AKALA KO KAYA AYAW MAGHIWALAY NG MGA MAGULANG KO AY DAHIL MAHAL NILA KAMI—HANGGANG MABASA KO SA TELEPONO NI MAMA NA AKO PALA ANG BATANG WALANG GUSTONG ISAMA
Sampung taong gulang ako nang malaman kong hindi pala ako dahilan para manatili ang pamilya namin.
Ako pala ang dahilan kung bakit hindi sila makaalis.
Hindi dahil mahal nila ako.
Kundi dahil pareho nilang ayaw akong isama.
Ang pangalan ko ay Samantha “Sam” Villareal.
Tatlo kaming magkakapatid sa isang bahay sa Quezon City.
Si Ate Camille, labing-anim, honor student, mahusay sa Physics at laging ipinagmamalaki ni Mama.
Si Kuya Marco, labing-apat, varsity runner, may medals sa athletics at paborito naman ni Papa.
At ako.
Grade Five.
Karaniwang estudyante.
Hindi magaling sa Math.
Hindi mabilis tumakbo.
Walang medalya.
Walang tropeo.
At, ayon sa pamilya ko, wala ring espesyal na talento.
Matagal nang hindi magkasundo sina Mama at Papa.
Kapag nag-aaway sila, parang hinahati nila sa gitna ang buong bahay.
Kay Mama si Ate.
Kay Papa si Kuya.
Pati pagkain sa refrigerator may kanya-kanyang lalagyan.
Pati toiletries sa banyo.
Pati labada.
May detergent ni Mama.
May detergent ni Papa.
May mga araw pang magkahiwalay silang kumakain kahit iisang mesa lang naman ang ginagamit namin.
Pero may isang bagay na hindi nila kailanman mapaghatian.
Ako.
Kapag gusto kong sumama kay Mama, lagi niyang sinasabi:
“Sam, marami akong ginagawa sa university laboratory. Si Ate Camille pa lang, ubos na oras ko. Matuto ka namang umintindi.”
Kapag lumalapit naman ako kay Papa:
“Puro lalaki kami ni Marco sa training. Hindi ko alam paano alagaan ang batang babae. Punta ka sa mama mo.”
Kaya naisip ko noon na siguro dahil tatlo kaming magkakapatid.
Odd number.
Dalawa lang ang magulang.
Hindi puwedeng hatiin ang tatlo nang pantay.
At ako iyong sobrang isa.
Isang hapon, nakaupo ako sa dining table habang hawak ang Math test ko.
75/100.
Kailangan ng pirma ng magulang.
Hindi ko kayang ipakita kay Mama.
Noong Grade Five si Ate, halos perfect lahat ng exam niya.
Hindi ko rin kayang ipakita kay Papa.
Palagi niyang sinasabi na noong edad ko si Kuya, disiplinado na raw at hindi kailangang bantayan.
Dalawang beses na akong nahuli ng adviser namin na ginagaya ang pirma ng magulang.
Kapag inulit ko pa raw, tatawag na siya sa bahay.
Habang nag-iisip ako, napansin kong naiwan ni Mama ang cellphone niya sa mesa.
Walang password.
May naisip akong paraan.
Gagamitin ko ang Messenger niya para sabihan si Papa na pirmahan ang test ko mamaya.
Kinuha ko ang telepono.
Pero pagkabukas ko, hindi Messenger ang lumabas.
Isang anonymous parenting forum.
May mahabang post.
At habang binabasa ko ang unang linya, parang biglang nawala ang lahat ng tunog sa paligid ko.
“Sana hindi na lang namin naging anak ang bunso naming babae.”
Napahinto ako.
Binasa ko ulit.
“Matagal na sana kaming hiwalay ng asawa ko. Ang problema, pareho naming ayaw kunin ang bunso.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
Nagpatuloy ako.
“Ang panganay naming babae ay maganda at matalino. Nakuha niya ang talento ko sa science at siguradong may magandang kinabukasan.”
“Ang anak naming lalaki naman ay responsable at mahusay sa sports, gaya ng ama niya.”
“Dahil mahusay ang unang dalawa, nag-anak pa kami. Hindi namin inasahan na ang bunso ay magiging mabagal matuto, walang talento at sobrang needy.”
