NANG MAGKAROON NG TERMINAL CANCER ANG NANAY KO, PINILI NI PAPA ANG BAHAY—HINDI NIYA ALAM NA BUMALIK AKO SA NAKARAAN PARA ILIGTAS SIYA
Labinlimang taong gulang ako nang sabihin ng doktor na may terminal cancer ang nanay ko.
Kinagabihan, lumuhod si Papa sa pasilyo ng ospital at umiiyak na nagsabing wala na kaming perang panggamot.
Makalipas ang isang taon, namatay si Mama.
Wala pang isang buwan, pinakasalan niya ang babaeng matagal na pala niyang ipinagpapalit kay Mama.
At nang bugbugin ako ng babaeng iyon hanggang mawalan ako ng malay, narinig kong tumawa si Papa.
“Huwag kang mag-alala. Kapag tumanda nang kaunti si Andrea, uutang din ’yan para sa atin—gaya ng nanay niya.”
Nang muli kong imulat ang mga mata ko, bumalik ako sa araw na nalaman naming may cancer si Mama.
“Stage four po?”
Nanginginig ang boses ni Mama habang nakaupo sa gilid ng kama sa isang pampublikong ospital sa Quezon City.
“Dok, baka nagkamali lang kayo. Madalas lang naman sumakit ang tiyan ko.”
Mahinahon siyang tiningnan ng doktor.
“May mga pagsusuri pa tayong kailangang gawin, Mrs. Mendoza. Pero kailangan nating magsimula agad ng paggamot. May mga paraan pa para mapabagal ang sakit.”
“Magkano po?”
Iyon agad ang tanong ni Mama.
Hindi kung gaano katagal ang buhay niya.
Hindi kung gaano kasakit ang gamutan.
Kundi kung magkano.
Bigla akong napamulat.
Nakita ko ang kupas na kurtina, ang puting ilaw sa kisame at ang murang bulaklaking damit ni Mama.
Huminga ako nang malalim.
Buhay siya.
Mainit pa ang mga kamay niya.
Wala ang mga pasa sa katawan ko. Wala rin ang hapdi ng mga sugat na iniwan sa akin ni Tita Lorna.
Bumalik ako.
Bumalik ako sa araw na nagsimula ang lahat.
“Mama!”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
Nagulat siya, ngunit agad ding hinaplos ang likod ko.
“Huwag kang matakot, anak. Nandito pa si Mama.”
Doon tuluyang bumagsak ang mga luha ko.
Sa unang buhay ko, ilang buwan ko siyang nakitang namilipit sa sakit sa loob ng maliit naming kuwarto.
Sinabi ni Papa na espesyal na gamot ang iniinom niya.
Nalaman ko lang matapos siyang mamatay na ordinaryong pain reliever lamang iyon.
Bumukas ang pinto.
Pumasok si Papa, si Renato Mendoza, bitbit ang kahon ng pagkain.
Nang marinig niya ang sinabi ng doktor, nabitawan niya ang hawak niya. Kumalat sa sahig ang kanin at ulam.
Eksaktong-eksakto sa unang buhay ko.
Niyakap niya kami at umiyak.
Pero hindi na ako naniwala.
Naalala ko kung paano siya nagsuot ng apron para kay Tita Lorna.
Kung paano niya ipinagluto iyon, minasahe ang mga paa at ginising ang sarili sa hatinggabi para magtimpla ng gatas sa anak nila.
Samantalang noong minsang humiling si Mama ng lutong pagkain mula sa kanya, tumawa lang siya.
“Umorder na lang tayo. Hindi ako marunong magluto.”
Akala ko dati tahimik at masaya ang pagsasama nila.
Ngayon ko naunawaan.
Hindi pala sila masaya.
Si Mama lang ang laging sumusuko.
Kinagabihan, umupo si Papa sa labas ng kuwarto. Nakayuko siya roon nang ilang oras, para bang siya ang pinakakawawa sa aming lahat.
Kinabukasan, pumasok siyang mapula ang mga mata.
“Mahal…”
Hinawakan niya ang kamay ni Mama.
“Parang balon na walang ilalim ang sakit na ito. Kahit ibenta natin ang bahay at sasakyan, baka hindi pa rin sapat.”
Tahimik si Mama.
