Akala nila dinala ako sa entablado para lang punuan ang bakanteng upuan.

Akala nila dahil nanginginig ang kamay ko, dahil halos hindi ako makatingin sa tao, dahil nauutal ako kapag tinatawag ng cashier ang pangalan ko—madali nila akong dudurugin.

Pero labinlimang minuto pagkatapos kong uminom mula sa boteng akala ko tubig lang…

ang babaeng tatlong taon nang tinatawag na “Reyna ng Debate” ay hindi na nakangiti.

Ako si Miguel Soriano, second-year student sa Pamantasan ng San Aurelio sa Quezon City.

Kung may sukatan ang takot sa tao, siguro matagal na akong nasa dulo ng metro. Kapag bumibili ako ng siomai at tinanong ako ng tindera, “Ilan, kuya?” minsan nasasagot ko, “Opo, ikaw rin.” Kapag may kailangang tawagan na opisina, sinusulat ko muna ang sasabihin ko sa papel, binabasa nang tatlong beses, tapos pag may sumagot sa kabilang linya, blangko ang utak ko.

Kaya noong sinipa ni Joey Manalo, roommate ko, ang pinto ng dorm namin na parang may sunog sa hallway, agad akong naghinalang may malaking kalokohan.

“Miguel! Kailangan ka namin sa debate!”

Nasa bibig ko pa ang pancit canton.

“Hindi,” sabi ko agad.

“Hindi mo pa alam ang problema!”

“Debate ang problema. Alam ko na.”

Lumapit siya sa mesa ko, hingal na hingal. “Si Paolo, nasa clinic. Food poisoning. Hindi makakatayo. Kulang kami ng fourth speaker.”

Fourth speaker.

Iyong taong tatayo sa huli, magbubuod ng lahat, magtatali ng argumento, at magpapanggap na hindi siya kinakain ng kaba habang nakatutok ang ilaw, mikropono, hurado, at daan-daang mata.

Ako?

Mas may chance pang manalo ang electric fan namin sa beauty pageant.

“Humanap ka ng iba,” sabi ko.

“Wala nang iba. Fifteen minutes na lang.”

“Dalhin mo si kuya guard.”

“Wala siyang student ID.”

Tinitigan ko siya. Tinitigan niya ako pabalik, mukha siyang estudyanteng nalaman na essay pala ang exam.

“Sino kalaban?” tanong ko.

Napangiti siya nang pilit.

Doon pa lang, gusto ko nang magtago sa ilalim ng kama.

“Pamantasan ng Maynila Norte.”

Nabitawan ko ang tinidor.

Ang Maynila Norte Debate Society ang tatlong taon nang national champion. Sa mundo ng college debate, sila ang bagyong dumadaan sa bubong ng mga pangarap. Sila iyong tipo ng team na hindi lang nananalo—pinaparamdam nila sa kalaban na mali ang buong pagkatao nito.

At ang fourth speaker nila ay si Clara Villamor.

Tatlong taon nang Best Debater. Palayaw: Ang Reyna ng Yelo. May tsismis na minsan, sa isang debate tungkol sa moralidad ng artificial intelligence, napaiyak niya ang engineering student na kalaban nang hindi man lang tinaasan ang boses.

“Gusto mong ipaharap ako kay Clara Villamor?” tanong ko. “Joey, mas mabait pa kung itulak mo na lang ako sa EDSA.”

“Hindi ka magsasalita,” pangako niya. “Pang-display ka lang. Promise. Uupo ka lang doon. Maskot.”

“Maskot sa stage?”

“Mas mahirap kung maskot sa backstage.”

Dapat tumanggi pa rin ako.

Pero binanggit niya ang pangalan ni Professor Del Rosario, adviser namin, ang taong kayang magalit sa maling comma ng research paper nang parang nasunog ang bahay niya. Kung umatras ang team at madamay ang pangalan ng department, sigurado akong maririnig ko ang sermon niya hanggang graduation.

Kaya napapikit ako.

“Sige. Pero hindi ako magsasalita.”

“Hindi ka magsasalita!”

Limang minuto pagkatapos, hinihila na niya ako palabas ng dorm. Naka-old hoodie ako, tsinelas, at pantalon na may talsik ng sauce ng pancit canton. Sa pagmamadali, kinuha ko ang bag ko at isiniksik ang bote sa gilid.

Akala ko tubig.

