Bahagi 4 — Nang Dumating ang Araw ng Singilan, Sila Rin ang Napilitang Magbayad sa Presyong Itinakda Nila
Bahagi 4 — Nang Dumating ang Araw ng Singilan, Sila Rin ang Napilitang Magbayad sa Presyong Itinakda Nila
Hindi sumigaw si Atty. Liza.
Hindi rin siya nagbanta.
Iyon yata ang mas nakakatakot para kay Paolo.
Tahimik lang niyang inilapag sa dining table ang folder na anim na linggo kong binuo.
Bank statements.
Pictures ng notebook.
Medical receipt ni Lia.
Screenshots ng transfers.
Copies ng birth certificates.
Proof ng part-time income ko.
At isang dokumentong hindi alam ni Paolo na mayroon pa ako.
Ang original deposit record ng ₱160,000 na inilagay ng nanay ko sa joint account ilang taon na ang nakalipas.
Nakalagay kung saan nanggaling ang pera.
Sale proceeds mula sa maliit na lupang pag-aari niya.
At malinaw ang trail kung kailan iyon pumasok sa account.
“Hindi naman namin ninakaw,” unang depensa ni Paolo.
Nakatayo siya sa tabi ng mesa.
“Nag-transfer lang ako.”
Tumingin si Atty. Liza sa kanya.
“Hindi ako narito para makipagtalo sa legal characterization ngayong gabi.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Mara, nakahanda na ba ang mga bata?”
Tumango ako.
Hawak ni Lia ang rabbit niya.
Si Miko, nakasandal sa balikat ko, inaantok.
Si Aling Cora naman ay nakaharang pa rin sa pinto.
“Huwag ninyo akong lokohin,” sabi niya. “Dito lumaki ang mga batang iyan. Anak ko ang bumubuhay sa kanila.”
Hindi ko alam kung saan ko nakuha ang lakas para sagutin siya nang mahinahon.
“Ma, noong nilagnat si Lia, nangutang ako sa kapitbahay.”
Tahimik siya.
“Noong kailangan ko ng napkin, pinagamit ninyo ako ng lumang tela.”
“Nagtitipid tayo!”
“Pero may ₱799 kayong strawberry.”
Namula ang mukha niya.
“At may ₱18,000 si Bea para sa beach.”
“Pera ni Paolo iyon!”
“Hindi lahat.”
Doon ko itinuro ang folder.
“Yun ang problema.”
Lumapit si Paolo.
“Mara, puwede bang tayo-tayo na lang?”
Tiningnan ko siya.
Ilang buwan akong nakiusap na tayo-tayo lang.
Noong binlock niya ang card ko, gusto kong tayo-tayo lang.
Noong walang pera para sa doktor ni Lia, gusto kong tayo-tayo lang.
Noong nalaman kong pinapadalhan niya ang kapatid niya mula sa savings namin, gusto kong tayo-tayo lang.
Pero sa bawat pagkakataon, pinili niyang kampihan ang nanay niya.
Ngayong may ibang taong nakakaalam, saka niya gustong maging pribado.
“Late ka na.”
Nilampasan ko silang dalawa.
Walang humarang sa amin nang pangalawang beses.
Sa unang gabi naming wala sa bahay, natulog kami sa maliit na kuwarto sa bahay ng ate kong si Rina sa Cainta.
Isang double mattress sa sahig.
Isang electric fan.
Dalawang plastic drawer.
At kurtinang kupas na kulay dilaw.
Hindi iyon maganda.
Hindi iyon maluwag.
Pero noong alas-tres ng madaling araw, nagising ako dahil tahimik.
Walang notebook sa mesa.
Walang pulang ballpen.
Walang taong magtatanong kung bakit dalawang itlog ang niluto ko sa halip na isa.
Nagpunta ako sa maliit na kusina.
Binuksan ko ang ref.
May isang tray ng itlog si Ate Rina.
Kumuha ako ng dalawa.
Pagkatapos ay napaupo ako sa sahig at umiyak.
Hindi dahil malungkot ako.