“Labinlimang taong gulang pa lang si Andrea,” patuloy niya. “Kailangan nating mag-iwan ng bahay para sa kanya. Baka mas mabuting… huwag na lang nating ituloy ang gamutan.”
“Papa.”
Napalingon siya sa akin.
“Hindi ko kailangan ang bahay.”
Mabagal akong lumapit sa kama ni Mama.
“Ang kailangan ko ay buhay ang nanay ko.”
Kumunot ang noo niya.
“Bata ka pa, Andrea. Hindi mo naiintindihan ang hirap ng buhay.”
“Naiintindihan ko po.”
“Paano kapag naubos ang ipon natin? Paano kung mamatay pa rin ang mama mo? Ano ang matitira sa ating dalawa?”
Sa unang buhay ko, sumigaw ako, umiyak at lumuhod.
Ngunit niloko nila ako.
Pinabalik ako sa paaralan habang palihim nilang pinirmahan ang annulment papers at mga kasulatan sa utang.
Pagkamatay ni Mama, saka ko nalaman na tatlong credit card at limang online loan account ang nakapangalan sa kanya.
Mahigit ₱400,000 ang kabuuang utang.
Sinabi ni Papa sa mga kamag-anak na ginamit iyon sa gamutan.
Naawa sila at nag-ambagan pa.
Ngunit ginamit ni Papa ang pera bilang pambayad sa kasal nila ni Lorna, sa maternity package nito at sa pagbili ng motorsiklo.
Hindi ko alam kung paano niya nakumbinsi si Mama na pirmahan ang lahat.
Ngunit ngayon, alam ko kung saan magsisimula.
Nang lumabas si Papa upang bumili ng pagkain, isinara ko ang pinto.
Hinawakan ko ang malamig na kamay ni Mama.
“Mama, hindi kita pipilitin kung ayaw mo nang magpagamot.”
Nagulat siya.
“Pero naisip mo na ba kung ano ang mangyayari sa akin kapag wala ka na?”
Napayuko siya.
“Anak…”
“Sa tingin mo ba aalagaan ako ni Papa?”
Hindi siya sumagot.
“May ibang babae si Papa.”
Biglang nanigas ang mukha niya.
“May anak na sila sa sinapupunan ng babaeng iyon.”
“Hindi totoo ’yan.”
“Mama, pangalan niya ay Lorna Villanueva. Nagtatrabaho siya sa lending office sa Cubao.”
Namumutla si Mama.
“Inilipat na ni Papa sa kanya ang halos buong ipon ninyo.”
“Paano mo nalaman?”
Hindi ko kayang sabihin na nakita ko ang lahat sa dati kong buhay.
Kaya inilabas ko ang cellphone ni Papa na palihim kong kinuha mula sa bag niya habang natutulog siya sa pasilyo.
Alam ko pa rin ang password.
Kaarawan ni Lorna.
Binuksan ko ang kanilang mensahe.
May litrato roon ng ultrasound.
May resibo ng condo reservation.
At isang mensaheng ipinadala ni Papa noong nakaraang gabi.
Kapag pumayag si Evelyn na tumigil sa gamutan, mapapapirma ko rin siya sa loan. Kaunting tiis na lang, mahal.
Nabitawan ni Mama ang cellphone.
Ngunit bago pa siya makapagsalita, biglang bumukas ang pinto.
Nakatayo si Papa sa labas.
Maputla ang mukha niya.
At sa likuran niya ay naroon si Lorna—hawak ang tiyan at nakasuot ng kuwintas na regalo niya kay Mama noong ikadalawampung anibersaryo nila.
“Evelyn,” malamig na sabi ni Papa, “kailangan nating mag-usap.”
Sa pagkakataong iyon, hindi si Mama ang unang tumayo.
Ako.
At sa kamay ko ay ang cellphone na naglalaman ng lahat ng ebidensiya.
PARTE2
“Wala nang kailangang pag-usapan.”
Matatag ang boses ko kahit nanginginig ang mga kamay ko.
Sinubukan ni Papa na agawin ang cellphone, ngunit mabilis ko itong itinago sa likod ko.
“Anak, ibigay mo sa akin ’yan.”
“Para mabura ninyo ang mga mensahe?”
