PAGKATAPOS KONG ILIBING ANG ASAWA KO SA IBANG BANSA, WALANG SUMUNDO SA AKIN—PERO NANG MAPANOOD NILA ANG BALITA, HULI NA ANG LAHAT
Nagpadala ako ng mensahe sa aming family group chat:
“Lalapag ang eroplano ko nang alas-singko. May puwede bang sumundo sa akin?”
Kakauwi ko lang mula sa ibang bansa matapos ilibing ang asawa ko.
Ang sagot ng kapatid ko:
“Busy kami. Mag-Grab ka na lang.”
At ang sabi ng nanay ko:
“Dapat inayos mo nang mas maaga.”
Dalawang salita lang ang isinagot ko.
“Walang problema.”
Pero nang mapanood nila sa evening news ang nangyari sa bahay ko nang gabing iyon, wala ni isa sa kanila ang nakapagsalita.
Ako si Elena Marquez, tatlumpu’t limang taong gulang.
Noong umagang iyon, inilibing ko ang asawa kong si Miguel sa isang maliit na sementeryo sa Kuala Lumpur—isang lungsod na ilang buwan naming tinawag na tahanan dahil sa trabaho niya, ngunit hindi kailanman tunay na naging amin.
Dalawang linggo bago iyon, maayos pa ang lahat.
Nagpaplano kaming umuwi sa Pilipinas sa Pasko. Gusto ni Miguel na makabili kami ng maliit na bahay sa Antipolo, iyong may tanawing bundok at tahimik na umaga.
Pero isang gabi, habang naghahanda siya para sa online meeting, bigla siyang napahawak sa ulo.
“Masakit,” bulong niya.
Iyon ang huling malinaw na salitang narinig ko mula sa kanya.
Sa loob lamang ng ilang oras, nawala ang lalaking nakasama ko nang labing-isang taon dahil sa biglaang pagdurugo sa utak.
Ako lang ang naroon.
Ako ang pumirma sa mga dokumento.
Ako ang nakipag-usap sa ospital.
Ako ang pumili ng kabaong.
At ako rin ang tumayo sa tabi ng kanyang libingan habang bumubuhos ang ulan, walang kasama mula sa pamilya ko.
Sabi ng kapatid kong si Carlo, hindi siya makaalis sa trabaho.
Sabi ng nanay ko, masyadong mahal ang biglaang tiket.
Sabi ng tatay ko, mahina ang tuhod niya sa mahabang biyahe.
Naintindihan ko silang lahat.
O iyon ang paulit-ulit kong sinabi sa sarili ko.
Nang lumapag ang eroplano sa Ninoy Aquino International Airport, agad kong binuksan ang cellphone ko.
Nanginginig ang mga daliri ko.
Hindi dahil malamig sa loob ng eroplano.
May maliit at hangal na bahagi sa akin na umaasang may naghihintay sa labas—baka si Papa, baka si Carlo, o baka si Mama na may dalang mainit na kape at yakap na matagal ko nang kailangan.
Nag-type ako sa group chat.
Elena: Lalapag ako nang 5:00 p.m. May puwede bang sumundo sa akin?
Agad lumitaw ang typing bubble.
Naramdaman kong gumaan ang dibdib ko.
Pagkatapos ay dumating ang sagot ni Carlo.
Carlo: Sobrang busy namin ngayon. Mag-Grab ka na lang.
Makalipas ang ilang segundo, sumagot si Mama.
Mama: Bakit hindi mo inayos nang mas maaga? Alam mong mahirap ang traffic tuwing Martes.
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Bakit hindi mo inayos nang mas maaga?
Parang pinili ko ang araw na mamamatay ang asawa ko.
Parang nakasulat iyon sa planner ko.
Parang may sapat akong panahon upang mag-book ng sasakyan habang kinikilala ko ang bangkay ni Miguel, pumipirma ng mga dokumentong halos hindi ko maintindihan, at naghahanda ng libing na ako lamang ang dumalo.
Hindi ako nakipagtalo.
Hindi ko sinabi na dalawang gabi akong hindi natulog.
Hindi ko ipinapaalala na ni isa sa kanila ay hindi tumawag sa akin sa mismong araw ng libing.
Dalawang salita lang ang isinagot ko.
Elena: Walang problema.