“Maging ang dalawang kapatid niya, naiirita sa kanya. Walang gustong makasama siya pero hindi marunong makiramdam ang bata. Lagi pa ring sumusunod sa amin.”
Hindi ko namalayang tumutulo na pala ang luha ko sa screen.
Ako iyon.
Walang ibang puwedeng tinutukoy si Mama.
Ako ang bunso.
Ako ang mabagal sa Math.
Ako iyong laging sumusunod sa kanila.
Ako iyong walang gustong kunin.
Sa comments, maraming galit kay Mama.
“Anak ninyo iyan, hindi gamit na puwedeng ipasa kung kanino.”
“Normal lang naman ang bata. Hindi lahat ng anak kailangang genius o athlete.”
“Mukhang hindi problema ang bunso. Problema ang buong pamilya kung paano siya tratuhin.”
May isang comment na ilang beses kong binasa.
“Baka gusto lang naman niyang maramdaman na may pumipili sa kanya.”
Kinagabihan, halos hindi ako natulog.
Nanaginip akong umalis sina Mama at Papa.
Kasama ni Mama si Ate.
Kasama ni Papa si Kuya.
Naiwan ako sa bahay.
Kahit tawagan ko sila, walang sumasagot.
Kinaumagahan, nag-ipon ako ng lakas ng loob.
Habang inaayusan ni Mama ng scarf si Ate Camille bago ito pumasok, tinanong ko siya:
“Ma…”
“Hm?”
“Kapag gumaling ako sa school… magugustuhan mo ba ako?”
Natigil siya sandali.
Akala ko yayakapin niya ako.
Pero sumagot siya nang diretso.
“Hindi naman grades lang ang problema mo, Sam.”
Napatitig ako.
“Hindi ka kasing independent ng mga kapatid mo. Lagi kang naghahanap ng attention.”
“Pero gusto ko lang naman—”
“Exactly.”
Napabuntong-hininga siya.
“Hindi lahat ng oras dapat tungkol sa iyo. Wala ka pang napapatunayan pero gusto mong pantay ang atensyon sa inyong tatlo.”
Hindi ko na natapos ang pandesal ko.
Papunta sa school, tinawagan ko naman si Papa gamit ang smartwatch ko.
Si Kuya Marco ang sumagot.
“Nagda-drive si Papa. Ano?”
Mahina kong tanong:
“Kuya… kapag naging mabilis ako gaya mo, baka mas gusto na ako ni Papa?”
Narinig kong tumawa siya.
Kasama niya si Papa.
“Sam, ang weird mo talaga.”
May sinabi si Papa sa background na hindi ko malinaw na narinig.
Pagkatapos ay sinabi ni Kuya:
“Hindi mo ba napapansin? Kapag galing sa biyahe si Papa, may pasalubong ako. May pasalubong si Ate. Ikaw?”
Tahimik ako.
Wala.
“Alam mo bang kaya Samantha pangalan mo kasi last minute na lang nila naisip? Hindi ka planned.”
Tumawa ulit siya.
“Para kang correction sa papel na hindi na nila mabura.”
Pinatay ko ang tawag.
Buong umaga, hindi ko marinig nang maayos ang teacher namin.
Isang bagay lang ang paulit-ulit sa isip ko.
Kung ako ang dahilan kaya hindi sila makapaghiwalay…
baka magiging mas masaya silang lahat kung hindi na nila kailangang alalahanin kung kanino ako mapupunta.
Pero natatakot ako sa sakit.
Ayokong masaktan.
At ayokong mawala.
Gusto ko lang malaman kung may ibang paraan para hindi na ako maging problema.
Kaya lunch break, hinanap ko ang kaklase kong si Bea Santos.
Hiwalay ang mga magulang niya.
Alam iyon ng buong klase.
Umupo ako sa tabi niya sa canteen.
“Bea…”
“Ano?”
“Kapag nag-divorce—”
Napahinto ako.
Wala pang divorce sa Pilipinas, kaya inayos ko ang tanong.
“Kapag naghiwalay ang mama at papa mo… kailangan ba talagang piliin kung sinong anak ang kukunin nila?”
Nawala ang ngiti niya.
“Bakit mo tinatanong?”
“Wala lang.”
“Sam.”
Tumingin siya nang diretso sa akin.
Namasa ang mata ko.
“Paano kung… walang gustong kumuha sa isang anak?”