Hindi pala.

Pagdating namin sa auditorium, parang lumipat ang puso ko sa lalamunan ko. Anim na raang upuan. Halos puno. May mga estudyante, professors, campus journalists, at judges na mukhang marunong makakita ng kahinaan kahit nakatalikod ka.

Sa backstage, sinalubong kami ng team captain naming si Nico Reyes.

Pagkakita niya sa akin, hindi siya natuwa. Parang nakita niya ang last-minute substitute na mismong dahilan kung bakit matatalo sila.

“Ito na?” bulong ng third speaker naming si Rhea Bautista.

Narinig ko pa rin.

“Mukha siyang naligaw papuntang laundry area.”

“May ID siya,” sagot ni Joey. “Iyon ang mahalaga.”

Bago pa ako makapagtago sa likod ng kurtina, dumating ang Maynila Norte.

Apat sila. Navy blue blazers. Gold pins. Tindig pa lang, parang may sariling background music.

Nauna si Gabriel Roxas, second speaker nila, matangkad, malapad ang balikat, at may ngiting parang lagi siyang naniningil ng utang. Tiningnan niya ako mula ulo hanggang tsinelas.

“San Aurelio?” sabi niya sa kasama niya. “Nagpapasok na pala sila ng audience sa stage.”

Nagtawanan sila.

Napalunok ako.

Sa huli nilang hanay naglakad si Clara Villamor.

Mahaba ang itim na buhok, maayos ang blazer, walang emosyon sa mukha. Hindi niya ako tiningnan. Hindi dahil minamaliit niya ako. Mas masakit iyon. Para sa kanya, hindi ako umiiral.

Nanlamig ang kamay ko. Nanginginig ang tuhod ko. Naririnig ko ang dagundong ng audience sa kabila ng kurtina, parang alon na malapit nang lumunod sa akin.

Kaya kinalikot ko ang bag ko, hinanap ang bote. Malamig sa kamay. Binuksan ko, itinaas, at uminom.

Isang lagok.

Pagdaan ng likido sa lalamunan ko, nanigas ako.

Hindi tubig.

Lambanog.

Iyong binili ko noong nakaraang linggo para sana sa inuman pagkatapos ng exams, limampu’t limang porsiyento ang tama, nakalimutan kong alisin sa bag.

Parang may apoy na bumaba sa dibdib ko at sumabog sa tiyan.

Umubo ako nang tahimik. Napatingin si Joey.

“Tubig ba iyan?”

Tumango ako.

Hindi ko alam kung bakit, pero makalipas ang ilang segundo, tumigil ang panginginig ng kamay ko.

Parang may lumang makina sa loob ng utak ko na biglang pinaandar. Ang ingay ng paligid, na dati kong kinatatakutan, naging malinaw. Ang boses ng host, ang yabag sa stage, ang bulungan sa audience—lahat parang may ayos, may ritmo.

Tinawag kami.

Lumabas kami sa ilaw.

Umupo ako sa dulong kanan, sa upuan ng fourth speaker. Sa harap ko, may nameplate na minadaling palitan: Miguel Soriano. Sa ilalim, may bakas pa ng binurang pangalan ni Paolo.

Sa kabilang panig, maayos ang nameplates ng Maynila Norte. Pantay ang font. Malinis. Kahit papel, mukhang mas may kinabukasan kaysa sa amin.

Lumabas ang topic sa malaking screen:

“Mas kailangan ng kabataang Pilipino ang seguridad kaysa panganib.”

Sila ang affirmative: seguridad.

Kami ang negative: panganib, tapang, at pagkuha ng risk.

Napangiti ako nang mahina.

Ironiko.

Dinala nila akong halos labag sa loob sa stage para patunayan na kailangan ng kabataan ang tapang.

Nagsimula ang unang speaker ng Maynila Norte. Malinis. Matalas. Walang sayang na salita.

“Ang seguridad,” sabi niya, “ay hindi duwag na pagpili. Ito ang pundasyon ng disenteng buhay. Paano mo ipaglalaban ang pangarap kung gutom ang pamilya mo? Paano mo tatawaging tapang ang desisyong maaaring magbagsak hindi lang sa iyo, kundi sa lahat ng umaasa sa iyo?”

Pumalakpak ang audience.