Hindi ko alam na bago matapos ang gabing iyon, ipapakita sa telebisyon ang mga mensaheng iyon.
Pagdating ko sa baggage carousel, nag-vibrate muli ang cellphone ko.
Si Papa naman.
Papa: Malakas daw ang ulan mamaya. Mag-ingat ka.
Pagkatapos ay may bagong mensahe si Mama.
Mama: May dinner kami ng mga De Vera. Matagal na naming ipinangako iyon.
Napapikit ako.
Mas mahalaga ang dinner nila kaysa sunduin ang anak nilang umuwi matapos maglibing ng asawa nang mag-isa.
Hindi ko na sinagot.
Maya-maya, lumitaw sa carousel ang dalawang malalaking maleta.
Nasa loob ang halos lahat ng naiuwi ko mula sa buhay ni Miguel.
Mga polo niya.
Sapatos.
Shaving kit.
Mga relo.
At ang kulay-abong jacket na suot niya noong una kaming nag-date sa Baguio.
Habang itinutulak ko ang luggage cart, biglang sumabit ang isang gulong.
Nabuwal ang maleta sa itaas.
Bumukas ang zipper.
Kumalat sa sahig ang mga damit ni Miguel.
Mga medyas.
Mga kurbata.
Mga nakatiklop na kamiseta na may bahagya pang amoy ng pabango niya.
Napaupo ako sa sahig.
Hindi ako makahinga.
Dumaraan ang mga tao sa paligid ko habang nanginginig kong pinupulot ang mga gamit.
Isang babaeng airport employee ang lumapit at tahimik na tumulong.
“Ma’am, ako na po rito,” mahina niyang sabi.
Hindi ko napigilang umiyak.
Ang sarili kong pamilya ay wala pang isang oras ang layo.
Pero isang estranghero ang lumuhod sa tabi ko para tulungan akong buuin muli ang natitirang piraso ng buhay ko.
Nag-book ako ng Grab pauwi sa aming bahay sa Marikina.
Sa buong biyahe, malakas ang ulan.
Dalawang beses nagtangkang makipag-usap ang driver.
Dalawang beses akong tumingin lang sa bintana.
Nang makarating kami sa bahay, patay ang lahat ng ilaw.
Inilapag ko ang maleta sa may pintuan.
Hindi na ako nagbukas ng ilaw.
Diretso akong pumunta sa sala at naupo sa paboritong armchair ni Miguel—ang upuang ginagamit niya tuwing Linggo habang umiinom ng kape at nagbabasa ng balita.
Tahimik ang buong bahay.
Napakatahimik.
Parang hinihintay ng mga dingding ang pagdating ng isang taong hindi na kailanman babalik.
Mahigpit kong niyakap ang jacket ni Miguel at ipinikit ang mga mata.
Hindi ko alam kung gaano katagal akong nakatulog.
Nagising ako dahil sa isang kakaibang tunog.
Mahina sa una.
Parang may kumakalansing sa loob ng dingding.
Pagkatapos ay may naamoy akong hindi pamilyar.
Matapang.
Mapait.
Parang nasusunog na plastik.
Tumayo ako.
“May tao ba?” tawag ko, kahit alam kong mag-isa ako.
Biglang kumurap ang ilaw sa kisame.
Minsan.
Dalawang beses.
Pagkatapos ay tuluyang namatay.
Mula sa kusina, may narinig akong malakas na putok.
Kasunod noon, kumapal ang usok.
Tumakbo ako patungo sa hallway, ngunit bago ako makarating sa pinto, may bahagi ng kisame na bumagsak sa harapan ko.
Nagliyab ang kurtina sa sala.
Kinuha ko ang cellphone ko.
Labing-isang porsiyento na lang ang baterya.
Tumawag ako sa emergency hotline.
Pero bago ako makapagsalita, isa pang pagsabog ang yumanig sa bahay.
Nalaglag ang cellphone ko.
At sa labas, sa gitna ng malakas na ulan, nagsimulang sumigaw ang mga kapitbahay.
“May tao sa loob!”
“Si Elena! Kakauwi lang niya!”
Habang mabilis na kumakalat ang apoy sa pagitan ko at ng pintuan, napansin ko ang isang makitid na daan patungo sa likod ng bahay.
Doon naroon ang maliit na opisina ni Miguel.
