Malakas ang hagupit ng bagyo sa kahoy na pinto ng kubo ni Elias Vergara, pero hindi iyon ang ikinabigla niya.

Ang ikinabigla niya ay ang katok.

Sa tuktok ng kabundukan ng Benguet, sa gitna ng nagyeyelong amihan at ulan na halos yelo sa tindi ng lamig, walang normal na taong kakatok sa bahay ng iba pagsapit ng ganoong gabi. Ang mga naliligaw ay kadalasang hindi na umaabot sa pinto. Ang mga humahabol ay mas madalas may dalang baril.

Kaya nang alisin ni Elias ang trangka at bahagyang buksan ang pinto, hawak ang luma ngunit maaasahan niyang riple, handa siyang makakita ng armadong lalaki.

Ang bumungad sa kanya ay tatlong babaeng halos hindi na makatayo sa ginaw.

Ang pinakamatanda ay may bahid ng putik at dugo ang laylayan ng saya. Mahigpit niyang yakap ang isang kupas na kumot sa kanyang dibdib, pero hindi niya maikubli ang tindig na pilit nananatiling tuwid sa kabila ng pagod. Sa tabi niya ay isang dalagitang mga disisyete anyos, payat ngunit matalim ang mga mata, parang may apoy sa ilalim ng panginginig ng kanyang panga. Sa likod nila ay isang batang babae, hindi hihigit sa dose, halos nakadikit na sa katawan ng ina, nangingitim ang labi sa lamig.

“Wala nang tumanggap sa amin sa baba,” paos na sabi ng ina sa malinaw na Tagalog na may bakas ng himig-Benguet. “Sabi nila kamatayan daw ang dala namin. Pakiusap.”

Tumigas ang panga ni Elias.

Labinlimang taon na siyang namumuhay mag-isa sa bundok. Dating Scout Ranger, dating tracker ng militar, dating lalaking naniniwala na may katarungan sa mundo. Matagal nang namatay ang lalaking iyon. Ang natira ay isang taong mas nagtitiwala pa sa ugong ng hangin kaysa sa salita ng tao.

Pero nang makita niya ang batang halos bumigay na sa ginaw, umurong ang tigas ng mukha niya.

“Pasok,” maikli niyang sabi. “Bago pa kayo tuluyang kunin ng hangin.”

Pagkapasok ng tatlo, parang sumabay ring pumasok ang buong bagyo—amoy basang kumot, putik, takot, at pagod. Isinara ni Elias ang pinto, ibinagsak ang bakal na halang, at itinuro ang dapugan.

“Diyan kayo. Balutin n’yo ang mga sarili n’yo. May nilagang karne sa palayok. Kumain kayo habang mainit.”

Hindi na nagpaligoy-ligoy ang mga babae. Nilantakan nila ang sabaw na waring ilang araw nang walang maayos na nalunok. Tahimik lang si Elias habang nakaupo sa tumba-tumba sa gilid, pinupunasan ang riple niyang kanina pa malinis. Pinagmamasdan niya ang tatlo mula sa ilalim ng makapal niyang kilay.

“Ako si Banna,” sabi ng ina nang maubos niya ang sabaw. “Ito si Sela, panganay ko. At si Nika.”

“Elias.”

Tiningnan niya si Banna nang deretso. “Malayo ang kabundukan ng Benguet sa pinanggalingan n’yo. Hindi basta umaakyat dito ang mga katutubo mula sa mga baryo sa baba, lalo na sa gitna ng bagyo. Maliban na lang kung may mas masahol pa kaysa ginaw ang humahabol.”

Sandaling natahimik si Banna. Ang anino ng apoy ay sumayaw sa pagod niyang mukha.

“May humahabol nga,” sabi niya. “Si Don Severino Valdez.”

Nahinto ang pagpunas ni Elias.

