NOONG GABING NAMATAY ANG TATAY KO HABANG HINIHINTAY SIYANG UMUWI PARA MAG-OPERA, NILABAG NIYA ANG LAHAT NG PATAKARAN PARA ILIGTAS ANG INA NG IBANG BABAE—PAGKATAPOS NG LIMANG TAON, SA HARAP NG BUONG MEDICAL CONFERENCE, NABUNYAG ANG PINILI NIYANG ITAGO
Limang taon kong pinaniwalaan na hindi nailigtas ng asawa ko ang tatay ko dahil tapat siya sa tungkulin.
Limang taon kong ipinagtanggol ang lalaking iyon kahit sa libing, paulit-ulit kong naririnig ang huling bilin ni Papa:
“Huwag mong sisihin si Gabriel.”
Pero sa isang medical conference sa Makati, nalaman kong kaya pala niyang labagin ang lahat ng patakaran.
Hindi lang para sa tatay ko.
Kundi para sa ina ng babaeng nakaupo sa tabi niya.
Ang pangalan ko ay Elena Villanueva, tatlumpu’t apat na taong gulang.
Hindi ko inaasahang makikita ko muli si Dr. Gabriel Montenegro sa taunang Philippine Cardiovascular Summit sa isang hotel sa Makati.
Nasa gitna siya ng entablado, suot ang puting coat na may pangalan ng isa sa pinakamalalaking ospital sa Metro Manila. Sa edad na tatlumpu’t walong taon, kilala na siya bilang isa sa pinakamahusay na cardiothoracic surgeons sa bansa.
Sa kanan niya nakaupo si Dr. Bianca Almeda.
Maganda. Maayos. Komportable sa tabi niya.
Parang doon talaga ang puwesto nito.
Katabi ko sa audience ang limang taong gulang kong anak na si Mika, abala sa pagbukas ng kendi habang hinihintay matapos ang programa.
Itinaas ng host ang mikropono.
“Dr. Montenegro, sa lahat ng operasyong ginawa ninyo, alin ang pinakadelikado at hindi ninyo malilimutan?”
Hindi pa nakakasagot si Gabriel nang kunin ni Bianca ang mikropono.
Ngumiti ito sa audience.
“Siguradong ang emergency aortic surgery ng mama ko.”
Nagpalakpakan ang ilang doktor na nakakaalam sa kuwento.
Nagpatuloy si Bianca.
“Nasa Cebu si Dr. Montenegro noon para tumanggap ng isang national award. Ayon sa polisiya ng ospital, hindi siya puwedeng basta umalis at mag-opera sa ibang institusyon nang walang kumpletong clearance.”
Sandaling tumingin siya kay Gabriel.
“Pero nang malaman niyang kritikal si Mama, iniwan niya ang awarding ceremony at lumipad pabalik sa Maynila.”
May paghanga sa boses niya.
“Kinansela ang unang flight dahil sa bagyo. Kaya sumakay siya ng sumunod na eroplano papuntang Clark, saka nagmaneho nang halos apat na oras sa malakas na ulan.”
Mas lumakas ang palakpakan.
“Kung hindi siya dumating para maging lead surgeon, wala na sana si Mama ngayon.”
Hinawakan ko nang mahigpit ang strap ng bag ko.
Hindi tumanggi si Gabriel.
Hindi niya itinama ang kuwento.
Hindi niya sinabing pinalabis lang iyon.
Inayos lamang niya ang cuff ng kanyang polo at mahinahong sinabi:
“Kapag buhay ng pasyente ang nakataya, may mga pagkakataong kailangang isantabi muna ang ibang patakaran.”
Parang may malamig na kamay na humawak sa dibdib ko.
Katabi ko, napatingin si Mika sa mga pumapalakpak.
Dahil bata, nakipalakpak din siya nang dalawang beses.
Napalingon si Gabriel sa direksiyon namin.
Una niyang nakita ang mukha ko.
Pagkatapos, ang hubad kong palasingsingan.
At saka ang batang babae sa tabi ko.
Biglang nawala ang kulay sa kanyang mukha.
Limang taon na ang nakalipas, pareho ng sakit ang ikinamatay ng tatay kong si Ramon Villanueva.
Aortic dissection.
Isang gabing umuulan nang malakas, isinugod si Papa sa isang maliit na pribadong ospital sa Quezon City.