Kundi dahil unang pagkakataon iyon sa napakatagal na panahon na kumuha ako ng pagkain nang hindi humihingi ng permiso.
Kinabukasan, sunod-sunod ang tawag ni Paolo.
Labing-apat na missed calls.
Dalawampu’t tatlong messages.
Una:
Umuwi ka.
Sumunod:
Nag-aalala ang mga bata sigurado.
Pagkatapos:
Hindi mo puwedeng ilayo sila sa akin.
Pagkatapos:
Nag-o-overreact ka.
At nang hindi pa rin ako sumagot:
Sorry.
Iyon lang.
Apat na letra.
Para sa mahigit isang taong pagkontrol.
Para sa pera.
Para sa kahihiyan sa supermarket.
Para sa anak naming muntik nang hindi dalhin sa doktor dahil kailangang hintayin ang approval ng nanay niya.
Hindi ako sumagot.
Sa halip, nagtrabaho ako.
Binigyan ako ni Ma’am Jenny ng isa pang client nang malaman niyang naghahanap ako ng mas maraming oras.
Mula ₱8,000 hanggang ₱10,000, naging halos ₱17,000 ang monthly income ko.
Hindi pa rin kalakihan.
Pero sapat para makapagbigay ako ng share kay Ate Rina.
Sapat para sa pagkain.
Sapat para sa diaper.
At higit sa lahat, sapat para magsimulang maniwala ulit sa sarili ko.
Makalipas ang dalawang linggo, nagkaroon kami ng unang formal na pag-uusap tungkol sa mga bata at financial support.
Dumating si Paolo na maayos ang polo.
May dalang folder.
At kasama si Aling Cora.
Nang makita ko siya, napailing si Atty. Liza.
“Family matter ito ng mag-asawa at mga bata.”
Sumagot agad si Aling Cora.
“Ako ang nag-alaga sa anak ko buong buhay niya. May karapatan akong magsalita.”
Hindi ko napigilang tumingin sa kanya.
“Ma, iyon mismo ang problema.”
Tahimik ang silid.
Si Paolo ang unang nagsalita.
“Gusto kong bumalik si Mara sa bahay.”
Hindi sumagot si Atty. Liza.
Tiningnan niya ako.
“Gusto mo ba?”
“Hindi.”
Parang hindi inaasahan ni Paolo ang bilis ng sagot.
“Mara, may dalawang anak tayo.”
“Alam ko.”
“Hindi puwedeng ganito.”
“Puwede.”
“Maliit ang kinikita mo.”
“Pero sarili ko.”
Namula siya.
“Mabubuhay ba sila sa ₱17,000?”
Doon ako napangiti.
“Interesting.”
“Ano?”
“Dati sabi mo kasya ang ₱3,500 para sa pagkain naming apat.”
Walang nagsalita.
Kahit ang staff sa kabilang dulo ng mesa ay napatingin.
Tinuloy ko.
“Ngayon, biglang kulang ang ₱17,000 para sa tatlo?”
Napayuko si Paolo.
Naglabas si Atty. Liza ng listahan.
Food.
Milk.
Diapers.
Medicine.
School expenses.
Transportation.
Housing share.
Utilities.
“Ang issue dito ay hindi kung kayang buhayin ni Mara mag-isa ang dalawang bata,” paliwanag niya. “Pareho kayong magulang. Pareho kayong may responsibilidad.”
Doon nagsimulang maging totoo kay Paolo ang halaga ng mga bagay na dati niyang tinatawag na “maliit lang.”
Gatas.
Diaper.
Gamot.
Pamasahe.
Pagkain.
Pediatric checkups.
Preschool.
Hindi pala sila nabibili sa sermon ng nanay niya.
Hindi pala napapaliit ang presyo dahil lang galit siya.
Napagkasunduan ang temporary monthly support habang inaayos ang mas pormal na arrangement.
Nang marinig ni Aling Cora ang halaga, halos mapatalon siya.
“Napakalaki!”
Napatingin ako sa kanya.
“Mas mababa pa iyon sa ₱18,000 na pinambakasyon ninyo kay Bea.”
Namula siya hanggang tenga.