“Hindi mo naiintindihan ang binabasa mo.”
“Malinaw naman po.”
Itinaas ko ang cellphone at binasa ang mensahe niya.
“Kapag pumayag si Evelyn na tumigil sa gamutan, mapapapirma ko rin siya sa loan.”
Napaawang ang bibig ni Lorna.
“Renato, sinabi mong wala siyang alam!”
“Tumahimik ka!”
Napatingin si Mama kay Papa.
Wala siyang luha.
Iyon ang mas nakakatakot.
Sa loob ng maraming taon, sanay akong makita siyang ngumiti kahit pagod, manahimik kahit nasasaktan at humingi ng tawad kahit hindi niya kasalanan.
Ngunit sa pagkakataong iyon, parang may bahagi sa kanyang tuluyang nagising.
“Gaano na katagal?” tanong niya.
“Evelyn, makinig ka muna.”
“Gaano na katagal kayo?”
Huminga nang malalim si Lorna.
“Dalawang taon.”
Napapikit si Mama.
Dalawang taon.
Ibig sabihin, noong alagaan niya si Papa matapos itong maaksidente sa trabaho, kasama na nito si Lorna.
Noong ibenta niya ang maliit niyang tindahan para mabayaran ang operasyon ni Papa, niloloko na siya nito.
At noong nakaraang anibersaryo nila, ang kuwintas na akala niyang nawala ay ibinigay pala sa ibang babae.
“Mahal…” lumapit si Papa.
Umatras si Mama.
“Huwag mo akong tawaging mahal.”
Nagbago ang mukha ni Papa.
“Nagkamali ako, oo. Pero may sakit ka na. Kailangan nating maging praktikal.”
“Praktikal?”
“Malaki ang gastos sa chemotherapy. May anak tayong nag-aaral. May bahay tayong hinuhulugan.”
Napatingin siya kay Lorna.
“May isa pang batang darating.”
Parang sampal ang huling pangungusap.
Hindi man lang siya nahiya.
Hindi man lang niya itinanggi.
“Plano mong gamitin ang pangalan ko sa utang,” sabi ni Mama. “Pagkatapos, pababayaan mo akong mamatay.”
“Hindi kita pababayaan.”
“May nakahanda ka nang condo para sa kanya.”
“Investment lang iyon.”
“Gamit ang pera ko?”
Hindi siya nakasagot.
Pumasok ang doktor at dalawang nurse matapos marinig ang sigawan. Agad kong hiniling na ilipat kami sa ibang kuwarto at huwag papasukin si Papa nang walang pahintulot ni Mama.
Noong una, nag-atubili si Mama.
Ngunit nang muling subukan ni Papa na kunin ang cellphone, pumayag siya.
Dumating ang tiyahin kong si Celia, nakatatandang kapatid ni Mama, makalipas ang isang oras.
Siya ang unang taong pinagkatiwalaan ko.
Ipinakita namin sa kanya ang mga mensahe, bank transfer at mga litrato.
“Hindi sapat ang mga screenshot,” sabi ni Tita Celia. “Baka sabihin niyang pineke ninyo.”
Tumango ako.
Alam ko iyon.
Sa unang buhay ko, lahat ng ebidensiya ay nawala pagkatapos mamatay ni Mama.
Ngunit may isang bagay akong natatandaan.
Tuwing Biyernes, pumupunta si Papa sa opisina ni Lorna sa Cubao upang magdeposito ng pera.
At sa loob ng bakal na cabinet sa bahay, may mga dokumentong hindi niya kailanman pinahawak kay Mama.
“Tita,” sabi ko, “kailangan nating umuwi bago makarating si Papa.”
Kasama ang isang barangay officer na kaibigan ni Tita Celia, bumalik kami sa bahay.
Nasa cabinet ang lahat.
Tatlong loan application na nakapangalan kay Mama.
Dalawa ay may pirma na.
Ngunit halatang ginaya lamang.
May deed of sale din para sa bahay namin. Kapag namatay si Mama, ililipat ang bahagi niya sa isang kumpanyang konektado sa lending office ni Lorna.
Pinakamalala ang isang insurance form.
Mahigit ₱2 milyon ang makukuha ni Papa kapag namatay si Mama.