Si Gabriel noon ang asawa ko at deputy chief ng cardiac surgery sa isang malaking medical center sa Pasig.
Nasa Batangas siya para sa isang seminar.
Habang hawak ko ang resulta ng scan ni Papa, paulit-ulit ko siyang tinawagan sa gitna ng malamig na hallway.
“Gabriel, umuwi ka, pakiusap.”
“Sinabi ng doktor na kailangan siyang operahan agad.”
“Wala silang surgeon dito na sapat ang karanasan.”
Paulit-ulit niyang sinabi sa akin ang parehong sagot.
“Elena, hindi ako maaaring basta pumunta sa ibang ospital.”
“May proseso ang referral at transfer.”
“Deputy chief ako. Hindi ako puwedeng maging unang lalabag sa protocol.”
Umiyak ako.
Nagmakaawa.
Sinabi kong sarili kong ama ang naghihintay.
Pero hindi siya umuwi.
Hindi na umabot si Papa sa transfer.
Sa huling mga minuto nito, mahina niyang hinawakan ang kamay ko.
“Huwag mong sisihin si Gabriel.”
“Doktor siya. May mga patakaran silang kailangang sundin.”
Pinaniwalaan ko iyon.
Sa mismong libing ni Papa, ipinagtanggol ko pa si Gabriel sa mga kamag-anak naming galit na galit sa kanya.
Sabi ko, hindi niya kasalanan.
Sabi ko, ginawa lang niya ang tama bilang doktor.
Pagkalipas ng ilang buwan, tuluyan nang lumamig ang pagsasama namin.
Lagi siyang wala.
Laging may emergency.
Laging may pasyenteng mas nangangailangan sa kanya kaysa sa sarili niyang asawa.
Hanggang sa isang gabi, mismong anibersaryo ng kasal namin, may dumating na napakalaking bouquet sa condo.
Kasama nito ang isang card.
Maraming salamat, Dr. Montenegro, sa pagbalik sa gitna ng bagyo at sa personal na pag-opera kay Mrs. Almeda. Habambuhay na utang ng aming pamilya ang buhay na iniligtas ninyo.
Nang dumating si Gabriel, nadatnan niya akong nakaupo sa sahig ng sala.
Nasa harap ko ang lumang medical records ni Papa.
“Totoo ba?” tanong ko.
Huminto siya sa paghuhubad ng sapatos.
“Ano?”
“Ang operasyon sa mama ni Bianca.”
Saglit siyang natahimik.
Pagkatapos ay inilagay niya ang susi sa tray.
“Emergency iyon. Inutusan akong bumalik.”
“Kung regular na utos lang iyon, bakit sinabi ng pamilya nila na iniwan mo ang awarding ceremony at bumiyahe ka nang buong gabi?”
Kumunot ang noo niya.
“Napakaespesyal ng sitwasyon.”
“Kaunti lang ang surgeon na kayang gumawa ng ganoong operasyon.”
“Kung hindi ako bumalik, mamamatay siya.”
Tinitigan ko siya.
Parehong-pareho ang sakit ng ama ko.
Parehong delikado.
Parehong kailangang operahan bago sumapit ang umaga.
“Paano si Papa?” tanong ko.
Tumigas ang mukha niya.
“Elena, huwag na nating hukayin ang lumang sugat.”
“Pareho silang may aortic dissection.”
“Para sa ina ni Bianca, kaya mong bumiyahe sa gitna ng bagyo.”
“Para sa sarili kong ama, hindi mo kayang umalis ng seminar.”
“Magkaiba ang dalawang kaso,” malamig niyang sagot.
“May multi-organ failure na ang tatay mo. Kahit umuwi ako, hindi sigurado kung maililigtas ko siya.”
“Hindi iyan ang sinabi mo noong gabing iyon.”
Naalala ko ang eksaktong sagot niya nang itanong kong may pag-asa pa ba si Papa.
Kung maoperahan agad, may pagkakataon pa.
Pero hindi siya bumalik.
Pagkatapos mamatay ni Papa, saka niya sinabing walang kasiguruhan sa medisina.
Nang gabing iyon, hindi niya rin naalala ang anibersaryo namin.
At nang tumawag si Bianca dahil sumakit muli ang dibdib ng ina nito, tumayo agad siya.
“Pupunta ako,” sabi niya sa telepono.
