“Anak, ngayong araw… tawagin mo muna akong Tito.”

Akala ko nagbibiro si Papa.

Pero nang maramdaman ko ang kamay niya sa balikat ko, habang ang kabilang kamay niya ay hawak ang kamay ni Kyle—ang kaklase kong laging sinusundo ng nanay niyang si Tita Rhea—naintindihan kong seryoso siya.

“Tito?” tanong ko, dahan-dahan.

Tumango si Papa, halos hindi man lang ako matingnan sa mata.

“Si Kyle kasi walang tatay. Kawawa naman siya. Ngayong parent-teacher meeting, hayaan mo muna siyang tawagin akong Papa. Ikaw, tawagin mo akong Tito. Minsan lang naman.”

Minsan lang.

Iyon ang paboritong salita ng matatanda kapag gusto nilang saktan ka nang hindi sila nagmumukhang masama.

Nasa loob kami ng kindergarten classroom sa Quezon City. May mga makukulay na papel sa dingding, drawings ng mga bahay, araw, pamilya. Sa isang sulok, may nakasulat: “Ang Aking Pamilya.”

Tinitigan ko iyon nang matagal.

Sa drawing ko, tatlo kami: ako, si Mama, at si Papa. Hawak-hawak namin ang kamay ng isa’t isa. Sa ilalim, sinulat ko pa gamit ang purple crayon: “Mahal ako ni Papa.”

Pero noong araw na iyon, parang gusto ni Papa burahin ang sarili niya sa drawing ko.

Lumapit si Tita Rhea. Namumula ang mata niya, hawak ang tissue, pero ang bango-bango ng pabango niya. Nakangiti siya sa akin na para bang mabait siya.

“Bea, mabait kang bata, di ba?” sabi niya. “Tulungan mo naman si Kyle. Isang araw lang. Para hindi siya malungkot.”

Mabait kang bata.

Doon ako unang nasakal.

Kasi kapag sinasabi ng matatanda na mabait ka, ibig sabihin madalas kailangan mong lunukin ang sakit.

Noong ikapitong kaarawan ko, naghanda si Mama ng maliit na strawberry cake. Hinintay namin si Papa hanggang halos matunaw na ang kandila. Pag-uwi niya, amoy ospital siya.

“Nilagnat si Kyle,” sabi niya. “Walang kasama si Rhea. Intindihin mo na lang, anak. Mabait ka naman.”

Hindi ako umiyak noon. Tinanggal ko lang ang strawberry sa ibabaw ng cake, kasi natuluan na ito ng kandilang tunaw.

Noong binilhan niya ako ng pink na bisikleta, dalawang metro pa lang ang naipapadyak ko nang tumawag si Tita Rhea. Pagbalik ni Papa, hawak na ni Kyle ang bisikleta ko.

“Turuan ko muna siya,” sabi ni Papa. “Ikaw marunong ka namang maghintay.”

Pagbalik sa akin ng bisikleta, wala na ang maliit na bell na binili ko mula sa naipon kong baon.

“Gusto kasi ni Kyle,” sabi niya. “Bibili na lang kita ng bago.”

Pero hindi na niya ako binilhan.

At noong family project namin sa school, gumawa kami ni Papa ng maliit na bahay mula sa popsicle sticks. May ilaw pa sa loob gamit ang maliit na battery. Ako ang nagdikit ng bawat piraso ng papel sa bubong.

Pero sa exhibit, nakita ko ang bahay namin sa unang puwesto.

Ang pangalan sa ilalim: Kyle Dizon.

“Mas kailangan niya ‘yan,” bulong ni Papa. “Para gumanda record niya sa school. Ikaw, anak, kaya mo namang gumawa ulit.”

Kaya noong sinabi ni Papa sa akin sa classroom na tawagin ko siyang Tito, hindi na ako nagtanong.

Tumango ako.

Tapos ngumiti ako.

“Okay po, Tito.”