Hindi sumagot si Bea.
Sa halip, bigla siyang tumayo.
“Halika.”
“Saan?”
“Kay Ma’am Reyes.”
“Bakit?”
“Guidance counselor siya.”
Bigla akong kinabahan.
Umiling ako.
“Huwag. Malalaman nina Mama.”
Pero hinawakan ni Bea ang kamay ko.
“Sam…”
Mahina niyang sabi:
“Parang kailangan nilang malaman.”
Makalipas ang tatlumpung minuto, nakaupo ako sa maliit na guidance office.
Nasa harap ko si Ma’am Reyes.
Nasa kamay niya ang Math test kong 75.
At nasa mesa…
ang bagong cellphone na binili ko gamit ang ipon kong pamasko.
Sa screen nito ay screenshot ng anonymous post ni Mama.
Tahimik niya iyong binasa.
Isa.
Dalawa.
Tatlong beses.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Sam, gusto kong tandaan mo itong sasabihin ko.”
Lumapit siya nang kaunti.
“Hindi mo kailangang maging honor student para maging karapat-dapat mahalin.”
Doon ako tuluyang umiyak.
At sa unang pagkakataon, sinabi ko sa isang matanda ang lahat.
Pagkatapos kong magsalita, kinuha ni Ma’am Reyes ang telepono niya.
“Sam, tatawagan ko ang mga magulang mo.”
Nataranta ako.
“Huwag po!”
Pero seryoso ang mukha niya.
“Kailangan natin silang makausap.”
Makalipas ang halos isang oras, bumukas ang pinto.
Pumasok si Mama.
Kasunod si Papa.
Pareho silang galit.
At bago pa makapagsalita si Ma’am Reyes, ibinagsak ni Mama ang bag niya sa mesa at itinuro ako.
“Sam, ano na naman ang ginawa mo?”
Hindi ako nakasagot.
Dahil kasunod nilang pumasok sa pinto…
sina Ate Camille at Kuya Marco.
At hawak ni Ate ang cellphone ni Mama.
Nakasindi ang screen.
Bukas ang anonymous post.
Namumutla ang mukha niya.
Tumingin siya kay Mama.
Pagkatapos ay nagsalita siya ng isang pangungusap na hindi ko kailanman inasahang maririnig mula sa kanya.
“Ma… bakit parang kami ang ginagamit ninyong dahilan para saktan si Sam?”
PARTE2
Natahimik ang buong guidance office.
Parang maging si Ma’am Reyes ay hindi inaasahang si Ate Camille ang unang magsasalita.
Mahigpit ang hawak niya sa cellphone ni Mama.
Namumula ang gilid ng mga mata niya.
“Ma… bakit parang kami ang ginagamit ninyong dahilan para saktan si Sam?”
Biglang tumigas ang mukha ni Mama.
“Camille, hindi mo naiintindihan ang usapan ng matatanda.”
“Hindi ko naiintindihan?”
Natawa si Ate, pero nanginginig ang boses niya.
“Sinulat mo rito na maganda at matalino ako kaya gusto mo akong isama.”
Itinaas niya ang cellphone.
“Sinulat mo rin na si Marco ay magaling sa sports kaya gusto siyang kunin ni Papa.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Pero si Sam, dahil hindi honor student at walang medalya, wala raw may gusto?”
“Ate…”
Hindi ko namalayang nasabi ko iyon.
Lumapit siya sa akin.
Sa buong buhay ko, bihira niya akong yakapin.
Pero sa araw na iyon, niyakap niya ako sa harap nilang lahat.
Mahigpit.
“Sorry, Sam.”
Napatigil ako.
“Bakit ikaw ang nagsosorry?”
Doon siya umiyak.
“Dahil akala ko normal lang na ako ang laging kasama ni Mama.”
Huminga siya nang malalim.
“Kapag gusto mong sumama sa amin, naiinis ako. Iniisip ko kasi na makulit ka.”
“Hindi ko alam na lagi ka palang pinapasa.”
Sa kabilang bahagi ng silid, tahimik si Kuya Marco.
Nakayuko siya.
Si Papa naman ay nakatayo sa tabi ng pinto na parang gusto nang umalis.
Pero nagsalita si Ma’am Reyes.
