Pitong beses na akong binigo ni Enzo.

Pitong beses niyang ginamit ang parehong dahilan.

“Ang init, Lara. Baka mahilo ka lang sa labas. Sa susunod na lang tayo magkita.”

Pero noong gabing iyon, habang nakahiga ako sa sofa, pawis at pagod mula sa trabaho, nakita ko siya sa isang viral post.

Magkadikit ang pisngi niya at ng isang batang babae sa ilalim ng makukulay na ilaw ng weekend bazaar sa Katipunan.

Caption: “Cutest couple selling pre-loved items at the university night market.”

Parang may malamig na kamay na biglang humawak sa leeg ko.

Hindi ako umiyak. Hindi rin ako sumigaw.

Tumayo lang ako, kinuha ang bag ko, at nag-book ng Grab papuntang Quezon City.

Habang nasa biyahe, paulit-ulit kong tinitigan ang larawan. Si Enzo iyon. Walang duda. Yung ngiting hindi niya naibigay sa akin nitong huling dalawang taon, ibinigay niya sa babaeng iyon nang walang pag-aalinlangan.

Pagdating ko sa university town, siksikan ang tao. May nagtitinda ng iced coffee, vintage shirts, lumang libro, handmade candles, at mga accessories. Amoy usok, samgyup, pabango, pawis, at gabi.

Tumakbo ako hanggang sumakit ang dibdib ko.

Sa wakas, nakita ko ang stall.

Nandoon ang babae.

Nandoon ang mga paninda.

Pero wala si Enzo.

Sandali akong napatigil. Baka mali ako. Baka kamukha lang niya. Baka baliw na ako sa pagod at selos.

Akala ko iyon ang pinakamasakit.

Hanggang makita ko ang isang bracelet na nakatapon sa gilid ng mesa.

Blue glass beads. Maliit na silver cross. Isang bead na may halos di makitang ukit sa loob.

Nanginig ang kamay ko.

Iyon ang bracelet na ibinigay ko kay Enzo.

Isang taon kong pinag-ipunan ang beads. Isang taon akong nagdasal tuwing Miyerkules sa simbahan sa Antipolo. Tuwing umaakyat ako sa hagdan, bawat hakbang may dasal: sana maging ligtas siya, sana gumaling ang katawan niya, sana hindi siya matakot sa buhay.

Noong ibinigay ko iyon sa kanya, tumawa pa siya at hinawakan ang mukha ko.

“Hindi ko ‘to tatanggalin kahit mamatay ako.”

Ngayon, nakatapon iyon malapit sa paa ng ibang babae.

“Hi, ate!”

Napatingin ako.

Ngumiti ang babae sa akin. Bata pa siya, siguro dalawampu’t dalawa. Maputi, bilugan ang mata, may dimples, at suot ang oversized shirt na alam kong kay Enzo.

Inabot niya sa akin ang isang mango ice candy.

“Libre po. Mainit kasi. Ginawa ng boyfriend ko. Hindi siya perfect tingnan pero malinis po, promise.”

Napatitig ako sa hawak niya.

Mango.

Allergic si Enzo sa mangga. Kahit mahawakan lang niya minsan, namumula na ang balat niya. Dahil doon, siyam na taon akong hindi kumain ng mangga. Kahit paborito ko iyon mula bata pa ako.

Tapos ngayon, gumagawa siya ng mango ice candy para sa ibang babae?

“Salamat,” mahina kong sabi.

Tinanggap ko ang ice candy, pero hindi ko kinain.

Habang abala siya sa ibang customer, dahan-dahan kong kinuha ang bracelet. Hinanap ko ang bead na may ukit. May maliit na titik doon. L. Para sa Lara. Para sa love. Para sa lahat ng katangahan ko.

“Ah, ate,” sabi ng babae, bigla akong nahuli. “Hindi po binebenta ‘yan.”

Napakapit ako sa bracelet.