Tumayo si Nico. Maayos naman siya. Sinabi niya na walang pag-unlad kung walang sumusubok lumampas sa ligtas. Binanggit niya ang entrepreneurs, scientists, OFWs, at kabataang kumakalas sa nakasanayan.

Pero hindi kumurap si Clara.

Nagsusulat lang siya sa note card niya.

Parang alam na niya ang ending.

Sa cross-examination, tumayo si Gabriel. Tinira niya si Rhea.

“Sinabi ninyo na kailangan ang risk para umunlad. Kung ganoon, sasabihin ba ninyo sa anak ng jeepney driver na iwan ang scholarship niya para sundan ang passion niyang business na walang kasiguraduhan?”

Natigilan si Rhea.

“Hindi iyon ang punto—”

“Kung hindi iyon ang punto, ano ang punto? Na ang risk ay maganda kapag may safety net, pero delikado kapag mahirap ang gumagawa?”

Tahimik ang hall.

Sunod-sunod ang tanong ni Gabriel. Unti-unting nawala ang boses ni Rhea. Si Joey, na third speaker namin, namutla na.

Ako, tahimik lang.

Pero sa loob ng ulo ko, may nabubuksan.

May mali sa sinasabi nila.

Hindi nila nilalabanan ang risk. Nilalabanan nila ang recklessness.

Pinaghalo nila ang tapang at padalos-dalos.

Pinaghalo nila ang seguridad at takot.

Ang taong nagbubukas ng maliit na karinderya matapos mag-ipon, mag-aral ng puwesto, at magplano—hindi iyon baliw. Risk iyon.

Ang taong sumusugal ng tuition sa sabong—hindi iyon risk. Katangahan iyon.

Magkaiba.

Kitang-kita ko ang butas.

Parang papel na may punit sa gitna.

Lumapit si Nico at dinulas sa akin ang maliit na note.

Huwag kang magsasalita.

Tiningnan ko siya.

Tapos bumaba ang tingin ko sa bag ko.

Nandoon ang bote.

Nagsimula ang free debate.

Tumayo si Gabriel, ngumiti, at diretsong tumingin sa akin.

“May tanong ako sa fourth speaker ng San Aurelio. Since mukhang tahimik siya buong gabi, baka naman may maibabahagi siya. Kapag ang risk ay laging mabuti, papayag ka bang ang isang mahirap na estudyante ay iwan ang siguradong trabaho para sa pangarap na walang kasiguraduhan?”

Nagtilian ang audience sa kaba.

Si Joey ay halos malaglag sa upuan.

Si Nico pabulong na nagsabi, “Miguel, huwag.”

Si Clara Villamor, sa unang pagkakataon, tumingin sa akin.

At ngumiti siya.

Ngiting naghihintay sa pagkawasak ko.

Dahan-dahan kong hinawakan ang mikropono.

parte2

Dahan-dahan kong hinawakan ang mikropono.

Narinig ko ang sariling hininga ko sa speaker—mahina, nanginginig, parang batang pinilit bumigkas sa harap ng klase.

May ilang estudyante sa audience na tumawa nang pabulong.

Naramdaman ko ang tingin ni Nico sa gilid ko. Nagmamakaawa. Si Joey, nakayuko na, para bang gusto niyang humingi ng tawad sa buong mundo dahil dinala niya ako rito.

Si Gabriel Roxas nakangiti pa rin.

“Take your time,” sabi niya, malinaw na hindi niya ibig sabihin iyon.

Huminga ako.

At sa unang pagkakataon sa gabing iyon, hindi ako natakot sa katahimikan.

“Hindi,” sabi ko.

Natigil ang bulungan.

“Hindi ako papayag na iwan ng mahirap na estudyante ang siguradong trabaho para lang habulin ang pangarap na walang plano.”

Lalong lumawak ang ngiti ni Gabriel.

“Salamat. So you agree with us?”

“Hindi,” sagot ko. “Kasi ang ibinigay mong halimbawa ay hindi risk. Iyon ay recklessness. Pambihira, national champion kayo, pero sa buong gabi, iyon lang ang ginagawa ninyo—pinapalitan ang salitang risk ng katangahan, tapos pinapalitan ang salitang seguridad ng karunungan.”

May huminga nang malakas sa audience.

Si Gabriel, na kanina parang bulldozer, napahinto.

Nagpatuloy ako.