Pero hindi pa iyon ang pinakamasakit na bahagi para sa kanila.
Pagkatapos ng usapan tungkol sa mga bata, inilabas ni Atty. Liza ang bank statements.
Doon nawala ang pagiging palaban ni Paolo.
“Regarding the transferred funds…”
“Pamilya naman ang nakinabang,” sabi niya.
“Hindi iyon sapat na paliwanag kay Mara.”
“Ako naman nagma-manage ng account.”
“Joint account.”
Hindi niya ako matingnan.
Tahimik kong sinabi:
“Gusto kong malaman kung saan napunta ang ₱96,000.”
Si Aling Cora ang unang sumagot.
“Yung iba, pinang-capital ni Bea.”
“Anong business?”
“Online clothes.”
“Magkano?”
Hindi siya sumagot.
“Ma?”
“₱40,000.”
Napahawak ako sa noo.
“Yung iba?”
“May kailangan ako.”
“Ano?”
Tahimik.
Si Paolo ang nagsabi.
“Pinambili ni Mama ng refrigerator.”
Napatingin ako sa kanya.
“Yung two-door refrigerator sa bahay niyo sa Bulacan?”
Tumango siya.
₱28,000.
“Yung natira?”
Nagsalita si Aling Cora na parang siya pa ang napipilitang magpaliwanag.
“May utang si Bea sa credit card.”
Doon ko naintindihan ang buong picture.
Hindi sila nagtitipid.
Hindi kailanman tungkol sa pagtitipid ang notebook.
Ang perang hindi ipinakakain sa amin ay ipinapambayad nila sa kaginhawaan ng ibang miyembro ng pamilya.
Ako ang pinagkaitan dahil ako ang pinakamadaling pagkaitan.
Ako ang inaasahan nilang hindi aalis.
“Ano ang gusto mo?” tanong ni Paolo.
“Accounting.”
“Ano?”
“Gusto kong malinaw kung magkano ang kinuha mula sa account, saan napunta, at magkano ang ibabalik.”
Tumawa si Aling Cora.
“Babayaran ka namin?”
Tiningnan ko siya.
“Opo.”
“Pamilya tayo!”
“Iyan din ang sinabi ninyo noong pinagbawalan ninyo akong bumili ng napkin.”
Natahimik siya.
Hindi agad nabalik ang pera.
Walang magic.
Walang malaking tsek kinabukasan.
Pero dahil malinaw ang records at ayaw ni Paolo na lumala pa ang dispute, pumayag siyang gumawa ng repayment schedule.
Kinailangan niyang bawasan ang suporta niya kay Bea.
Kinailangan niyang ibenta ang high-end gaming PC na binili niya noong nakaraang taon.
Hindi ko alam kung kanino niya ibinenta.
Hindi ko rin tinanong.
Ang alam ko lang, unang buwan, pumasok ang ₱20,000.
Sunod, ₱15,000.
Pagkatapos, ₱10,000.
At buwan-buwan, may proof.
Si Bea naman, biglang hindi na nag-post ng beach photos.
Yung online clothing business niya, na dati raw ay “mag-eexplode soon,” tumigil makalipas ang ilang buwan.
Hindi ko ikinasaya na nalugi siya.
Pero may kakaibang hustisya sa katotohanang hindi na maaaring kunin mula sa gatas ng mga anak ko ang kapital ng business niya.
Mas interesting ang nangyari sa bahay ni Paolo.
Noong una, akala ni Aling Cora magiging madali.
Siya raw bahala.
Kaya raw niyang alagaan ang anak niya.
Pero wala na ako roon.
Walang maghuhugas ng uniform ni Paolo.
Walang maghahanda ng baon.
Walang maglilinis ng banyo.
Walang maghahabol sa bills.
Walang mag-aayos ng groceries.
Walang gigising nang madaling araw kapag kailangang bantayan ang mga bata sa weekend visit.
Pagkatapos ng tatlong linggo, tumawag si Paolo.
Hindi tungkol sa relasyon.
“Mara…”
“Ano?”
“Magkano ba normal na bayad sa yaya?”
Halos natawa ako.
“Bakit?”