“Sa boyfriend ko po kasi ‘yan. Nakalimutan niya lang. Ang kulit nga niya, lagi akong sinasabihang makakalimutin, tapos siya pala ang nag-iwan.”

Pinilit kong ngumiti.

“Boyfriend mo?”

“Opo. Si Enzo.”

Sumikip ang mundo.

“Ay, sorry, ate. Kilala n’yo siya?” tanong niya, pero inosente ang boses niya.

Hindi ako nakasagot.

Kinuha niya ang cellphone niya at tumawag. Naka-loudspeaker.

“Baby, naiwan mo bracelet mo dito.”

Saglit na katahimikan.

Tapos boses ni Enzo.

“Alin?”

“Yung blue beads.”

“Ah.” Tumawa siya nang mahina. “Wala namang halaga ‘yan. Kung may gustong bumili, ibenta mo na.”

Parang pinunit ang dibdib ko sa harap ng napakaraming tao.

Wala namang halaga.

Ibenta mo na.

Ang isang taon kong dasal, pawis, luha, at pag-asa—wala namang halaga.

Tumalikod ako para umalis, pero hinawakan ako ng babae.

“Ate, teka.” Inilagay niya ang bracelet sa palad ko. “Kun’in n’yo na lang. Mukhang gusto n’yo talaga.”

“Hindi ko kailangan.”

“Please. Ako na nagbibigay. Huwag n’yo na lang isipin na secondhand.”

Ngumiti siya. Totoong ngiti. Walang malisya.

“Ako nga pala si Mika.”

Mika Dela Cruz. Fine Arts student. Gagraduate na raw. Lumuwas mula Pampanga, nagtitipid, nagbebenta ng gamit sa bazaar para may pangdagdag sa thesis exhibit.

Habang nagsasalita siya, isa-isa niyang inilabas ang laman ng tote bag niya.

Mini fan. Mosquito spray. Cooling patches. SkyFlakes. Extra water. Wet wipes.

“Si Enzo nag-prepare lahat. Para daw hindi ako mapagod.”

Natawa siya, nahihiya.

“Ate, para siyang yaya minsan.”

Hindi ko alam kung paano tumayo nang hindi nababasag.

Dahil sa akin, hindi siya makalabas dahil mainit.

Para sa kanya, kaya niyang magdala ng buong survival kit.

May bumili ng scented candle sa stall.

“Magkano ito?”

“Thirty pesos po,” sagot ni Mika.

Napatitig ako.

Ako ang gumawa ng candle na iyon.

Noong madalas mag-overtime si Enzo, nag-aral ako ng herbal scents para makatulog siya. Napaso pa ang kamay ko sa wax. Hanggang ngayon, may peklat pa rin sa daliri ko.

“Effective po ‘yan,” masayang sabi ni Mika sa customer. “Pag stressed ako sa thesis, ito gamit ko. Sabi ni Enzo, galing daw sa supplier.”

Supplier.

Hindi Lara.

Hindi girlfriend.

Supplier.

Dumating ang mga kaibigan ni Mika, maingay at masaya.

“Oy, Mika! Tara sa bar! Half price daw sa graduating students!”

“Ayoko,” sabi ni Mika. “Ayaw ni Enzo na umiinom ako.”

“Ayieee, protective boyfriend!”

“Grabe, kung may boyfriend akong tulad ni Enzo, magpapakasal na ako agad!”

Nagtawanan sila.

May isang kaibigan niya ang lumapit sa akin.

“Ate, alam n’yo ba paano sila nagkakilala? Pang-K-drama talaga. Si Mika muntik nang himatayin sa init, tapos si kuya Enzo binilhan siya ng tubig, hatid-sundo na mula noon.”

Isa pa ang sumingit.

“Kapag may sakit si Mika, pumapasok si Enzo sa klase para kumuha ng notes. Noong nasira aircon sa dorm, siya nagbayad para mapalitan. Sobrang green flag!”