“Ang risk ay hindi pagtalon sa bangin habang nakapikit. Ang risk ay pag-aaral kung gaano kataas ang bangin, paggawa ng lubid, paghahanap ng sasalo, at pagtalon dahil alam mong sa kabilang side naroon ang mas magandang daan. Kapag sinabi ninyong mas kailangan ng kabataan ang seguridad, ang tanong: anong seguridad? Seguridad na manatili sa trabahong kinakain ang dignidad mo? Seguridad na huwag magsalita kahit may mali? Seguridad na piliin ang tahimik na buhay kahit unti-unti kang nauubos?”

Tahimik ang buong hall.

Hindi ko alam kung saan nanggagaling ang mga salita.

Siguro sa lambanog.

Siguro sa takot na napagod nang magtago.

Siguro matagal ko nang iniisip ang lahat ng ito, hindi ko lang kailanman nailabas.

Tumingin ako kay Gabriel.

“Ang kabataang Pilipino hindi kulang sa pagnanais maging stable. Sa totoo lang, sobra tayong tinuruan matakot. Matakot magkamali. Matakot mapahiya. Matakot malugi. Matakot sumubok. Kaya ang ending, tinatawag nating ‘praktikal’ ang buhay na hindi natin gusto.”

May pumalakpak.

Isa lang.

Tapos naging lima.

Tapos tumahimik ulit nang tumayo si Clara Villamor.

Doon ko naramdaman ang bigat ng hangin.

Hindi na si Gabriel ang kaharap ko.

Si Clara na.

“Maganda ang pagkakaiba mo sa risk at recklessness,” sabi niya, malamig ang boses. “Pero romantiko iyon. Sa totoong buhay, ang mahihirap ang unang nadudurog kapag nagkamali. Hindi ba pribilehiyo ang sabihing ‘sumugal ka’ kapag hindi ikaw ang magbabayad ng presyo?”

Matulis ang tanong.

Narinig ko ang mahinang “oo nga” mula sa audience.

Kung dati iyon, baka umatras na ako. Baka ngumiti ako nang pilit at naupo.

Pero malinaw sa isip ko ang sagot.

“Pribilehiyo rin,” sabi ko, “ang sabihin sa mahirap na huwag mangarap nang lampas sa ligtas.”

Nanigas ang mukha ni Clara.

“Hindi natin sinasabing huwag mangarap.”

“Pero iyon ang epekto ng argumento ninyo,” sagot ko. “Kapag ang sukatan lang ng tamang desisyon ay pinakamababang posibilidad ng pagkatalo, ang laging panalo ay ang taong may hawak na ng magandang buhay. Ang mahirap, sasabihan mong manatili sa maliit, dahil delikado ang lumaki. Ang anak ng manggagawa, sasabihan mong pumili ng sigurado, kahit ang sigurado ay kulang pa rin. Ang probinsyanong may talento, sasabihan mong huwag lumuwas, dahil baka mabigo. Sa dulo, ang seguridad na ipinagtatanggol ninyo ay nagiging kulungan na may magandang pangalan.”

Walang pumalakpak.

Mas mabigat iyon.

Mas maganda.

Kasi nakikinig sila.

Si Clara ay hindi na nakangiti.

Kinuha niya ang note card niya.

“Kung ganoon, ano ang ipinapanukala ninyo? Lahat susubok? Lahat lalaban? Lahat magri-risk? Hindi ba chaos iyon?”

“Hindi,” sabi ko. “Ang ipinapanukala namin ay edukasyon sa matalinong risk. Turuan ang kabataan magplano, hindi lang sumunod. Turuan silang magtanong, hindi lang tumanggap. Turuan silang bumuo ng safety net, hindi ikulong sa safety cage.”

Napatingin ako sa judges.

“Ang risk na may paghahanda ay hindi kaaway ng seguridad. Ito ang paraan para magkaroon ng mas mataas na uri ng seguridad—iyong hindi nakabase sa takot, kundi sa kakayahan.”

Doon na nagsimulang magbago ang laban.

Si Joey, na kanina parang naghihintay ng libing, biglang nagtala nang mabilis. Si Rhea, namumula pa ang mukha, nagsimulang ngumiti. Si Nico tumingin sa akin na parang ngayon lang niya ako nakilala.

Sinubukan ni Gabriel na bumawi.

“Pero hindi lahat may resources para magplano.”