“Mr. at Mrs. Villareal, bago tayo magpatuloy, gusto kong malinaw ang isang bagay.”
Kalmado ang boses niya.
“Hindi ito simpleng away magkakapatid.”
“Itong bata ay matagal nang nakararamdam na wala siyang lugar sa sariling pamilya.”
Tumingin siya kay Mama.
“May nakasulat sa post na pareho ninyong ayaw siyang makasama kung sakaling maghiwalay kayo.”
Pagkatapos ay tumingin siya kay Papa.
“At base sa kuwento ni Sam, paulit-ulit ninyo rin siyang itinutulak sa isa’t isa.”
Umupo si Papa.
Sa unang pagkakataon mula nang pumasok siya, hindi na galit ang mukha niya.
Parang pagod.
Parang matanda.
“Hindi ko naman ibig sabihin na ayaw ko sa anak ko.”
Napatingin ako sa kanya.
Hindi ko alam kung bakit, pero mas masakit iyon.
“Pero Papa…”
Mahina ang boses ko.
“Kung gusto mo ako, bakit hindi ko naramdaman?”
Hindi siya nakasagot.
Tumingin ako kay Mama.
“Ma, kapag may achievement si Ate, niluluto mo ang paborito niyang pagkain.”
“Kapag may medal si Kuya, si Papa ang unang nagpo-post.”
“Kapag ako may drawing, nilalagay ninyo sa drawer.”
“Kapag may test ako na kailangan ng pirma, hindi ko alam kung sino ang lalapitan.”
Pinahid ko ang mukha ko.
“Hindi naman po ako humihingi ng tropeo.”
“Gusto ko lang po sana minsan may magsabi sa akin na sumama ako.”
“Hindi iyong lagi akong ipadala sa kabilang tao.”
Walang gumalaw.
Pagkatapos, biglang nagsalita si Kuya Marco.
“Kasalanan ko rin.”
Lumingon kaming lahat sa kanya.
Namumula ang mukha niya.
Hindi na siya mukhang varsity athlete na laging puno ng yabang.
Mukha lang siyang labing-apat na taong gulang.
“Sinabi ko kay Sam na correction siya sa papel.”
Napapikit si Papa.
“Ano?”
“Sinabi ko ring hindi siya planned.”
“Marco!”
Ngayon si Papa naman ang nagalit.
Pero biglang tumayo si Ma’am Reyes.
“Mr. Villareal.”
Natahimik si Papa.
“Bago ninyo pagalitan si Marco, tanungin muna natin kung saan niya nakuha ang ideyang iyon.”
Napatingin si Kuya kay Papa.
Hindi siya nagsalita.
Pero sapat na ang mukha niya.
Nanlamig ang silid.
Makalipas ang ilang segundo, yumuko si Papa.
“May mga bagay kaming napag-uusapan ng nanay ninyo na hindi dapat naririnig ng mga bata.”
Sumagot si Ate:
“Pero narinig namin.”
Tumingin siya kay Mama.
“At ginaya namin.”
Doon tuluyang nabasag ang mukha ni Mama.
Umupo siya sa silya.
Tinakpan niya ng dalawang kamay ang mukha niya.
Matagal bago siya nagsalita.
“Noong ipinanganak si Sam…”
Napahinto siya.
“Pagod na pagod na kami ng papa ninyo.”
“Magulo na ang marriage namin noon.”
“Tapos si Sam, sakitin noong baby.”
“Halos hindi matulog.”
“Laging umiiyak.”
“Hindi iyon kasalanan niya,” sabi ni Ma’am Reyes.
Tumango si Mama.
“Alam ko.”
“Alam ko na ngayon.”
Nanginginig ang balikat niya.
“Pero sa halip na aminin naming hindi namin kayang ayusin ang problema naming mag-asawa, mas madali naming isisi sa kanya.”
Nanlaki ang mata ko.
Si Mama mismo ang nagsabi.
Hindi ako ang problema.
Hindi ako.
Nagsalita rin si Papa.
“Kapag tinitingnan ko si Marco, madali para sa akin kasi pareho kami ng interes.”
“Sports.”
“Training.”
“Competitions.”
“Tapos si Sam…”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi ko alam paano kausapin.”
Napatigil siya.
“Pero mali pala na dahil hindi ko alam, ipinasa kita sa mama mo.”