Inihanda ang aplikasyon tatlong buwan bago pa malaman ni Mama ang tungkol sa kanyang cancer.
“Hindi lang ito pagtataksil,” sabi ni Tita Celia. “Planado ito.”
Agad kaming kumonsulta sa abogado.
Ipina-freeze ni Mama ang joint accounts nila at iniulat ang pekeng pirma sa mga kompanya ng pautang.
Binawi rin niya ang pahintulot ni Papa na gumawa ng medikal na desisyon para sa kanya.
Nang malaman iyon ni Papa, bumalik siya sa ospital na galit na galit.
“Paano ninyo ako nagawang siraan?” sigaw niya.
“Nakakahiya ka!” sigaw din ni Tita Celia. “Asawa mo ang may sakit, pero ang iniisip mo ay insurance at condo!”
“Hindi ninyo alam ang buong kuwento!”
“Sabihin mo,” malamig na sagot ni Mama. “Ano ang buong kuwento?”
Tumahimik siya.
Pagkatapos ay lumuhod siya sa harap ng kama.
“Evelyn, nagkamali ako. Natakot lang ako. Hindi ko kayang mawalan ng lahat.”
“Pero kaya mong mawalan ng asawa?”
“Iniisip ko rin si Andrea.”
Hindi ko napigilang tumawa.
“Talaga po?”
Napatingin siya sa akin.
“Alam kong galit ka.”
“Kapag namatay si Mama, papatigilin ninyo ako sa pag-aaral.”
Nag-iba ang mukha niya.
“Anong pinagsasasabi mo?”
“Papabantayin ninyo sa akin ang anak ninyo ni Lorna. Kapag nagkamali ako, hahayaan ninyo siyang saktan ako.”
“Hindi ko gagawin iyon!”
“Pero kaya ninyong hayaang mamatay si Mama para makuha ang insurance.”
Wala siyang naisagot.
Hindi niya alam kung bakit parang nakita ko na ang kinabukasan.
Ngunit hindi na mahalaga iyon.
Makalipas ang tatlong araw, pormal na naghain si Mama ng kaso kaugnay ng falsification of documents, fraud at unauthorized use of personal financial information.
Hindi agad nakulong si Papa.
Ngunit nagsimula ang imbestigasyon.
Nadiskubre ring hindi lamang si Mama ang biktima ng lending office ni Lorna.
May ilang kliyente silang ginawan ng pekeng loan applications. Ginagamit nila ang personal na impormasyon ng mga taong desperado o may malubhang karamdaman.
Kinuha ni Lorna ang mga ID, bank records at pirma.
Si Papa naman ang nagdadala sa kanya ng mga kakilala at kamag-anak na maaaring pagkuhanan ng pautang.
Sa unang buhay ko, kaya pala ganoon kadaling nakakuha ng napakaraming loan si Papa sa pangalan ni Mama.
Kasabwat niya ang babae.
Nang malaman ni Lorna na maaari siyang makulong, agad niyang itinuro si Papa bilang mastermind.
Naglabas siya ng voice recordings at mensahe upang mailigtas ang sarili.
Isa sa recordings ang pinakamasakit marinig.
Boses ni Papa iyon.
“Kapag nawala si Evelyn, mapupunta sa akin ang insurance at bahay. Si Andrea naman, bata pa. Madali lang kontrolin.”
Hindi umiyak si Mama habang pinakikinggan iyon.
Tahimik lamang niyang pinatay ang audio.
“Ngayon,” sabi niya, “alam ko nang hindi ako maaaring sumuko.”
Nagsimula ang gamutan niya.
Hindi madali.
May mga araw na hindi siya makatayo. Nalalagas ang buhok niya, nawawalan siya ng gana at umiiyak nang palihim sa banyo.
Ngunit sa bawat sesyon, naroon ako.
Naroon si Tita Celia.
Naroon din ang mga dati niyang kaibigan at mga kapitbahay na minsan niyang tinulungan nang walang hinihinging kapalit.
Nang malaman ng kanyang dating employer ang sitwasyon, tinulungan siyang makapasok sa isang charity treatment program.
Hindi nito sinagot ang lahat ng gastusin, ngunit malaking tulong iyon.
Ibinenta ni Mama ang lumang sasakyan.
Hindi ang bahay.