At sa loob ng silid na iyon, may isang bagay siyang itinago bago siya umalis papuntang Malaysia.
Isang bagay na sinabi niyang bubuksan ko lamang kapag may nangyari sa kanya.
Habang bumabagsak ang nagliliyab na kahoy sa likuran ko, tumakbo ako patungo sa opisina.
Pagbukas ko ng pinto, nakita ko ang metal na kahon sa ilalim ng mesa.
Ngunit nang hawakan ko iyon, biglang bumukas ang bintana.
Pumasok ang makapal na usok.
At mula sa kabilang panig ng salamin, may nakita akong isang lalaking nakatayo sa ulan.
Hindi siya bumbero.
Hindi siya kapitbahay.
At nang tumama sa mukha niya ang pulang ilaw ng paparating na fire truck, nakilala ko siya.
Siya ang taong huling nakipagkita kay Miguel bago ito namatay.
At hawak niya ang ekstrang susi ng bahay namin.
PARTE2
Nakatayo sa ulan si Anton Villareal, dating business partner ni Miguel.
Hindi ko siya nakita mula nang umalis kami patungong Malaysia anim na buwan na ang nakalipas.
Pero hindi ko maaaring makalimutan ang mukha niya.
Si Anton ang lalaking kasama ni Miguel sa pagtatayo ng isang maliit ngunit lumalagong construction supply company sa Pasig. Magkaibigan sila mula kolehiyo. Halos kapatid ang turing ni Miguel sa kanya.
Tatlong araw bago namatay ang asawa ko, nabanggit niya sa tawag na may problema sila ni Anton.
“May hindi nagtutugma sa records,” sabi niya. “Pagbalik natin sa Manila, kailangan kong ayusin.”
Hindi ko iyon pinagtuunan ng pansin noon.
Akala ko ordinaryong alitan lamang sa negosyo.
Ngayon, nasa labas si Anton ng nasusunog naming bahay, hawak ang isang susi na dapat ay kami lamang ni Miguel ang may kopya.
“Anton!” sigaw ko.
Tumingala siya.
Nanlaki ang mga mata niya nang makita ako sa bintana.
Sa halip na lumapit para tumulong, umatras siya.
Saka siya tumakbo.
“Tumigil ka!” sigaw ng isa sa mga tanod sa labas.
Narinig ko ang yabag ng mga taong humahabol sa kanya, ngunit agad din iyong nilamon ng ingay ng ulan at mga sirena.
Biglang bumagsak ang isang bahagi ng kisame.
Napaatras ako.
Kinuha ko ang metal na kahon sa ilalim ng mesa at niyakap iyon sa dibdib.
Wala nang daan pabalik sa sala.
Puno na ng apoy ang hallway.
Binuksan ko ang bintana ng opisina at sinubukang sumigaw.
“Nandito ako!”
May bumberong nakakita sa akin.
“Ma’am, huwag kayong gagalaw! Papunta kami!”
Makalipas ang ilang segundo, binasag nila ang natitirang salamin at inilabas ako sa bintana gamit ang hagdan.
Pagkababa ko, halos hindi na ako makatayo.
Binalutan ako ng kumot ng isang rescuer habang may paramedic na naglagay ng oxygen mask sa mukha ko.
“May iba pa po ba sa loob?” tanong niya.
Umiling ako.
“Mag-isa lang ako.”
Sa salitang iyon, tuluyan akong nanghina.
Mag-isa.
Iyon ang naging buod ng buong linggo ko.
Mag-isa sa ospital.
Mag-isa sa punerarya.
Mag-isa sa sementeryo.
Mag-isa sa eroplano.
At ngayon, mag-isa sa harap ng bahay naming nilalamon ng apoy.
Lumapit ang kapitbahay naming si Aling Rosa at hinawakan ang kamay ko.
“Nandito kami, Elena,” sabi niya. “Hindi ka nag-iisa.”
Mas lalo akong napaiyak.
Ang mga taong hindi ko kadugo ang unang nagsabi ng mga salitang matagal kong hinihintay mula sa pamilya ko.
Dahil malakas ang sunog at may posibilidad na kumalat sa katabing bahay, nagsidatingan ang mga reporter.
Isa sa mga lokal na istasyon ang nag-live coverage bago pa man tuluyang maapula ang apoy.
Nakita ng camera ang paglabas sa akin mula sa bintana.