Green flag.

Sa akin, sinasabi niya dati, “Matanda ka na, Lara. Huwag kang maarte.”

Biglang lumabo ang paningin ko.

Tinakpan ko ang mukha ko, pero huli na. Umiiyak na ako.

“Ate?” nag-alalang tanong ni Mika.

Umiling ako. “Wala. Na-touch lang ako. Ang saya n’yo.”

Hindi ko alam kung awa ba sa sarili, galit, o pagod ang nanginginig sa lalamunan ko.

At bago pa ako makaalis, biglang tumahimik ang mga kaibigan ni Mika.

May pamilyar na boses mula sa likod ko.

“Baby, okay ka lang? Sino ‘yang kausap mo?”

Dahan-dahan akong lumingon.

Nandoon si Enzo.

May tape pa sa kamay mula sa IV. Maputla ang mukha. Pero nang makita niya ako, mas namutla siya.

Bumagsak ang tingin niya sa bracelet na nasa pulso ko.

At sa harap ni Mika, ng mga kaibigan niya, at ng buong bazaar, bumulong siya:

“Lara… bakit nandito ka?”

PARTE2

“Lara… bakit nandito ka?”

Hindi ko alam kung ano ang mas masakit.

Na nahuli ko siya.

O na ang una niyang tanong ay hindi “kumusta ka,” hindi “patawad,” hindi “hayaan mong ipaliwanag ko.”

Kundi bakit nandito ako.

Parang ako ang abala sa iskedyul niya. Parang ako ang maling taong dumating sa maling eksena.

Napatingin si Mika sa kanya, tapos sa akin.

“Baby,” mabagal niyang sabi, “kilala mo si ate?”

Hindi sumagot si Enzo.

Iyon ang unang kumpirmasyon.

Kapag may lalaki kang nahuli sa kasinungalingan, minsan hindi mo kailangan ng confession. Sapat na ang katahimikan niya.

Hinawakan ni Mika ang dulo ng mesa. Nawala ang ngiti sa mukha niya.

“Enzo?”

Lumunok siya. Pinilit ngumiti, pero nanginginig ang labi.

“Ex ko siya.”

Napapikit ako.

Ex.

Parang siyam na taon namin ay lumang resibo lang na puwedeng itupi at itapon.

Tumawa ako nang mahina. Hindi dahil nakakatawa. Dahil kapag sobra na ang sakit, minsan katawan mo na mismo ang naghahanap ng paraan para hindi ka mabaliw.

“Ex?” ulit ko. “Kailan pa?”

Lumapit si Enzo sa akin. Mahina ang boses niya.

“Lara, huwag dito.”

“Huwag dito?” Tinaas ko ang kamay ko, ipinakita ang bracelet. “Dito mo itinapon ang dasal ko. Dito mo ibinenta ang kandilang ginawa ko. Dito mo pinakita sa lahat ang girlfriend mo. Pero dito bawal akong magsalita?”

Namilog ang mata ni Mika.

“Girlfriend?” bulong niya.

Tumingin ako sa kanya.

“Mika, hindi ako ex. Hanggang kagabi, girlfriend niya ako.”

Napatakip siya sa bibig.

Umiling si Enzo. “Hindi totoo ‘yan. Matagal na kaming malamig.”

“Ah, malamig pala?” Lumabas ang luha ko pero hindi ko pinunasan. “Kaya ba noong birthday mo last month, ako ang nagbayad ng dinner ng pamilya mo? Kaya ba noong na-layoff ka dalawang taon ago, ako ang nagbayad ng renta mo? Kaya ba kahapon, tinawagan mo ako at sinabing miss mo ako pero huwag muna magkita kasi mainit?”

Nagbulungan ang mga tao sa paligid.

Mika halos hindi makahinga.