Parang may malaking bato na matagal nang nakapatong sa dibdib ko ang unti-unting gumaan.
Pero hindi pa ako handang ngumiti.
Hindi sapat ang isang sorry.
Mukhang alam din iyon ni Ma’am Reyes.
Kaya sinabi niya:
“Hindi matatapos dito ang problema.”
“Ang apology ay simula lang.”
Iminungkahi niyang magkaroon kami ng family counseling.
Hindi minsan.
Hindi dalawang beses.
Regular.
At kung talagang gusto nina Mama at Papa na maghiwalay, kailangan nilang ayusin iyon bilang matatanda nang hindi kami ginagawang premyo o pasanin.
Noong una, hindi ako naniwala na gagawin nila.
Pero ginawa nila.
Sa unang buwan, halos bawat session ay puro iyakan.
Minsan nag-aaway sina Mama at Papa sa harap ng therapist.
Minsan ayaw magsalita ni Kuya.
Minsan si Ate lang ang nagsasalita.
At minsan ako.
Natuto akong sabihin:
“Nasaktan ako noong araw na iyon.”
“Hindi ko gusto kapag kinukumpara ninyo ako.”
“Gusto kong tanungin ninyo rin ako kung kumusta ako.”
Sa unang pagkakataon, walang nagsabing dramatic ako.
Walang nagsabing needy ako.
Nakinig sila.
Pagkalipas ng tatlong buwan, nagdesisyon sina Mama at Papa na tuluyan nang maghiwalay ng tirahan.
Pero hindi tulad ng kinatatakutan ko.
Hindi ako iniwan.
Hindi kami hinati na parang mga gamit.
May malinaw kaming schedule.
May mga araw kaming kasama si Mama.
May mga araw kaming kasama si Papa.
At may mga weekend na kaming tatlong magkakapatid lang ang magkakasama sa bahay ni Lola.
Si Ate Camille pa rin ang pinakamatalino sa amin.
Si Kuya Marco pa rin ang pinakamabilis.
At ako?
Hindi ako biglang naging genius.
Hindi rin ako naging athlete.
Sa susunod kong Math test, 81 lang ang score ko.
Pero pag-uwi ko, ipinakita ko iyon kay Mama.
Matagal niyang tiningnan.
Kinabahan ako.
Pagkatapos ay ngumiti siya.
“Mas mataas kaysa dati.”
Tumango ako.
“Six points.”
Kinuha niya ang ballpen.
Pinirmahan niya ang test.
At sa ilalim ng signature niya, nagsulat siya:
Good job, Sam. Proud ako na hindi ka sumuko.
Dinala ko ang papel na iyon sa kuwarto ko.
Hindi ko itinapon.
Hanggang ngayon, nasa isang kahon pa rin.
Sa bahay naman ni Papa, natuklasan niyang mahilig pala akong mag-bake.
Hindi ko rin alam kung bakit.
Siguro dahil eksakto ang measurements.
Kapag mali ang isang bagay, puwede mong subukan ulit.
Walang sumisigaw.
Walang kumukumpara.
Isang Sabado, gumawa kami ng chocolate cupcakes.
Nasunog ang unang batch.
Tinitigan ko ang maitim na ibabaw ng cupcakes at sinabi:
“Fail.”
Pero kinuha ni Papa ang isa.
Kinagat niya.
“Crunchy.”
Napatawa ako.
“Sunog.”
“Special edition.”
“Papa!”
Matagal kaming tumawa.
At sa simpleng sandaling iyon, naisip ko—
Ganito pala ang pakiramdam kapag hindi mo kailangang manalo para mapansin.
Si Kuya Marco naman ang pinakamatagal bago nagbago.
Pero isang araw, may fun run sa school.
Hindi ako contestant.
Nag-volunteer lang ako sa water station.
Pagdaan niya, huminto siya sa harap ko.
“Sam.”
“Ano?”
Kinuha niya ang isang basong tubig.
“Tingnan mo iyong finish line.”
“Bakit?”
“Kapag nanalo ako, ikaw hahawak ng medal.”
Umirap ako.
“Bakit ako?”
Ngumisi siya.
“Kasi bunso kita.”
Hindi ko alam kung bakit iyon ang pangungusap na halos magpaiyak sa akin.