Nanigas ang mukha ni Papa.

Saglit lang iyon. Pagkatapos, huminga siya nang maluwag at hinawakan ang kamay ni Kyle.

“Kyle, tara. Dito tayo sa harap. Si Papa na ang bahala.”

Tumalon si Kyle sa tuwa.

“Papa! Dito tayo! Front row!”

Si Tita Rhea sumunod sa kanila. Bago siya umalis, tumingin siya sa akin. Hindi ko maintindihan kung awa ba iyon o panalo.

Sa buong meeting, nakaupo ako sa likod kasama ng ibang bata. Habang ako dapat ang bibigkas ng essay kong “Ang Tatay Ko, Ang Bayani Ko,” nakita ko si Papa sa unang hanay, binabalatan ng dalandan si Kyle.

Tinawag ako ng teacher.

“Bea Santos, ikaw na.”

Tumayo ako.

Umakyat ako sa harap.

Hawak ko ang papel ko. Sa unang linya, nakasulat: “Ang Papa ko ang pinakamabuting tao sa mundo.”

Pero nang tumingin ako kay Papa, nakayuko siya kay Kyle, pinupunasan ang bibig nito.

Parang may bato sa lalamunan ko.

“Ang Papa ko…”

Huminto ako.

Tahimik ang buong classroom.

Pagkatapos, ibinaba ko ang papel.

“Sorry po, Teacher. Nakalimutan ko po.”

Pagbaba ko, sumabit ang tuhod ko sa upuan. Masakit. Pero mas masakit ‘yung hindi man lang lumingon si Papa.

Pag-uwi namin, nagtatanong si Mama habang naghahain ng sinigang.

“Kumusta meeting?”

Sumagot si Papa na parang wala lang.

“Okay naman. Tinulungan ko lang si Rhea. Kawawa kasi sila ni Kyle, walang tatay ang bata.”

Hindi nagsalita si Mama.

Nang gabing iyon, habang naghuhugas siya ng plato, lumapit ako.

“Mama.”

“Hmm?”

“Kanina po, hindi ko po tatay si Papa.”

Nabitawan niya ang baso sa lababo.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Sa school po. Sabi niya, tawagin ko raw siyang Tito. Kasi si Kyle raw muna ang tatawag sa kanya ng Papa.”

Matagal akong tinitigan ni Mama. Tapos lumuhod siya sa harap ko at niyakap ako nang sobrang higpit.

Narinig ko ang paghinga niyang nanginginig.

“Kung ganoon,” bulong niya, “mula ngayon… tawagin mo na nga siyang Tito.”

Kinabukasan, tumawag si Papa sa landline.

“Bea, anak, bumili ako ng—”

“Hello po, Tito.”

Tumahimik siya.

“Bea, tungkol kahapon…”

“Hanapin ko po si Mama?”

Hindi siya sumagot agad.

“Oo. Pakiabot kay Mama.”

Tinawag ko si Mama nang malakas.

“Mama! May Tito po sa phone!”

Nakita kong napapikit si Mama. Pero kinuha niya ang telepono at maikli lang ang sinabi bago ibaba.

Sa mga sumunod na araw, dinalhan ako ni Papa ng Jollibee, hair clips, at isang Elsa wand na matagal ko nang gusto.

Pero lagi kong sagot:

“Salamat po, Tito. Hindi ko na po kailangan.”

Hanggang dumating ang Family Sports Day.

Tatlong araw bago iyon, hinintay niya ako sa gate ng school. Wala siyang dalang regalo. Mukha siyang pagod, pero seryoso.

“Bea,” sabi niya habang nakaluhod sa harap ko. “Pupunta ako. Promise. Sa family relay, ako ang tatakbo kasama mo. Ngayong araw na iyon, ako lang ang Papa mo.”

Tinitigan ko siya.

“Sigurado po kayo?”

“Sigurado. Magpinky promise tayo.”