Isinuot niya ang coat at naglakad patungo sa pinto.
Hindi man lang niya ako nilingon.
Tinawag ko siya.
“Gabriel.”
Huminto siya ngunit hindi lumingon.
“Kapag lumabas ka sa pintong iyan,” sabi ko, “wala ka nang babalikang asawa.”
Dahan-dahan siyang humarap.
“Banta ba iyan?”
“Hindi.”
Tumayo ako at inilapag sa mesa ang annulment petition na matagal ko nang inihanda.
“Desisyon.”
Napatingin siya sa mga dokumento.
Pagkatapos ay tumawa nang mahina.
“Dahil lang pupuntahan ko ang pasyente?”
“Hindi dahil sa pasyente.”
“Dahil ngayong gabi, napatunayan kong hindi patakaran ang humadlang sa iyo noon.”
“Pinili mo lang kung kaninong buhay ang sapat na mahalaga para suwayin ang patakaran.”
Namula ang panga niya.
“Emosyonal ka lang.”
“Pag-usapan natin kapag kumalma ka.”
Binuksan niya ang pinto at umalis.
Hindi na siya nakabalik sa bahay na iyon.
Makalipas ang ilang linggo, umalis ako sa Maynila.
Hindi ko sinabi sa kanya na buntis ako.
Hindi dahil gusto kong ipagkait ang anak niya.
Kundi dahil nang subukan kong tawagan siya para sabihin ang tungkol sa sanggol, si Bianca ang sumagot.
At sa likod ng boses nito, narinig ko si Gabriel na nagsasabing:
“Sabihin mong nasa operasyon ako.”
Limang taon ang lumipas.
At ngayon, sa medical conference, matapos kaming makita ni Gabriel, bumaba siya agad mula sa entablado.
Halos hindi pa tapos ang programa nang harangin niya ako sa hallway.
“Elena.”
Inilapit ko si Mika sa tagiliran ko.
Namumutla siya habang nakatitig sa bata.
“Ilang taon na siya?”
Hindi ako sumagot.
Lumuhod siya sa harap ni Mika.
“Ano’ng pangalan mo?”
“Mika po.”
Nanlamig ang mga mata niya.
Tumingin siya sa akin.
“Anak ko ba siya?”
Bago ako makasagot, dumating si Bianca.
Hinawakan nito ang braso ni Gabriel.
“May press interview tayo.”
Hindi siya natinag.
“Elena, sagutin mo ako.”
Huminga ako nang malalim.
“May mas mahalaga kang dapat itanong.”
“Ano?”
Inilabas ko mula sa bag ang isang lumang brown envelope.
Sa loob nito ay ang certified copy ng hospital log, travel record, at isang sulat na itinago sa akin nang limang taon.
Iniabot ko iyon sa kanya.
“Tanungin mo muna si Bianca kung bakit nakalagay sa operating room record na nasa Quezon City ka na tatlong oras bago namatay ang tatay ko.”
Biglang bumitaw si Bianca sa kanyang braso.
At sa unang pagkakataon, nakita kong natakot siya.
PARTE2
Hindi agad nagsalita si Gabriel.
Nakatitig lamang siya sa dokumentong hawak ko, na para bang biglang nag-iba ang wikang nakasulat doon.
Kinuha niya ang unang pahina.
Operating room entry record.
Nakalagay ang petsa, oras, pangalan ng ospital at pirma ng duty administrator.
11:42 p.m. — Dr. Gabriel Montenegro arrived for emergency cardiovascular consultation.
Namatay si Papa nang 2:17 a.m.
Ibig sabihin, habang umiiyak ako sa kabilang ospital at nagmamakaawang umuwi siya mula Batangas, nasa Metro Manila na pala siya.
Tatlong oras siyang malapit sa amin.
Pero pinili niyang pumunta sa ina ni Bianca.
“Hindi ito posible,” bulong niya.
“Peke ito.”
“Certified copy iyan,” sagot ko. “Galing mismo sa legal department ng ospital.”
Agad na sumingit si Bianca.
“Gabriel, huwag kang makinig. Galit lang siya dahil matagal na kayong hiwalay.”
Tumingin ako sa kanya.
“Talaga?”
Kinuha ko ang ikalawang papel.
Isang signed request mula sa ama ni Bianca, si Eduardo Almeda, isa sa pinakamalaking donor ng ospital noon.
