ang mukha, pero ang kamay niya ay nakakuyom.
—Akala ko dati, tahimik lang ako para hindi magulo ang pamilya. Pero nalaman ko, ang katahimikan ko pala ang tumulong para masaktan ka.
Nabasag ako sa loob.
Hindi dahil sa galit.
Kundi dahil sa wakas, may nakakita.
Tatay huminga nang mabigat sa video.
—Kaya bago ako mawala, inayos ko ang kaya kong ayusin. Hindi para maghiganti ka. Kundi para hindi ka na nila magamit habang tinatawag kang makasarili.
Napatakip ako ng bibig.
Attorney Villamor pinahinto sandali ang video.
—May kasunod pa po.
Nanay biglang nagsalita.
—Hindi na kailangan. Nagsisisi na ang tatay ninyo, fine. Pero hindi niya puwedeng sirain ang pamilya.
Sa unang pagkakataon, tumayo ako.
Hindi mataas ang boses ko.
Pero malinaw.
—Anong pamilya, Nay?
Napatingin siya sa akin.
—Iyong pamilyang hindi nag-imbita sa binyag ng anak ko dahil may recognition ang apo mo? Iyong pamilyang humingi ng pera sa akin para sa ospital ni Tatay kahit wala pala siyang confinement? Iyong pamilyang nagsabing huwag akong pumunta ngayon dahil hindi ako kasali sa pamana?
Namula ang mata niya.
—Anak pa rin kita.
Tumawa ako nang mahina.
Mas masakit iyon kaysa sigaw.
—Kapag kailangan mo ng padala, oo.
Walang nagsalita.
Maging si Tita Sol, na kanina pa handang kumampi kay Nanay, ay nakayuko na.
Pinatuloy ni Attorney Villamor ang video.
Tatay muling nagsalita.
—Ramil, kung naririnig mo ito, ibalik mo ang hindi sa iyo. Jessa, huwag mong gawing luha ang lahat. Corazon, hindi mo pag-aari ang mga anak natin. At Mira…
Huminto siya.
Sa screen, nangingilid ang luha niya.
—Mira, may isang bagay pa akong ginawa. Alam kong magagalit sila. Pero ito lang ang paraan para hindi ka nila tuluyang burahin.
Humigpit ang hawak ko sa upuan.
Attorney Villamor kinuha ang huling sobre.
Makapal iyon.
May tatak ng Registry of Deeds, bangko, at isang cooperative na pamilyar sa akin.
Doon ako buwan-buwang nagpapadala noon para sa “hulog sa utang ni Tatay.”
Pero hindi pala iyon simpleng utang.
Binasa ng abogado ang unang linya.
—Ang maliit na puwesto sa palengke, ang delivery van, at apatnapung porsyento ng bahay na ipinaayos gamit ang pondong ipinadala ni Mira Santos-Reyes ay inililipat sa legal na kontrol niya hanggang mabayaran ng pamilya ang kabuuang halagang ₱1,846,700, kasama ang dokumentadong kontribusyon at pautang.
Parang may sumabog sa sala.
Si Kuya Ramil ay napasigaw.
—Hindi puwede iyan!
Si Maricel ay napahawak sa dibdib.
—Paano ang tindahan? Doon kami kumukuha ng panggastos!
Si Jessa ay umiyak agad.
—Ate, hindi mo naman kami palalayasin, di ba?
Nanay nakatitig lang sa akin.
Galit.
Takot.
At sa ilalim niyon, isang bagay na matagal ko nang hinintay pero huli na.
Pagkilala.
Attorney Villamor hindi pa tapos.
—May karagdagan pa po. Kung hindi kikilalanin ng pamilya ang obligasyong ito, awtomatikong ipapasa ang usapin sa barangay mediation, at kung mabibigo, sa piskalya, dahil may kasamang sworn statement si Mang Nestor tungkol sa maling paggamit ng perang ipinadala para sa kaniyang medical care.
Ang salitang “piskalya” ay parang kutsilyong inilapag sa mesa.
Nanay napaupo.
Kuya Ramil tumigil sa pagsigaw.
Jessa tumigil sa pag-iyak.
At ako, sa unang pagkakataon sa bahay na iyon, hindi na ang nasa gilid.
Ako na ang sentro ng katahimikan.