Iniangat niya ang maliit na daliri niya.

Dahan-dahan kong ikinabit ang daliri ko sa kanya.

Sa isip ko, sinabi ko: Kapag dumating siya, tatawagin ko ulit siyang Papa.

Dumating ang Family Sports Day.

Maaga akong pumunta. Suot ko ang yellow team shirt. Hawak ko ang maliit na towel na binili ni Mama. Tuwing may papasok sa gate, tumitindig ako.

Pero wala siya.

Nagsimula na ang music.

Nag-warm up na ang lahat ng bata kasama ang mga magulang nila.

Ako lang ang mag-isa.

“Bea,” sabi ni Teacher Lani, “darating ba ang papa mo?”

Tumango ako kahit nanginginig na ang labi ko.

“Darating po siya.”

At dumating nga siya.

Nakita ko si Papa na tumatakbo papasok sa gate, pawis na pawis, may bitbit na plastic bag.

Napangiti ako.

Itataas ko na sana ang kamay ko nang bigla siyang lumiko.

Hindi siya sa akin tumakbo.

Tumakbo siya kay Kyle.

Nakaupo si Kyle sa gilid ng field, umiiyak, hawak ang tuhod na may maliit na gasgas. Katabi niya si Tita Rhea, namumutla, parang gumuho ang mundo dahil sa isang sugat.

Lumuhod si Papa. Kinuha niya mula sa plastic bag ang Betadine, bulak, at bandage.

Hinipan niya ang tuhod ni Kyle.

Binuhat niya si Kyle papunta sa clinic.

Narinig ko ang sigaw ni Teacher Lani.

“Bea Santos! Family relay na! Nasaan ang parent mo?”

Hindi ako makasagot.

Kakaangat ko pa lang ng paa papunta sa starting line nang may boses na humabol mula sa likod.

“Parent niya nandito.”

Paglingon ko, nakita ko si Mama, hinihingal, hawak ang kamay ng isang lalaking hindi ko kilala.

Nakasuot siya ng parehong yellow team shirt na parang sa amin. May mabait siyang mata.

Lumuhod siya sa harap ko.

“Hi, Bea. Ako si Miguel. Kaibigan ako ng Mama mo. Sabi niya kailangan mo ng tatakbo kasama mo. Mabilis ako tumakbo, promise.”

Sa malayo, bumukas ang pinto ng clinic.

Lumabas si Papa, hawak pa rin si Kyle.

Nakita niya kami.

Nakita niya ang kamay ni Mama na hawak ni Miguel.

Nakita niya akong nakatayo sa starting line.

Tumingin si Teacher Lani kay Miguel.

“Sino po siya?”

Huminga ako nang malalim.

Tinaas ko ang kamay ko at itinuro si Miguel.

Malakas ang boses ko. Dinidinig ng buong field.

“Siya po ang Papa ko.”

At sa kabilang dulo ng field, nakita kong namutla ang tunay kong ama.

PART 2 

Hindi gumalaw si Papa.

Para siyang estatwa sa gitna ng araw, hawak si Kyle na parang bigla niyang nakalimutang may karga siya.

Tahimik ang field.

Kahit ang whistle ni Coach, hindi niya agad naihipan. Pati ibang parents, nakatingin sa amin.

Si Mama ang unang kumilos. Hinawakan niya ang balikat ko.

“Bea,” mahina niyang sabi, “kung ayaw mo, okay lang.”

Pero hindi ako umurong.

Tiningnan ko si Miguel. Hindi siya ngumiti nang parang nanalo siya. Hindi rin siya umarte na parang tunay ko na siyang tatay. Yumuko lang siya nang konti, para magkapantay ang mata namin.

“Hindi mo kailangang tawagin akong Papa kung hindi mo gusto,” sabi niya. “Tatakbo lang ako kasama mo para hindi ka maiwan.”

Iyon ang unang beses na may matandang hindi humingi ng kapalit sa pagiging mabait.