Nakalagay roon na personal nilang hinihiling si Gabriel bilang lead surgeon.
Kasunod nito ang internal note:
The patient’s family has committed funding for the new cardiac wing, subject to successful surgical intervention and continued partnership.
Nawalan ng imik ang hallway.
May ilang doktor at staff na nagsisimula nang lumapit.
Narinig pala nila ang pagtatalo.
Ibinaba ni Gabriel ang papel.
“Wala akong alam sa donation na ito.”
“Pero alam mong nakabalik ka na sa Maynila,” sabi ko.
“Alam mong tinawagan kita.”
“Alam mong naghihintay ang tatay ko sa ospital na wala pang tatlumpung minuto ang layo.”
“Bakit hindi ka pumunta?”
Pumikit siya.
Sa loob ng limang taon, iyon ang unang pagkakataong nakita ko siyang walang maihandang depensa.
Si Bianca ang sumagot para sa kanya.
“Kritikal ang mama ko.”
“Pareho silang kritikal,” mariin kong sinabi.
“Hindi mo nauunawaan ang sitwasyon,” sagot niya. “Mas mataas ang chance of survival ni Mama.”
Tumingin ako kay Gabriel.
“Iyan ba ang sinabi niya sa iyo?”
Tahimik siya.
Kaya inilabas ko ang huling sulat.
Galing iyon kay Dr. Salvador Reyes, ang surgeon na naka-duty sa ospital ni Papa.
Isinulat niya ang liham bago siya pumanaw dahil sa cancer isang taon na ang nakalipas.
Ipinadala niya ito sa akin matapos malaman niyang naghain ako ng kaso laban sa ospital.
Binasa ko nang malakas ang bahagi nito.
“Mr. Ramon Villanueva was considered operable upon admission. His blood pressure was unstable but responsive. Had an experienced aortic surgeon arrived before midnight, the patient would have had a reasonable chance of survival.”
Napasandal si Gabriel sa pader.
“Hindi,” bulong niya.
Nagpatuloy ako.
“Dr. Montenegro was contacted. I personally spoke with him at 11:56 p.m. He informed me that he was already attending another emergency case and could not leave.”
Tumingin ako nang diretso sa kanya.
“Hindi mo lang ako tinanggihan.”
“Tinanggihan mo rin ang doktor ni Papa.”
“Alam mong may pagkakataon pa siyang mabuhay.”
Tahimik ang buong hallway.
Maging ang mga taong hindi nakakakilala sa amin ay nakatitig na.
Nanginginig ang kamay ni Gabriel.
“Bakit hindi mo ito ipinakita sa akin noon?”
“Dahil itinago ng ospital ang record.”
“Dahil napakalakas ng pamilya Almeda.”
“At dahil nang magtanong ako, sinabi ng abogado nilang wala nang natitirang dokumento.”
Tumingin ako kay Bianca.
“Hanggang sa isang dating administrator ang nagpadala sa akin ng kopya.”
Napaatras siya.
“Wala akong kinalaman diyan.”
“Mayroon.”
Kinuha ko ang printed screenshot ng isang lumang email.
Galing kay Bianca.
Para kay Gabriel.
Please don’t leave us tonight. Papa said the cardiac wing will be named after you once Mama recovers. You deserve this.
Bumagsak ang balikat ni Gabriel.
Ngayon ay naalala na niya.
Hindi ko kailangang tanungin.
Nakikita ko sa mukha niya.
Limang taon niyang nilinlang ang sarili niyang hindi pera o reputasyon ang dahilan.
Na pasyente lang ang pinili niya.
Na isa lang iyong mahirap na medical decision.
Pero ang totoo, pinili niya ang operasyon na magpapataas sa pangalan niya.
Pinili niya ang pamilyang makapagbibigay sa kanya ng impluwensiya.
At iniwan niyang mamatay ang ama ng sarili niyang asawa.
“Gabriel,” mahina kong sinabi, “ang pinakamasakit ay hindi dahil hindi mo nailigtas si Papa.”
“Ang pinakamasakit ay ginawa mong parang prinsipyo ang dahilan.”
“Ipinaniwala mong wala kang pagpipilian.”
“Samantalang pinili mo ang lahat.”
Napalunok siya.
“Elena, nagkamali ako.”
Napatawa ako nang mapait.