Nakita nila ang dalawang maleta sa may pintuan.
Nakita nila ang mga damit ni Miguel na bahagyang nasunog at nagkalat sa basa at maputik na driveway.
Nang tanungin ng reporter kung bakit ako nag-iisa sa bahay, hindi ko na kayang magsinungaling.
“Kakauwi ko lang po,” sabi ko habang nanginginig. “Kagagaling ko lang sa libing ng asawa ko sa Malaysia.”
“May sumundo po ba sa inyo sa airport?”
Napatingin ako sa cellphone na hawak ng paramedic.
Bukas pa ang family group chat.
Hindi ko sinadyang ipakita iyon.
Pero nakita ng cameraman ang mga mensahe.
Busy kami. Mag-Grab ka na lang.
Dapat inayos mo nang mas maaga.
May dinner kami ng mga De Vera.
Hindi binasa nang buo ng reporter ang mga mensahe, ngunit sapat na ang kuha sa screen upang maintindihan ng mga nanonood ang nangyari.
Sa bahay ng mga magulang ko sa Quezon City, nanonood sila ng balita habang nakaupo sa hapag kasama ang mga De Vera.
Nalaman ko kalaunan na si Mama ang unang nakakilala sa bahay.
Nalaglag sa sahig ang hawak niyang wineglass.
“Bahay ni Elena iyan,” bulong niya.
Tumayo si Papa.
Namutla si Carlo nang makita niya akong binabalutan ng emergency blanket habang hawak ang metal na kahon.
Sa unang pagkakataon, napilitan silang makita ang sakit na pinili nilang huwag pansinin.
Labing-isang beses silang tumawag bago ko nasagot ang telepono.
“Anak!” umiiyak na sigaw ni Mama. “Pupunta kami diyan!”
Napatingin ako sa nasusunog na bubong.
“Hindi na kailangan.”
“Patawarin mo kami,” sabi niya. “Hindi namin alam na—”
“Alam ninyong namatay si Miguel,” putol ko. “Alam ninyong mag-isa akong naglibing sa kanya.”
Tahimik siya.
Hindi talaga nila hindi alam.
Pinili lamang nilang huwag unawain.
Dinala ako sa ospital dahil sa nalanghap kong usok.
Sumunod doon ang mga pulis.
Sa loob ng metal na kahon ay may flash drive, bank records, kopya ng kontrata, at isang sulat-kamay na liham mula kay Miguel.
Nanginginig kong binuksan iyon.
Elena,
Kung binabasa mo ito, maaaring hindi ko na naayos ang problemang natuklasan ko. May malaking halagang nawawala sa kumpanya. Ginamit ni Anton ang pangalan ko sa mga pautang at pekeng transaksiyon. May ebidensiya sa flash drive. Huwag kang maniniwala kapag sinabi niyang ako ang may kasalanan.
Hindi ko alam kung hanggang saan siya kayang umabot. Kaya binigyan ko siya noon ng ekstrang susi dahil pinagkatiwalaan ko siya, ngunit hindi ko na iyon nabawi. Palitan mo agad ang lahat ng kandado pag-uwi natin.
At, Elena, huwag mong hayaang isipin ng sinuman na wala kang kakampi. Ang bahay, ang insurance, at ang bahagi ko sa kumpanya ay lahat nakapangalan sa iyo. Ikaw ang nagtayo ng buhay na ito kasama ko. Hindi ka bisita rito.
Hindi ko napansing umiiyak na pala ako habang binabasa ang huling linya.
Mahal kita. Piliin mo ang sarili mo kapag wala na ako upang gawin iyon para sa iyo.
Agad na sinuri ng mga imbestigador ang flash drive.
Lumabas na mahigit ₱18 milyon ang inilipat ni Anton sa mga pekeng supplier sa loob ng dalawang taon.
Natuklasan din nilang ilang araw bago mamatay si Miguel, nag-email ito sa isang abogado upang simulan ang formal audit.
Hindi napatunayang may kinalaman si Anton sa pagkamatay ni Miguel. Malinaw sa medical report na natural ang sanhi ng pagkamatay nito.
Ngunit malinaw rin ang ginawa ni Anton nang gabing masunog ang bahay.
Nakuhanan siya ng CCTV ng kapitbahay na pumasok sa bahay halos isang oras bago ako dumating.