Hindi niya sinabing intindihin ko.

Hindi niya sinabing magparaya ako.

Hindi niya sinabing mas kawawa ang ibang bata kaysa sa akin.

Kaya hinawakan ko ang kamay niya.

“Takbo tayo,” sabi ko.

Pumuwesto kami sa starting line.

Narinig ko ang boses ni Papa mula sa malayo.

“Bea!”

Hindi ako lumingon.

Pumutok ang signal.

Tumakbo kami ni Miguel.

Noong una, mabigat ang paa ko. Parang nakadikit sa lupa ang lahat ng sakit ko. Pero bawat hakbang, naririnig ko si Miguel sa tabi ko.

“Kaya mo ‘yan, Bea.”

“Konti na lang.”

“Ang bilis mo!”

Hindi niya ako hinila. Sinabayan niya lang ako.

Nang maabot namin ang cone, ako ang unang umikot. Si Miguel ang sumunod. Pagbalik namin, sumisigaw si Mama sa gilid.

“Go, anak!”

Hindi ako sanay marinig iyon nang ganoon kalakas.

Si Mama kasi tahimik magmahal. Siya ang nagbabaon ng extra bimpo, nagtatanggal ng mantsa sa uniform, naglalagay ng gamot sa kagat ng lamok ko habang natutulog ako. Pero noong araw na iyon, sumigaw siya sa harap ng maraming tao para sa akin.

Nakatapos kami sa ikalawang puwesto.

Hindi first place.

Pero nang yakapin ako ni Mama, pakiramdam ko nanalo ako ng buong mundo.

“Ang galing mo,” sabi niya.

Si Miguel naman, hinihingal na nakatayo sa tabi namin. “Sabi ko sa’yo mabilis ako, pero mas mabilis ka pala.”

Napatawa ako.

Maliit lang, pero totoo.

Doon lumapit si Papa.

Wala na si Kyle sa braso niya. Nasa tabi na ito ni Tita Rhea, nakaupo sa bench na parang prinsipe matapos sugatan sa digmaan. May malaking bandage sa tuhod niya kahit maliit lang naman ang gasgas.

“Bea,” sabi ni Papa, pilit ang boses. “Anong sinabi mo kanina?”

Hindi ako sumagot.

Si Mama ang humarap sa kanya.

“Ang narinig mo.”

“Liza,” sabi ni Papa, bumaba ang boses niya. “Bata ‘yan. Hindi niya naiintindihan.”

Biglang kumulo ang dibdib ko.

Hindi ko naiintindihan?

Naiintindihan ko ang birthday cake na walang kandila.

Naiintindihan ko ang bisikletang ako ang may-ari pero iba ang tinuruan.

Naiintindihan ko ang project na ginawa ko pero pangalan ng iba ang nilagay.

Naiintindihan ko ang bawat araw na kailangan kong maging “mabait” para hindi siya ma-guilty sa pagpili sa iba.

Hinawakan ni Mama ang kamay ko.

“Mas naiintindihan niya kaysa sa’yo, Adrian.”

Iyon ang unang beses na narinig kong tawagin ni Mama si Papa sa pangalan niya sa ganoong tono.

Si Tita Rhea lumapit, hawak ang braso ni Kyle.

“Liza, huwag mong gawing masama si Adrian. Tinulungan lang niya kami. Alam mong wala akong asawa. Alam mong wala si Kyle na father figure.”

Tumingin si Mama sa kanya. Kalmado ang mukha niya, pero nanginginig ang daliri niya sa kamay ko.

“Rhea, matagal na kitang pinagbibigyan dahil ayokong gumawa ng eskandalo. Pero huwag mong gamitin ang anak mo para agawin ang tatay ng anak ko.”

Namula si Rhea.

“Grabe ka naman. Kaibigan lang kami.”

Tumawa si Mama.

Hindi malakas. Pero ang sakit pakinggan.