“Hindi iyon isang pagkakamali.”
“Maraming desisyon iyon.”
“Pinili mong bumalik.”
“Pinili mong huwag pumunta kay Papa.”
“Pinili mong magsinungaling.”
“Pinili mong hayaang ipagtanggol kita sa libing.”
“Pinili mong mabuhay sa bahay namin na parang wala kang kasalanan.”
Lumuhod siya sa harap ko.
Hindi bilang tanyag na surgeon.
Hindi bilang department chair.
Kundi bilang isang lalaking biglang naunawaan ang tunay na halaga ng nawala sa kanya.
“Patawarin mo ako.”
Niyakap ko nang mahigpit si Mika nang maramdaman kong natakot siya sa eksena.
“Huwag dito,” sabi ko.
Tumingin siya sa bata.
“Anak ko ba siya?”
Bago ako sumagot, lumapit si Mika sa akin at hinawakan ang kamay ko.
“Mama, uwi na tayo.”
Tumayo si Gabriel.
“Elena, may karapatan akong malaman.”
“May karapatan ka sana,” sagot ko, “kung limang taon na ang nakalipas, pinili mong sumagot sa tawag ko.”
“Sinubukan kong sabihin sa iyo na buntis ako.”
“Tatlong beses akong tumawag.”
“Si Bianca ang sumagot.”
Agad na napalingon si Gabriel dito.
“Ano?”
Namuti ang mukha ni Bianca.
“Huwag kang maniwala sa kanya.”
Inilabas ko ang lumang phone record.
“Tatlong tawag. Parehong gabi. Lahat sinagot mula sa telepono mo.”
Tumingin si Gabriel kay Bianca.
“Sinagot mo ang phone ko?”
“Lasing ka noon,” mabilis nitong sagot. “Ayokong guluhin ka niya.”
“Alam mong buntis siya?”
Hindi agad sumagot si Bianca.
At sapat na iyon.
Bigla siyang hinawakan ni Gabriel sa balikat.
“Alam mo?”
“Akala ko ginagamit lang niya ang bata para bumalik ka!”
“Wala na kayong maayos na relasyon!”
“Wala kang karapatang magdesisyon para sa akin!”
Umalingawngaw ang sigaw niya sa hallway.
Ngunit hindi ako nakaramdam ng tagumpay.
Wala akong hinintay na pagsisihan niya si Bianca.
Wala rin akong hinihintay na piliin niya ako.
Matagal na akong natutong huwag ibatay ang halaga ko sa pagpili niya.
“Hindi si Bianca ang dahilan kung bakit nawala kami,” sabi ko.
“Kahit hindi niya sinagot ang tawag, ikaw pa rin ang lalaking piniling magsinungaling sa akin.”
“Kaya huwag mong gawing kontrabida ang ibang tao para makatakas sa sarili mong kasalanan.”
Hindi siya nakasagot.
Kinabukasan, kumalat sa medical community ang nangyari sa conference.
Hindi ako ang naglabas ng video.
May isa sa audience ang nakapag-record.
Sa loob lamang ng dalawang araw, nagbukas ng formal investigation ang medical center kung saan nagtatrabaho si Gabriel.
Sinuri ang old records, conflict-of-interest documents, donor agreements at mga pahayag ng dating staff.
Lumabas na pagkatapos ng operasyon sa ina ni Bianca, nakatanggap si Gabriel ng research grant, promotion at permanenteng posisyon bilang head ng bagong cardiac wing.
Walang direktang patunay na binayaran siya upang pabayaan si Papa.
Ngunit napatunayang itinago niya ang conflict of interest at nagsinungaling sa internal review.
Pansamantala siyang sinuspinde.
Nagbitiw si Bianca sa medical foundation ng pamilya nila.
Ang ama nito ay naharap sa hiwalay na imbestigasyon dahil sa pressure na ibinigay niya sa ospital.
Samantala, muling binuksan ang reklamo tungkol sa pagkamatay ni Papa.
Hindi na nito maibabalik ang buhay niya.
Pero sa wakas, nailagay sa record ang katotohanan:
May pagkakataon siyang mailigtas.
At may doktor na piniling huwag pumunta.
Pagkalipas ng isang buwan, pumunta si Gabriel sa bahay namin sa Antipolo.
Hindi ko ibinigay sa kanya ang eksaktong address.