Ipinaupa niya ang isang kuwarto at nagsimula kaming magbenta ng pagkain online tuwing kaya niya.
Ako ang kumukuha ng litrato ng mga ulam at sumasagot sa mga order pagkatapos ng klase.
Si Tita Celia ang nagluluto kapag mahina si Mama.
Unti-unti kaming nakabangon.
Samantala, tuluyang bumagsak ang mundong itinayo nina Papa at Lorna.
Nawalan ng trabaho si Lorna.
Nabawi ang condo reservation dahil galing sa kuwestiyonableng transaksiyon ang paunang bayad.
Ilang buwan matapos manganak, iniwan niya si Papa at humingi ng suporta para sa kanilang anak.
Si Papa naman ay nawalan ng trabaho nang malaman ng kumpanya ang kaso.
Dumating siya sa bahay isang maulang gabi.
Payat siya, gusot ang damit at tila biglang tumanda.
“Ako pa rin ang ama mo,” sabi niya nang buksan ko ang gate.
“Alam ko po.”
“Hindi mo ba ako papapasukin?”
“Hindi po.”
Lumabas si Mama mula sa sala.
Nakasuot siya ng simpleng bonnet at maluwag na damit. Namumutla pa rin siya, ngunit mas matatag na ang tindig.
“Evelyn,” mahinang sabi ni Papa. “Wala na akong mapuntahan.”
Tinitigan siya ni Mama nang matagal.
Noong unang buhay ko, sigurado akong pagbubuksan niya ito.
Ganoon siya kabait.
Ngunit ngayon, ngumiti lamang siya nang malungkot.
“May panahong wala rin akong mapuntahan, Renato.”
“Hindi ko sinasadyang umabot sa ganito.”
“Pinili mo ang bawat hakbang.”
“Patawarin mo ako.”
“Pinatawad na kita para hindi ko na dalhin ang galit.”
Nagningning ang mga mata ni Papa.
Ngunit idinugtong ni Mama:
“Ang pagpapatawad ay hindi pagbabalik.”
Isinara niya ang gate.
Sa unang pagkakataon, nakita kong pinili ni Mama ang sarili niya.
Pagkalipas ng halos dalawang taon, sinabi ng doktor na maganda ang tugon ng katawan niya sa paggamot.
Hindi siya gumaling nang himala.
May mga pagsusuri pa rin. May mga gamot. May takot pa ring bumabalik sa bawat kirot at bawat resulta.
Ngunit buhay siya.
At bawat araw na kasama ko siya ay araw na ninakaw namin mula sa kinabukasang dating itinakda para sa amin.
Natapos ko ang senior high school nang may honors.
Sa graduation ko, nakaupo si Mama sa unahang hanay.
Maikli pa rin ang buhok niya, ngunit suot niya ang pinakamaliwanag niyang ngiti.
Pagkatapos ng seremonya, iniabot ko sa kanya ang medalya ko.
“Para sa iyo ito.”
Umiling siya.
“Hindi. Para sa atin.”
Sa labas ng paaralan, nakita kong nakatayo si Papa sa kabilang kalsada.
Hindi siya lumapit.
Wala siyang karapatang lumapit.
Ngunit tumango siya sa akin.
Hindi ako ngumiti.
Hindi rin ako tumalikod.
Tinitigan ko lang siya bilang isang taong minsang tinawag kong ama, ngunit piniling maging estranghero sa sarili niyang pamilya.
Pagkatapos ay hinawakan ko ang kamay ni Mama at sabay kaming naglakad pauwi.
Wala na kaming sasakyan.
Hindi malaki ang bahay namin.
Hindi rin naibalik ang lahat ng perang nawala.
Ngunit sa unang pagkakataon, malaya kami.
At sapat na iyon.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Minsan, ang pinakamapanganib na tao ay hindi ang hayagang nananakit, kundi ang taong ginagamit ang pagmamahal, awa at salitang “pamilya” upang kontrolin ka. Ang pagpapatawad ay maaaring magpagaan ng puso, ngunit hindi nito obligasyong ibalik sa buhay mo ang taong sumira sa iyong tiwala. Ang pagpili sa sarili ay hindi pagiging makasarili—minsan, iyon ang unang hakbang upang manatiling buhay.