“Kaibigan? Kaibigan ba ang tawag sa babaeng araw-araw tinatawagan ng asawa ko bago matulog? Kaibigan ba ang nagpapasundo sa asawa ko tuwing weekend? Kaibigan ba ang nagpapangalan sa kanya bilang emergency contact sa school ng anak mo?”

Nanahimik ang mga tao sa paligid.

Si Papa napatingin kay Mama.

“Liza, mamaya na natin pag-usapan ito.”

“Hindi,” sabi ni Mama. “Ngayon na.”

Kinuha niya mula sa bag niya ang isang brown envelope. Ibinigay niya kay Papa.

“Matagal ko nang alam. Akala ko kaya kong tiisin, kasi ayokong lumaki si Bea sa sirang pamilya. Pero noong pinatawag mo sa kanya ang sarili mong ama na ‘Tito’ para mapasaya ang anak ng ibang babae, doon ko naintindihan. Hindi pamilya ang pinoprotektahan ko. Pinoprotektahan ko lang ang pride mo.”

Binuksan ni Papa ang envelope.

Nakita ko ang ilang papel. Hindi ko pa maintindihan ang lahat ng salita, pero nabasa ko ang pinakamalaki:

Petition for Legal Separation.

Bumuka ang bibig ni Papa.

“Liza…”

“Hindi pa tapos,” sabi ni Mama.

May isa pa siyang papel na inilabas. “Ito ang record ng tuition ni Kyle na ikaw ang nagbabayad. Ito ang screenshots ng messages ninyo ni Rhea. Ito ang resibo ng bracelet na binili mo sa kanya noong araw na kaarawan ni Bea.”

Parang may dumaan na malamig na hangin sa field kahit tirik ang araw.

Si Rhea nagsimulang umiyak.

“Hindi mo naiintindihan. Mahirap maging single mother.”

Doon ako nagsalita.

“Mahirap din po maging anak na laging pinapahiram ang Papa.”

Napatingin sila sa akin.

Hindi ko alam kung saan nanggaling ang tapang ko. Siguro sa kamay ni Mama na hindi bumitaw. Siguro sa katotohanang sa unang pagkakataon, may isang matanda sa tabi ko na hindi ako pinapatahimik.

“Hindi ko po galit si Kyle,” sabi ko. “Pero hindi porke wala siyang papa, kailangan wala na rin po ako.”

Namula ang mata ni Papa.

Lumuhod siya sa harap ko.

“Bea, anak, sorry. Mali si Papa. Hindi ko sinasadya.”

Tinignan ko siya.

Matagal kong hinintay ang sorry na iyon. Hinintay ko noong birthday ko. Noong kinuha ang bell ng bisikleta ko. Noong nakita ko ang project ko na may ibang pangalan. Noong nakatayo ako sa harap ng classroom at hindi ko kayang basahin ang essay tungkol sa kanya.

Pero nang dumating ang sorry, parang maliit na bato lang itong nahulog sa malaking balon.

Hindi sapat ang tunog.

“Papa,” sabi ko.

Napakurap siya. Parang nabuhayan siya.

Pero itinuloy ko.

“Pagod na po akong maghintay.”

Napayuko siya.

“Maaayos ko pa.”

Si Mama sumagot.

“Ang relasyon sa anak, Adrian, hindi inaayos sa regalo pagkatapos mong sirain. Inaayos iyon sa presensya. Sa pagpili. Sa pagtupad sa pangako kahit walang nanonood.”

Tumayo si Miguel na tahimik lang kanina.

“Liza, nasa parking lang ako kung kailangan ninyo,” sabi niya. “Ayokong makisali sa usapan ng pamilya.”

Pero hinawakan ko ang dulo ng shirt niya.

“Huwag ka muna umalis.”

Nagulat siya.

Si Papa napatingin sa kamay ko.