“Sang-ayon,” sagot ko. “Kaya mas lalo nating kailangan ang risk-taking spirit bilang kultura, hindi bilang individual fantasy. Kapag ang lipunan ay puro ‘huwag kang gagalaw,’ walang magbabago sa sistema. Pero kapag ang kabataan ay tinuruang sumubok nang may suporta—scholarship, mentorship, small grants, mental health support—ang risk ay nagiging tulay. Hindi sugal.”

Isang judge ang tumango.

Nakita iyon ni Clara.

At doon, nagbago ang kanyang taktika.

Hindi na siya umatake sa logic. Umatake siya sa akin.

“Fourth speaker,” sabi niya, “kanina buong round kang tahimik. Ngayon malakas ang loob mo. Hindi ba nakakatawa na ipinagtatanggol mo ang risk, pero ikaw mismo ay itinulak lang dito ng teammates mo?”

May ilang tumawa.

Tumagos iyon.

Sandali akong natahimik.

Dahil totoo.

Hindi ako pumunta rito nang buong tapang. Hinila ako. Tinulak. Tinakot ng pangalan ng professor. At oo, uminom ako ng lambanog dahil akala ko tubig.

Pero habang nakatingin si Clara sa akin, naintindihan ko ang sagot.

“Hindi nakakatawa,” sabi ko. “Masakit.”

Nawala ang tawa.

“Masakit kasi tama ka. Takot ako sa tao. Takot ako magsalita. Takot ako mapahiya. Buong college life ko, pinili ko ang pinakaligtas na upuan—likod, gilid, malapit sa pinto. Kung seguridad lang ang mahalaga, dapat masaya ako. Wala akong ginugulo. Wala akong sinasalungat. Wala akong risk.”

Hinawakan ko nang mas mahigpit ang mikropono.

“Pero alam mo kung ano ang natuklasan ko? May uri ng katahimikan na hindi kapayapaan. May uri ng ligtas na buhay na araw-araw kang binabawasan.”

Tahimik ang auditorium.

Kahit si Clara, hindi agad nakasagot.

“Kaya oo, itinulak ako rito. Pero ang pagtayo ko ngayon, akin na iyon.”

Sa sandaling iyon, pumalakpak ang isang hanay sa likod.

Sinundan ng isa pa.

Pero hindi pa tapos.

Dumating ang final summary.

Si Clara ang nauna.

Maayos pa rin siya. Matalas. Sinubukan niyang ibalik ang laban sa seguridad: pamilya, kahirapan, responsibilidad. Napakaganda ng delivery niya. Kung ibang gabi iyon, panalo na sila.

Pero may lamat na.

At lahat sa hall, ramdam iyon.

Nang ako na ang tinawag para sa closing statement, tumayo ako.

Hindi na nanginginig ang tuhod ko.

Tumingin ako sa audience.

“Sa gabing ito,” simula ko, “sinabi ng kabilang panig na seguridad ang kailangan ng kabataan. Maganda pakinggan. Sino ba naman ang ayaw maging ligtas? Pero ang tanong natin ay hindi kung mahalaga ang seguridad. Ang tanong ay kung sapat ba ito bilang direksyon ng buhay.”

Huminga ako.

“Kung ang unang Pilipinong nag-abroad para magtrabaho ay pinili lang ang ligtas, maraming pamilya ang hindi nakapag-aral. Kung ang unang estudyanteng mula sa probinsya ay hindi sumubok sa Maynila, maraming pangarap ang nanatili sa baryo. Kung ang unang anak na nagsabing ‘hindi ako susunod sa maling tradisyon’ ay nanahimik, paulit-ulit pa rin sana ang parehong sugat.”

Tumingin ako kay Clara.

“Ang risk ay hindi kawalan ng takot. Ang risk ay pag-amin na natatakot ka, pero may bagay na mas mahalaga kaysa takot.”

Pagkatapos, ibinalik ko ang tingin sa judges.

“Ang kabataang Pilipino ay hindi dapat turuang maging padalos-dalos. Pero lalong hindi sila dapat turuang sambahin ang stability na parang ito ang dulo ng pangarap. Kailangan nila ng tapang na may isip. Pangarap na may plano. Panganib na may dahilan. Dahil ang bansang puro ligtas ang pinipili, minsan, hindi napapahamak—pero hindi rin umaabot kahit saan.”

Natapos ako.

Sa unang segundo, walang tunog.

Akala ko bumagsak ako.

Tapos tumayo si Joey.