Hindi dahil mahalaga ang medalya.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, hindi niya ako tinawag na makulit.
Hindi correction.
Hindi unplanned.
Bunso.
Kapatid.
Pamilya.
Nanalo siya nang araw na iyon.
At totoo sa sinabi niya, isinabit niya muna sa leeg ko ang medal niya bago siya nag-picture.
Si Ate naman, kapag may science fair, sinasama na ako.
Hindi para gawin akong assistant.
Hindi para utusan.
Kundi para ipakita sa akin ang experiments niya.
Isang gabi sinabi ko:
“Ate, hindi talaga ako mahilig sa Physics.”
Tumawa siya.
“Okay lang.”
“Hindi ka ba disappointed?”
“Bakit?”
“Kasi pareho tayo ng nanay.”
Tinapik niya ang ulo ko.
“Hindi ibig sabihin magkapatid tayo, kailangan pareho tayo.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa cake na ginagawa ko.
“Basta ako first taste tester.”
Makalipas ang dalawang taon, may assignment kami sa school.
Ang title:
Describe a place where you feel safe.
Dati, siguro wala akong maisusulat.
Pero ngayon, marami.
Kitchen ni Papa kapag nagbe-bake kami.
Dining table ni Mama kapag tinutulungan niya ako sa homework nang hindi ikinukumpara kay Ate.
Bleachers kapag hinihintay namin si Kuya matapos ang training.
Science room habang nagpapaliwanag si Ate kahit wala akong naiintindihan.
At ang guidance office ni Ma’am Reyes.
Dahil doon unang may matandang nagsabi sa akin na hindi ko kailangang maging extraordinary para maging worthy.
Sa dulo ng essay ko, nagsulat ako:
Dati akala ko ang pamilya ay mga taong kailangang manatili sa iisang bahay.
Ngayon alam ko nang hindi pala iyon ang mahalaga.
Puwedeng magkahiwalay ang bahay nina Mama at Papa.
Puwedeng may sariling buhay si Ate.
Puwedeng laging nasa training si Kuya.
Pero ang tunay na pamilya ay iyong hindi ka pinapasa kapag mahirap kang intindihin.
Iyong hindi ka sinusukat sa grades, medals o talento.
Iyong pinipili ka kahit ordinaryo ka lang.
Nakuha ko ang papel makalipas ang isang linggo.
May pulang marka sa itaas.
92/100.
Pinakamataas kong score sa isang writing assignment.
Pero hindi iyon ang unang napansin ko.
Sa ilalim nito ay may note ang teacher ko.
Sam, you write with a very honest heart. Keep going.
Ngumiti ako.
Pag-uwi ko, ipinakita ko agad kina Mama, Papa, Ate at Kuya sa family group chat.
Unang nag-reply si Kuya.
Uy, may talent ka pala.
Sumunod si Ate.
Hindi “pala.” Matagal na. Hindi lang natin pinapansin.
Pagkatapos si Papa:
Dinner tayo. Ikaw pipili ng restaurant.
At huli si Mama:
Proud of you, anak.
Matagal kong tinitigan ang salitang iyon.
Anak.
Hindi bunso na pabigat.
Hindi batang walang gustong kumuha.
Anak.
Sa edad na sampu, akala ko ang pinakamalaking problema ng pamilya namin ay ako.
Ngayon alam ko na ang totoo.
Hindi ako naging dahilan kaya nasira ang marriage ng mga magulang ko.
Hindi rin ako ang dahilan kaya nahirapan silang maghiwalay.
Bata lang ako noon.
Isang batang gustong may pumili sa kanya.
At sa huli, hindi ko kinailangang maging mas matalino.
Hindi ko kinailangang tumakbo nang mas mabilis.
Hindi ko kinailangang baguhin ang sarili ko para maging karapat-dapat mahalin.
Ang kailangang magbago—
ay ang paraan ng pamilya ko sa pagmamahal sa akin.
At ginawa nila.
Hindi perpekto.
Hindi biglaan.
Pero araw-araw.
Hanggang sa isang araw, hindi ko na kailangang itanong:
“Sino ang kukuha sa akin?”
Dahil alam ko na ang sagot.
Hindi ako kailangang “kunin” ninuman.
May lugar ako sa buhay nilang lahat.
At sa wakas—
may lugar na rin ako sa sarili kong puso.