Ginamit niya ang ekstrang susi.
Pinutol niya ang linya ng security camera.
At ayon sa fire investigator, sinadya niyang sirain ang electrical panel sa likod ng kusina upang magmukhang aksidenteng short circuit ang sunog.
Hindi niya alam na may backup camera si Miguel sa loob ng opisina.
Hindi rin niya alam na naka-save sa cloud ang recording.
Nakita sa video si Anton na naghahanap ng metal na kahon.
Nang hindi niya makita iyon, ginalaw niya ang electrical panel bago tumakas.
Pero bumalik siya nang gabing iyon upang tiyaking tuluyang nasunog ang bahay.
Doon ko siya nakita sa labas ng bintana.
Nahuli siya kinabukasan sa isang motel sa Laguna habang nagtatangkang umalis papuntang Batangas.
Kinasuhan siya ng arson, qualified theft, fraud, at iba pang kaugnay na krimen.
Ang balita tungkol sa sunog ay kumalat sa social media.
Hindi dahil sa halaga ng bahay.
Hindi dahil sa kasong kinaharap ni Anton.
Kundi dahil sa family group chat.
Libo-libong tao ang nagkomento.
Maraming nagsabing maaaring hindi nila kayang pumunta sa ibang bansa para sa libing, ngunit ang pagsundo sa airport ay maliit na paraan upang sabihin sa isang nagdadalamhating tao na hindi siya nag-iisa.
May mga nagtanggol din sa pamilya ko.
Baka raw talagang busy sila.
Baka hindi nila naunawaan kung gaano kalala ang kalagayan ko.
Pero iyon mismo ang problema.
Hindi sila nagtanong.
Hindi sila tumawag.
Hindi nila sinubukang umunawa.
Makalipas ang dalawang araw, dumating sila sa ospital.
May dalang bulaklak si Mama.
May pagkain si Papa.
Si Carlo naman ay may dalang sobre na may pera.
“Tulong sa pagpapagawa ng bahay,” sabi niya.
Hindi ko tinanggap.
“Hindi pera ang kailangan ko noong araw na iyon.”
Napayuko siya.
“Alam ko.”
“Hindi,” sagot ko. “Ngayon mo lang nalaman dahil nakita mo ako sa telebisyon.”
Umiyak si Mama.
“Inakala naming malakas ka.”
Napangiti ako nang mapait.
“Kapag malakas ba ang isang tao, hindi na siya kailangang mahalin?”
Walang nakasagot.
Sinabi ni Papa na dapat na silang umalis sa dinner at sunduin ako.
Sinabi ni Carlo na hindi naman talaga mahalaga ang meeting niya.
Sinabi ni Mama na akala niya may ibang kaibigan akong puwedeng tawagan.
Lahat sila may dahilan.
Pero walang dahilan ang kayang bumawi sa sandaling nakaluhod ako sa airport, pinupulot ang mga damit ng asawa ko habang ang sarili kong pamilya ay kumakain sa isang marangyang restaurant.
Hindi ko sila itinaboy nang tuluyan.
Pero hindi ko rin sila agad pinatawad.
Sinabi kong kailangan ko ng panahon.
At higit sa lahat, kailangan nilang maunawaan na ang “pamilya” ay hindi titulo lamang.
Ito ay gawa.
Presensya.
Pagdamay.
Pagpili sa isa’t isa lalo na kapag hindi komportable.
Makalipas ang tatlong buwan, natanggap ko ang insurance payment at bahagi ni Miguel sa kumpanya.
Ibinenta ko ang lupang kinatatayuan ng nasunog naming bahay.
Hindi ko kayang muling tumira roon.
Sa halip, bumili ako ng maliit na bahay sa Antipolo—ang bahay na pinapangarap naming dalawa ni Miguel.
May malaking bintana sa sala.
May veranda na tanaw ang bundok.
At may maliit na sulok kung saan inilagay ko ang paborito niyang armchair, ang ilan sa kanyang mga librong nailigtas, at ang navy-blue tie na suot niya sa anniversary dinner namin.
Ang iba pang pera mula sa insurance ay ginamit ko upang magtatag ng maliit na foundation para sa mga Pilipinong namatayan ng asawa habang nasa ibang bansa.
Nagbibigay kami ng tulong sa pagproseso ng dokumento, pag-uwi ng labi, airport transport, at pansamantalang counseling.