Pumalakpak siya nang parang mababali ang kamay.

Sumunod si Rhea. Si Nico. Ilang estudyante sa likod. Pagkatapos, parang bumukas ang buong auditorium. Palakpakan. Sigawan. May mga campus journalist na nagtaas ng camera.

Umupo ako, lutang.

Si Clara nakatingin sa akin.

Hindi galit.

Hindi rin mabait.

Parang may nakita siyang pader na hindi niya inaasahang nandoon.

Pagkalipas ng ilang minuto, inanunsyo ang resulta.

“Champion for this round…”

Tumigil ang host, ngumiti nang kaunti.

“Pamantasan ng San Aurelio.”

Nawala sa isip ko ang lahat.

Si Joey yumakap sa akin mula sa gilid at halos matumba kami pareho. Si Rhea umiiyak. Si Nico paulit-ulit na nagsasabing, “Bro, sino ka ba talaga?”

Sa kabilang table, tahimik ang Maynila Norte.

Lumapit si Gabriel, mukhang pilit ang ngiti. “Good round.”

Tumango ako.

Pagkatapos, lumapit si Clara.

Inabot niya ang kamay niya.

“Hindi ka pampuno,” sabi niya.

Tinanggap ko ang kamay niya.

“Hindi rin ako sigurado kung ano ako.”

Sa unang pagkakataon, bahagya siyang ngumiti.

“Alamin mo. Sayang kung hindi.”

Pagbaba namin ng stage, doon ko lang naramdaman ang tama ng lambanog. Umikot nang kaunti ang mundo. Napahawak ako sa pader.

Nakita ni Joey ang bote sa bag ko.

“Pare…” Nanlaki ang mata niya. “Lambanog ba iyan?”

Kinuha ni Nico ang bote, binasa ang label, tapos tumingin sa akin na parang nakakita ng alamat.

“Kaya pala naging halimaw ka.”

“Hindi,” sabi ko, nakaupo na sa sahig ng backstage. “Hindi ako naging halimaw.”

Tumingin ako sa entablado, sa ilaw, sa audience na unti-unti nang lumalabas.

“Siguro sandali ko lang nakalimutang matakot.”

Kinabukasan, kumalat ang video sa campus.

Ang title ng post:

“Tahimik na substitute, pinatahimik ang national champion.”

Ayoko sanang panoorin. Pero pinanood ko rin.

Nakita ko ang sarili ko—gusot ang hoodie, halatang kinakabahan sa simula, pero habang nagsasalita, unti-unting tumatayo nang tuwid.

Hindi perpekto. May ilang salitang nauutal. May ilang sandaling humihinga ako nang malalim.

Pero ako iyon.

Ako talaga.

Makalipas ang isang linggo, tinawag ako ni Professor Del Rosario. Akala ko pagalitan niya ako dahil may kumalat na usap-usapan tungkol sa bote sa bag.

Pero inilapag niya sa mesa ang application form ng debate team.

“Sumali ka,” sabi niya.

“Sir, social anxiety po ako.”

“Alam ko.”

“Hindi po ako magaling sa tao.”

“Hindi kita pinapasali sa pageant. Debate ito.”

Napangiti ako nang hindi sinasadya.

Hindi ako biglang gumaling.

Hindi ako naging extrovert kinabukasan. Nanginginig pa rin ako kapag may tumatawag sa telepono. Nagpa-practice pa rin ako bago umorder sa fast food. Minsan, kapag masyadong maraming tao sa hallway, umiikot pa rin ako sa mas mahabang daan.

Pero may nagbago.

Dati, akala ko ang tapang ay kawalan ng takot.

Ngayon, alam ko na.

Minsan ang tapang ay simpleng paghawak sa mikropono kahit nanginginig ang kamay mo.

Minsan ito ay pagsasalita kahit mas komportable kang manahimik.

At minsan, ito ay pagtanggap na hindi mo kailangang maging handa nang buo bago ka magsimulang lumaban.

Mensahe:
Marami sa atin ang tahimik hindi dahil wala tayong kayang sabihin, kundi dahil natatakot tayong hindi pakinggan. Pero may mga sandaling ang mundo mismo ang magtutulak sa atin sa entablado. Kapag dumating iyon, huminga ka. Tumayo ka. Dahil baka ang boses na matagal mong itinatago ang mismong boses na kailangang marinig ng ibang tao.