“Enzo,” sabi niya, “sabi mo wala kang girlfriend. Sabi mo niloko ka dati kaya takot kang magmahal ulit.”

Natigilan ako.

Niloko?

Ako?

Bigla kong naalala ang lahat. Tuwing nag-aaway kami, lagi niyang sinasabi, “Ikaw lang ang mayroon ako.” Tuwing napapagod ako, sinasabi niya, “Kung iiwan mo ako, wala nang maniniwala sa akin.”

Ginamit niya ang awa ko para manatili ako.

Ginamit niya ang inosensya ni Mika para magsimula ulit.

At ang pinakamasahol, ginawa niya kaming parehong kontrabida sa kwento niya.

“Baby, makinig ka,” sabi ni Enzo kay Mika. “Naghiwalay na kami sa puso ko. Hindi ko lang masabi sa kanya kasi unstable siya.”

Parang may pumitik sa loob ko.

Unstable.

Iyon ang salitang ginagamit ng mga duwag kapag ayaw nilang aminin na sila ang nanakit.

Kinuha ko ang cellphone ko. Binuksan ko ang messages namin.

Ipinakita ko kay Mika ang chat kagabi.

Enzo: Love, pasensya na. Ang init talaga. Next week date tayo, promise. I love you.

Nabasa ni Mika. Nanginginig na ang kamay niya.

Tinignan niya si Enzo.

“Love?”

Hindi na makatingin si Enzo sa kanya.

Isa sa mga kaibigan ni Mika ang nagsalita.

“Kuya, ang kapal ng mukha mo.”

May customer na nag-video. May nagbulungan. May nagtanong kung influencer ba kami. Typical bazaar chaos, pero sa gitna noon, tahimik kaming tatlo na parang nasa loob ng basag na aquarium.

Lumapit si Enzo sa akin at mahigpit na hinawakan ang braso ko.

“Lara, please. Pag-usapan natin sa kotse.”

Binawi ko ang kamay ko.

“Bakit? Para ano? Para sabihin mong kasalanan ko? Para sabihin mong na-pressure ka? Para sabihin mong mahal mo pa rin ako pero naawa ka lang sa kanya?”

Napatingin siya kay Mika.

At doon ko nakita ang sagot.

Hindi niya mahal ang isa sa amin.

Mahal niya ang bersyon ng sarili niya kapag may babaeng sumasamba sa kanya.

Sa akin, siya ang lalaking kailangang iligtas.

Kay Mika, siya ang lalaking kayang magligtas.

Pareho kaming ginamit.

Tumayo si Mika. Tahimik niyang kinuha ang mga gamit sa stall. Isa-isa niyang hinila palabas ang mga kandila, shirts, libro, keychains.

“Sa’yo ba lahat ‘to, ate?” tanong niya.

May bigat sa lalamunan ko.

“Yung candles, oo. Yung bracelet, oo. Yung ilang libro…” Napatingin ako sa lumang kopya ng favorite novel ko. “Oo rin.”

Hinugot niya ang isang kahon at inabot sa akin.

“Kun’in n’yo.”

Umiling si Enzo. “Mika, anong ginagawa mo?”

Hindi siya tiningnan ni Mika.

“Nililinis ko ang stall ko.”

“Mika—”

“Sabi mo supplier ang gumawa ng candles.” Nanginginig ang boses niya, pero malinaw. “Sabi mo galing sa ex mong patay na sa buhay mo ang bracelet. Sabi mo binili mo ang books para sa akin.”

Tinuro niya ang mesa.

“Pero bawat bagay pala dito may babaeng umiyak bago mapunta sa akin.”

Natahimik si Enzo.

Ako rin.

Hindi ko inasahan iyon mula sa kanya. Sa isip ko, siya ang “ibang babae.” Ang kaaway. Ang dahilan kung bakit ako nasaktan.

Pero sa sandaling iyon, nakita ko siyang malinaw.

Hindi siya ahas.