“Kailangan ni Mama ng katulong.”
Hindi ko napigilan.
“Akala ko ₱3,500 sapat na?”
Tahimik sa kabilang linya.
“Hindi nakakatawa.”
“Hindi rin nakakatawa noong ako ang gumagawa ng lahat.”
Nakahanap sila ng helper.
₱9,000 plus food.
Hindi nagtagal.
Umalis makalipas ang dalawang buwan.
Nakahanap ng isa pa.
₱10,500.
May day off.
May sariling pagkain.
At malinaw ang oras ng trabaho.
Isang araw, pagkatapos ihatid ni Paolo ang mga bata, nakatayo siya sa gate ng inuupahan kong maliit na apartment sa Marikina.
Oo.
Pagkalipas ng apat na buwan, nakaalis din kami sa bahay ni Ate Rina.
One-bedroom lang.
May maliit na sala.
May kurtinang mura.
May secondhand refrigerator.
May folding table na ginawa kong work desk.
Pero akin ang susi.
At walang sinumang may hawak ng notebook para aprubahan ang bibilhin ko.
“Mukhang okay dito,” sabi ni Paolo.
“Oo.”
Napatingin siya sa loob.
Naglalaro si Lia ng blocks.
Natutulog si Miko sa playpen.
“Mara…”
Alam ko na ang susunod.
“Pwede pa ba nating ayusin?”
Tiningnan ko siya.
Sa loob ng ilang segundo, naalala ko ang lumang Paolo.
Yung lalaking sinusundo ako dati sa bus stop kapag umuulan.
Yung nagdadala ng lugaw kapag may sakit ako.
Yung humawak sa kamay ko noong ipinanganak si Lia.
Siguro iyon ang pinakamahirap tanggapin.
Hindi naman palaging masamang tao ang isang taong nakasakit sa atin.
Minsan, naging mabuti sila.
At iyon mismo ang dahilan kung bakit mahirap umalis.
“Paolo…”
“Pwede kong paalisin si Mama sa bahay.”
Umiling ako.
“Hindi si Mama mo ang buong problema.”
Natigilan siya.
“Pinili mo siya sa bawat pagkakataon.”
“Mara—”
“Noong na-decline ang card ko, pinili mo siya.”
“Noong kailangan ni Lia ng doktor, pinili mo siya.”
“Noong nalaman kong pinapadalhan mo si Bea ng pera mula sa savings natin, pinili mo pa rin sila.”
Huminga siya nang malalim.
“Akala ko kasi…”
“Ano?”
“Akala ko hindi ka aalis.”
Iyon ang pinakatapat niyang sinabi sa akin.
Hindi niya akalaing kaya ko.
Dahil wala akong trabaho.
Wala akong sariling card.
Wala akong cash.
May dalawang anak akong kailangang isipin.
Sa isip niya, iyon ang seguridad niya.
Hindi niya alam na iyon din ang dahilan kung bakit kinailangan kong matutong tumayo.
“Exactly,” sabi ko.
“Ano?”
“Diyan ka nagkamali.”
Hindi kami nagkabalikan.
Hindi rin ako gumising isang araw na wala nang sakit.
May mga gabing umiiyak pa rin ako.
May mga pagkakataong nagigising ako at naiisip kong baka mali ang ginawa ko.
Pero tuwing naiisip ko iyon, may maliit na bagay na nagpapaalala sa akin.
Isang araw sa supermarket, kasama ko si Lia.
Nasa cart si Miko.
May bigas.
Manok.
Itlog.
Gatas.
Prutas.
Sabon.
Diaper.
At bago pumunta sa cashier, dumaan ako sa feminine care aisle.
Kumuha ako ng dalawang pakete ng sanitary napkin.
Tinitigan iyon ni Lia.
“Mommy, ano yan?”
Ngumiti ako.
“Gamit ni Mommy.”
“Bibili tayo?”
“Oo.”
“Pwede?”
Napatigil ako.
Apat na taong gulang siya.
Pero naaalala pala niya.
Na dati, may mga bagay na kailangang tanungin kung “pwede.”