Doon ko nakita ang sakit sa mukha niya—ang sakit ng isang taong ngayon lang naintindihan na ang lugar niya sa puso ko ay hindi ninakaw ng iba. Iniwan niya ito nang matagal, at may ibang taong dumating para tumayo sa bakanteng puwesto nang hindi humihingi ng titulo.

Pagkatapos ng Sports Day, umuwi kami ni Mama. Sumama si Miguel hanggang gate lang ng bahay, nagpaalam nang maayos, at hindi pumasok kahit inimbitahan siya ni Mama.

“Para kay Bea muna ang araw na ito,” sabi niya.

Noong gabing iyon, umupo si Mama sa gilid ng kama ko.

“Anak,” sabi niya, “hindi mo kailangang kalimutan agad ang sakit. At hindi mo rin kailangang pilitin ang sarili mong magpatawad.”

“Maghihiwalay po kayo ni Papa?”

Napahinga siya nang malalim.

“Oo. Pero hindi ibig sabihin mawawala ang pamilya mo. Ibig sabihin lang, aalisin natin ang mga taong paulit-ulit kang pinaparamdam na pangalawa ka.”

Tumango ako.

“Galit ka po ba sa akin dahil tinawag kong Papa si Tito Miguel?”

Niyakap niya ako.

“Hindi. Nalungkot ako kasi umabot ka sa puntong kailangan mong gawin iyon para marinig ka nila.”

Dumating ang mga linggo.

Si Papa nagpunta sa bahay, nagdala ng malaking stuffed bear, bagong bisikleta, at cake. Pero sa unang pagkakataon, hindi siya pinapasok agad ni Mama.

Kailangan niyang magpaalam. Kailangan niyang dumating sa tamang oras. Kailangan niyang tuparin ang usapan.

Minsan, kinakausap ko siya. Minsan, hindi.

Hindi na niya ako pinilit.

Isang hapon, dumating siya nang walang dala.

Walang laruan.

Walang pagkain.

Walang pang-areglo.

Umupo lang siya sa bench sa labas ng school at hinintay akong lumabas.

“Bea,” sabi niya, “pwede ba kitang samahan maglakad hanggang kanto?”

Tiningnan ko si Mama. Tumango siya.

Habang naglalakad kami, tahimik lang siya. Pagdating sa kanto, tumigil siya.

“Hindi ko hihilingin na tawagin mo akong Papa ngayon,” sabi niya. “Pero araw-araw akong darating kung papayag ka. Hindi para palitan ang nasira agad. Para patunayan na hindi na kita ipapahiram kahit kanino.”

Hindi ako sumagot.

Pero hindi rin ako lumayo.

Mula noon, natuto akong may mga sugat na hindi basta naghihilom dahil lang nagsorry ang nanakit. Pero may sugat ding unti-unting gumagaling kapag may taong handang manatili, kahit hindi pa siya pinapatawad.

Si Mama naging mas magaan ngumiti.

Si Miguel nanatiling kaibigan niya nang matagal bago naging higit pa. Hindi niya ako minadali. Hindi niya inagaw ang salitang Papa. Tuwing nakikita niya ako, ang lagi niyang tanong:

“Okay ka lang ba, Bea?”

At sa isang mundong sanay akong sabihan ng “intindihin mo,” malaking bagay ang tanungin kung okay pa ako.

Hindi naging perpekto ang buhay namin.

Pero naging totoo.

At sa huli, iyon ang mas mahalaga.

Dahil ang pamilya ay hindi lang dugo, apelyido, o litrato sa dingding. Ang pamilya ay ang taong pinipili ka kahit walang palakpakan, kahit walang nakakakita, kahit hindi ka “mabait” sa paningin ng iba.

Kaya kung may batang tahimik lang sa tabi mo, huwag mong sabihing “intindihin mo na lang.”

Tanungin mo siya kung nasasaktan siya.

Dahil minsan, ang batang laging nagpaparaya ang siyang pinakamatagal nang naghihintay na piliin.