Isa rin siyang niloko.

Mas bata lang. Mas bago lang ang sugat.

Tinanggal niya ang couple ring sa daliri niya at ibinato sa mesa.

“Hindi ako kumukuha ng boyfriend ng iba,” sabi niya. “At hindi ako tumatanggap ng pagmamahal na galing sa pagnanakaw.”

Lumapit si Enzo. “Mika, mahal kita.”

Napangiti siya nang masakit.

“Hindi. Mahal mo ‘yung sarili mong image kapag mahal ka namin.”

May pumalakpak sa likod. Hindi ko alam kung sino, pero may sumunod. Sa loob ng ilang segundo, may kakaibang ingay sa paligid—hindi saya, hindi chismis, kundi parang pagsang-ayon ng mga estrangherong napagod na rin sa mga lalaking sanay makalusot.

Pero hindi pa tapos si Enzo.

Bigla siyang lumuhod sa harap ko.

“Lara, please. Siyam na taon tayo. Huwag mong itapon.”

Natawa ako, mas malungkot kaysa galit.

“Ako ang nagtapon?”

Tinuro ko ang bracelet.

“Ikaw ang nagsabing wala itong halaga.”

Tinuro ko ang candles.

“Ikaw ang nagsabing supplier lang ako.”

Tinuro ko si Mika.

“Ikaw ang gumawa sa kanya ng pangalawang babae nang hindi niya alam.”

Tinuro ko ang sarili ko.

“At ikaw ang gumawa sa akin ng tanga sa loob ng siyam na taon.”

Nangingilid ang luha niya ngayon. Pero hindi ko na alam kung totoong lungkot iyon o takot lang na mawala ang lahat.

“Babalik ako sa’yo,” sabi niya. “Ngayon din. Iiwan ko siya.”

Narinig iyon ni Mika. Pumikit siya.

Ako naman, sa unang pagkakataon sa gabing iyon, ngumiti.

“Hindi mo kami pre-loved items, Enzo. Hindi mo kami puwedeng ibalik, palitan, o i-display depende sa bibili.”

Kinuha ko ang bracelet sa pulso ko.

Saglit ko itong tinitigan.

Dati, akala ko kapag binitiwan ko iyon, mawawala ang pagmamahal ko. Pero habang hawak ko ang beads, naintindihan ko: ang nawala sa akin ay hindi pagmamahal. Ang nawala ay ilusyon.

Dahan-dahan kong inilagay ang bracelet sa mesa.

“Hindi ko na kailangan ang dasal na ginawa ko para protektahan ka.”

Tumingin ako sa kanya.

“Simula ngayon, ipagdarasal ko na lang ang sarili ko.”

Tumalikod ako.

Pero bago ako tuluyang umalis, tinawag ako ni Mika.

“Ate Lara.”

Huminto ako.

Hawak niya ang kahon ng candles ko.

“Pwede bang bilhin ko na lang ‘to nang tama? Hindi thirty pesos. Sabihin n’yo kung magkano talaga.”

Umiling ako.

“Sa’yo na.”

“Hindi,” seryoso niyang sabi. “Ayokong magsimula ulit gamit ang bagay na ninakaw sa’yo. Pero gusto kong suportahan ang gumawa nito.”

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

Minsan, ang taong inaakala mong sisira sa’yo, siya pa ang unang magbabalik sa’yo ng respeto.

Nagpalitan kami ng number.

Hindi bilang magkaibigan agad. Hindi ganoon kabilis maghilom ang sugat. Pero bilang dalawang babaeng parehong lumabas sa apoy, parehong amoy usok, pero buhay pa.

Kinabukasan, nagising ako sa daan-daang messages.

Viral na ang video.

Hindi ako ang nag-post. Hindi rin si Mika. Pero kumalat ang eksena sa bazaar: ang boyfriend na may dalawang girlfriend, ang bracelet na “walang halaga,” ang batang babaeng nagsabing hindi siya tumatanggap ng pag-ibig na galing sa pagnanakaw.