Lumuhod ako sa tabi niya.
“Anak…”
Hinawakan ko ang dalawang kamay niya.
“Kapag kailangan natin ng pagkain, gamot, o mga bagay para maalagaan ang katawan natin, hindi natin kailangang mahiya.”
Tumango siya kahit hindi niya lubos na naiintindihan.
Sa cashier, inilabas ko ang sarili kong debit card.
Isang tap.
APPROVED.
Napatingin ako sa maliit na screen.
Simple lang na salita.
Pero biglang bumalik sa isip ko ang araw na nakatayo ako sa ibang supermarket habang isa-isang ibinabalik ang karne at itlog dahil ipina-block ng asawa ko ang card.
Dati, halos gusto kong lamunin ako ng lupa.
Ngayon, inilagay ko ang receipt sa wallet ko.
Hindi para ipakita kay kahit sino.
Hindi para ipapirma.
Hindi para ipaliwanag.
Kundi dahil gusto kong maalala kung gaano kalayo ang narating ko.
Makalipas ang walong buwan, naging regular remote payroll specialist ako.
Mas malaki na ang sweldo ko kaysa noong unang bumalik ako.
May sarili akong health coverage.
May maliit na emergency fund.
At unang beses sa buhay ni Lia, siya mismo ang pumili ng backpack niya para sa school nang hindi ko kailangang isipin kung may magagalit dahil “mahal.”
Si Miko naman, natutong maglakad sa maliit naming sala.
Noong una siyang nakatayo nang mag-isa, apat na hakbang ang ginawa niya bago bumagsak sa carpet.
Napatawa ako habang umiiyak.
Marahil dahil ganoon din ako.
Matagal akong gumapang sa loob ng bahay na iyon.
Matagal akong umasa na may hahawak sa akin.
Pero dumating ang araw na kailangan kong bumitaw.
Apat na hakbang.
Bagsak.
Tayo ulit.
Si Paolo ay patuloy na nagbibigay ng suporta sa mga bata at sumusunod sa napagkasunduang repayment.
Hindi kami magkaaway kapag tungkol sa mga anak.
Hindi rin kami magkaibigan.
May malinaw na hangganan.
Si Aling Cora, bihira ko nang kausapin.
Minsan, noong birthday ni Lia, lumapit siya sa akin.
Mas tahimik na siya kaysa dati.
“Mara…”
“Opo?”
“Hindi ko akalaing aabot tayo sa ganito.”
Hindi ako sumagot.
“Akala ko tinuturuan lang kitang magtipid.”
Napatingin ako sa kanya.
Hindi galit.
Hindi rin malambot.
“Ma, ang pagtitipid ay kapag lahat nagbabawas.”
Tumahimik siya.
“Ang ginawa ninyo, ako lang ang pinagkaitan.”
Wala na siyang naisagot.
At sapat na iyon.
Hindi ko kailangan ng eksena.
Hindi ko kailangan siyang mapahiya sa harap ng maraming tao.
Ang pinakamasakit na kabayaran para sa kanila ay simple lang.
Hindi na nila kontrolado ang buhay ko.
Hindi na sila makakapili kung ano ang kakainin ko.
Hindi na nila mapipigilan kung kailan ko dadalhin sa doktor ang anak ko.
Hindi na nila makukuha ang pera ko para pambayad ng bakasyon ng ibang tao.
At hindi na nila magagamit ang mga anak ko para ikulong ako.
Sa drawer ng work desk ko, may isang bagay akong itinago.
Hindi ang bank statement.
Hindi ang legal documents.
Hindi ang lumang prepaid card.
Kundi isang page mula sa notebook ni Aling Cora.
Iyong unang pahina kung saan nakasulat:
Sanitary napkin — ₱145 — HINDI APRUBADO.
Sa ibaba noon, ako mismo ang nagsulat gamit ang itim na tinta:
Apartment deposit — BAYAD.
Gatas ng mga bata — BAYAD.
Emergency fund — MAY LAMAN.
Sariling trabaho — MERON.
At sa pinakailalim:
Kalayaan — hindi na kailangang aprubahan ng kahit sino.