Marahil nalaman niya iyon mula sa abogado ko.
Nasa hardin si Mika, nagdidilig ng halaman kasama ang aking ina.
Tumayo siya sa gate, payat at pagod.
Wala ang dati niyang kumpiyansa.
“Elena,” sabi niya, “hindi ako narito para pilitin kang bumalik.”
“Mabuti.”
“Gusto ko lang makita si Mika.”
Tumingin ako sa anak ko.
Hindi ko kayang magdesisyon para sa kanya habang buhay.
Ngunit kaya kong protektahan siya habang bata pa.
“Magpa-DNA test tayo,” sabi ko.
Tumango siya agad.
“Pagkatapos, dadaan tayo sa legal na proseso.”
“Supervised visits muna.”
“Wala kang karapatang biglang pumasok sa buhay niya na parang walang nangyari.”
“Maiintindihan ko.”
“Hindi mo rin siya gagamitin para gumaan ang konsensiya mo.”
Napayuko siya.
“Hindi ko gagawin.”
Makalipas ang dalawang linggo, lumabas ang resulta.
Siya ang ama ni Mika.
Nang una silang magkita sa isang family center, tahimik lang si Gabriel.
Nagbigay siya ng maliit na kahon ng crayons at isang sketchbook.
Hindi mamahaling laruan.
Hindi bagay na nagpapakitang kaya niyang bumili ng pagmamahal.
Umupo siya sa kabilang dulo ng mesa.
“Ako si Gabriel,” sabi niya. “Kaibigan ako ng mama mo.”
Tumingin si Mika sa akin.
Tumango ako.
“Maaari mo akong tawaging Tito Gabriel muna,” dagdag niya. “Hanggang maging komportable ka.”
Doon ko unang nakita ang tunay na pagsisisi.
Hindi sa pagluhod.
Hindi sa paghingi ng tawad.
Kundi sa pagtanggap na wala siyang karapatang hingin agad ang tawag na “Papa.”
Lumipas ang mga buwan.
Hindi kami nagkabalikan.
Tinapos namin nang maayos ang legal separation at property settlement.
Nagpatuloy siya sa therapy at sumunod sa lahat ng kondisyon ng visitation.
Paminsan-minsan, tinatanong ako ng mga tao kung napatawad ko na siya.
Hindi ko alam kung ang pagpapatawad ba ay isang pintuang kailangang buksan o isang bigat na unti-unti mo na lang ibinababa.
Hindi ko nakalimutan ang ginawa niya.
Hindi rin nawala ang sakit tuwing naaalala ko ang kamay ni Papa sa kamay ko habang hinihintay ang doktor na hindi dumating.
Pero natutunan kong ang pagpapatawad ay hindi nangangahulugang ibabalik mo ang isang tao sa dating puwesto nito sa buhay mo.
Maaari mong bitawan ang galit nang hindi binubuksan muli ang pintuang minsan ka nang sinira.
Isang taon matapos ang conference, dumalo kami ni Mika sa maliit na memorial program para kay Papa.
Naglagay siya ng bulaklak sa harap ng larawan ng lolo niyang hindi niya nakilala.
“Mama,” tanong niya, “mabait ba si Lolo?”
“Oo.”
“Mahal ka niya?”
“Napakasobra.”
Ngumiti siya.
“Siguro proud siya sa atin.”
Tumingala ako sa larawan ni Papa.
Sa loob ng maraming taon, inakala kong nabigo akong ipaglaban siya.
Ngunit ngayon, alam kong hindi pa huli ang katotohanan kahit matagal itong itinago.
Hindi ko naibalik ang buhay niya.
Pero naibalik ko ang kanyang dignidad.
At sa wakas, naibalik ko rin ang sarili ko.
MINSAN, ANG PINAKAMASAKIT NA PAGTATAKSIL AY HINDI ANG PAGPILI SA IBANG TAO—KUNDI ANG PAGPAPANIWALA SA IYO NA WALA SILANG IBANG PAGPIPILIAN. HUWAG MATAKOT HANAPIN ANG KATOTOHANAN, MAGTAKDA NG HANGGANAN, AT PILIIN ANG SARILI. ANG PAGPAPATAWAD AY MAAARING MAGHILOM NG PUSO, PERO HINDI NITO OBLIGASYONG IBALIK ANG TAONG SUMIRA RITO.