Tinawag ko itong Miguel’s Way Home.
Sa unang taon, dalawampu’t pitong pamilya ang natulungan namin.
Sa bawat pagkakataong may sinusundo kaming biyuda o biyudo sa airport, personal kong tinitiyak na may taong naghihintay sa labas ng arrival area.
May karatula.
May mainit na pagkain.
May yakap kung handa silang tumanggap.
Minsan, ang pinakamasakit na bahagi ng pagkawala ay hindi ang pag-uwi nang walang kasama.
Kundi ang pakiramdam na walang naghihintay sa iyong pagbabalik.
Unti-unti ring nagbago ang relasyon ko sa pamilya ko.
Si Papa ang unang gumawa ng tunay na hakbang.
Hindi siya humingi ng agarang kapatawaran.
Pumunta lang siya sa foundation tuwing Sabado at tumulong magsundo ng mga pamilyang galing sa airport.
Sumunod si Carlo.
Nag-volunteer siyang magmaneho ng van.
Si Mama ang pinakahuling lumapit.
Isang hapon, nakita ko siyang tahimik na nakaupo sa armchair ni Miguel.
May hawak siyang lumang litrato naming mag-asawa.
“Hindi kita pinuntahan noon,” sabi niya. “Dahil iniisip kong palagi kang nakakatayo kahit mag-isa.”
Umupo ako sa tapat niya.
“Hindi ako nakatayo, Ma. Wala lang akong ibang pagpipilian.”
Tumulo ang luha niya.
“Patawad.”
Sa pagkakataong iyon, hindi ko sinabi ang “walang problema.”
Dahil may problema.
At kailangan naming harapin iyon nang totoo.
“Hinding-hindi ko makakalimutan,” sabi ko. “Pero baka matuto tayong gumawa ng mas mabuti mula ngayon.”
Tumango siya.
Hindi naging perpekto ang lahat pagkatapos noon.
May mga araw na nagagalit pa rin ako.
May mga sandaling bumabalik ang alaala ng airport, ng nasusunog na bahay, at ng mga mensaheng parang kutsilyo sa dibdib.
Pero natutuhan kong ang kapatawaran ay hindi pagbura sa nangyari.
Hindi rin ito pagbibigay ng pahintulot na saktan ka muli.
Ito ay pagpili kung sino ang maaari pang manatili sa buhay mo—at sa anong paraan.
Isang taon matapos mamatay si Miguel, bumalik ako sa airport.
Hindi bilang pasahero.
May dala akong karatulang may pangalan ng isang babaeng pauwi mula Dubai matapos mamatay ang kanyang asawa.
Nang lumabas siya sa arrival area, yakap ang dalawang anak at nanginginig habang itinutulak ang mga maleta, agad ko siyang nilapitan.
“Ako si Elena,” sabi ko. “Narito kami para sunduin kayo.”
Napatingin siya sa akin na para bang hindi siya makapaniwala.
“Hindi ba kami abala sa inyo?”
Ngumiti ako.
“Hindi.”
Kinuha ko ang isang maleta mula sa kamay niya.
“Walang dapat umuwi nang mag-isa pagkatapos mawalan ng mahal sa buhay.”
Habang naglalakad kami palabas, naisip ko si Miguel.
Ang bahay na nawala.
Ang pamilyang muntik ko ring mawala.
At ang buhay na muli kong binuo mula sa abo.
Hindi ko pinili ang trahedyang dumating sa akin.
Pero pinili ko kung ano ang gagawin ko pagkatapos.
At sa wakas, naunawaan ko ang huling mensahe ni Miguel.
Piliin mo ang sarili mo kapag wala na ako upang gawin iyon para sa iyo.
Ginawa ko.
At dahil pinili kong mabuhay, nagawa ko ring tulungan ang iba na makauwi.
Mensahe sa mga mambabasa
Huwag hintaying mapanood sa balita ang sakit ng isang mahal sa buhay bago ninyo siya kamustahin. Ang taong mukhang matatag ay maaari ring pagod, takot, at halos bumigay na. Minsan, hindi malaking halaga o engrandeng sakripisyo ang kailangan niya. Isang tawag, isang yakap, o simpleng pagsundo lamang ang makapagpapaalala sa kanya na hindi siya nag-iisa.