Maraming nakisimpatya.

Maraming nanghusga.

Maraming nagtanong kung totoo ba.

Hindi ako nag-explain agad. Sa halip, pumunta ako sa apartment ni Enzo.

Hindi para makipagbalikan.

Para kunin ang mga natira kong gamit.

Pagbukas niya ng pinto, halata ang puyat niya. Namumula ang mata. Magulo ang buhok.

“Lara,” mahina niyang sabi. “Pumasok ka. Please.”

Pumasok ako, pero hindi naupo.

Sa sala, nakita ko ang picture frame namin, nakatagilid sa shelf. Sa kusina, nandoon pa ang mug na regalo ko. Sa kwarto, may drawer ng mga damit ko.

Siyam na taon ng buhay ko, nakasiksik sa ilang bag.

Habang nag-iimpake ako, umiiyak siya sa likod ko.

“Hindi ko alam kung bakit ko ginawa,” sabi niya.

Alam ko.

Pero hindi ko na trabahong ipaliwanag sa kanya ang sarili niyang kasalanan.

“Natakot ako,” dagdag niya. “Ikaw kasi, Lara… ang lakas mo. Parang hindi mo na ako kailangan.”

Napahinto ako.

Doon ko naintindihan ang pinaka-ugat.

Hindi niya ako iniwan dahil kulang ako.

Niloko niya ako dahil tumigil na akong magmakaawa.

At ang lalaking nasanay na sinasamba, matatakot sa babaeng natutong tumayo.

“Hindi kita kailangan,” sabi ko sa wakas. “Pero minahal kita. Sana alam mo ang pinagkaiba noon.”

Wala siyang naisagot.

Pagkatapos kong kunin ang huling bag, inilagay niya ang susi ko sa palad ko.

“Sana balang araw mapatawad mo ako.”

Tiningnan ko ang susi.

Tapos ibinalik ko sa mesa.

“Hindi mo kailangan ang kapatawaran ko para magbago. At hindi ko kailangan ang pagbabago mo para umalis.”

Lumabas ako.

Sa labas ng apartment, nakatayo si Mika.

May dala siyang dalawang mango shake.

Napangiti siya nang awkward.

“Hindi ko alam kung okay lang. Pero sabi n’yo dati paborito n’yo mangga.”

Napatingin ako sa baso.

Siyam na taon.

Siyam na taon kong iniwasan ang paborito ko para sa lalaking kayang gumawa nito para sa iba.

Tinanggap ko ang mango shake.

Unang higop pa lang, umiyak ako.

Hindi dahil kay Enzo.

Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang napakatagal na panahon, bumalik sa akin ang lasa ng sarili kong buhay.

Makalipas ang ilang buwan, nagbukas ako ng maliit na online shop ng handmade candles. Si Mika ang gumawa ng logo. Hindi kami naging best friends agad, pero naging totoo kami sa isa’t isa.

Minsan, may mga sugat na hindi kailangang pag-awayan ng dalawang babae.

Minsan, ang dapat harapin ay ang taong nagsinungaling sa inyong dalawa.

At si Enzo?

Narinig ko na lang na lumipat siya ng trabaho, nag-deactivate ng social media, at sinubukang mag-message sa akin gamit ang bagong number.

Hindi ko binasa.

May mga pinto kasing kapag isinara mo, hindi dahil galit ka pa.

Kundi dahil sa wakas, mahal mo na ang sarili mo nang sapat para hindi na bumalik.

Mensahe: Huwag mong gawing sukatan ng halaga mo ang paraan ng pagmamahal ng taong hindi marunong maging tapat. Minsan, ang pinakamalaking panalo ay hindi ang maagaw mo siya pabalik—kundi ang mabawi mo ang sarili mong puso, dignidad, at kapayapaan.