Ang pangalang iyon ay hindi na kailangang ipaliwanag. Si Don Severino ang pinakamakapangyarihang negosyante sa hilagang Luzon—may minahan, may trucking business, may mga lupang inangkin sa bundok, may mga pulis at opisyal na parang tauhan lang sa hacienda. Kapag may gustong mawala si Don Severino, hindi mo mahahanap kahit buto.

“Hindi ipinapakalat ni Valdez ang pangalan niya sa bundok nang walang dahilan,” malamig na sabi ni Elias. “Ano’ng ginawa ninyo?”

“Sinasabi nilang nagnakaw kami,” singit ni Sela bago pa sumagot ang ina. Matalim ang tingin niya. “Sinasabi nilang kami ang nagsunog sa isa niyang bodega ng feeds at kami rin ang nagnakaw ng dalawang kabayong pangkarga. May patong na limampung libo sa ulo ni Nanay. Tatlumpu sa akin. Tatlumpu sa bunso. Buhay o patay.”

At mula sa ilalim ng kanyang basang kamiseta, inilabas ni Sela ang isang supot na balot sa balat ng usa. Hawak niya iyon na parang mas mahalaga pa sa sariling buhay.

“Hindi kami magnanakaw,” sabi niya. “May nakita kami.”

Bago pa makapagtanong si Elias, biglang humina ang ulan sa labas. Isang nakakabinging katahimikan ang sumunod. Sa bundok, ang ganoong katahimikan ay hindi kapayapaan. Babala iyon.

Tumayo si Elias at lumapit sa makapal na bintana. Kumalas ang ulap at sumilip ang maputlang liwanag ng buwan sa ibabaw ng mga pino. Kumurap ang mga mata niya.

“Matulog kayo kahit paano,” sabi niya, isinasara ang kurtina. “Kung sinusundan man kayo, nalunod ng bagyo ang karamihan sa bakas. Pero bukas, hahanapin nila ulit ang daan.”

Hindi siya natulog nang gabing iyon.

Magdamag siyang nakaupo sa tabi ng bintana, ang riple nakapatong sa tuhod, nakikinig sa ungol ng kahoy ng kubo at sa paghuni ng hangin sa pagitan ng mga pino. Bandang madaling-araw, nang namuti na ang paligid at huminahon ang kalangitan, lumabas siya sa maliit na beranda dala ang isang lata ng mapait na kape.

Doon niya nakita ang unang senyales.

Hindi ang tao.

Ang katahimikan ng mga ibon.

Sa ibaba ng dalisdis, may manipis na usok ng hininga ng kabayo sa likod ng makakapal na puno. Masyadong regular. Masyadong kontrolado.

Nahanap sila.

Mabilis siyang pumasok at isinara muli ang pinto.

“Nandito na sila,” sabi niya.

Napabalikwas si Banna. Si Nika ay agad napayakap sa ina. Pero si Sela ay tumayo agad, handa, parang matagal na niyang inaasahan ang sandaling ito.

Lumapit si Elias sa lumang aparador na nakakandado sa sulok. Kinuha niya ang singsing ng susi, binuksan iyon, at bumungad ang maliliit niyang tagong armas.

Ibinato niya kay Sela ang isang Winchester.

Nasalo iyon ng dalagita na parang matagal na niyang kilala ang timbang ng baril. Sinuri niya ang loading gate sa isang iglap.

Bahagyang tumaas ang kilay ni Elias. “Marunong ka?”

“Mamili lang po ang bundok,” sagot ni Sela. “Matututo kang mangaso o ikaw ang kakainin.”

Inabot niya kay Banna ang isang revolver. “Ikaw, bantayan mo ang bunso. May silong sa ilalim ng sahig. Kapag nagsimula na, huwag kayong lalabas hangga’t hindi ko sinasabi.”

Parang tinugon ng langit ang utos niya.

May bumalong boses sa labas.

“Elias! Alam kong gising ka!”

Kilala niya ang boses na iyon. Si Mateo Rivas. Dating pulis, ngayo’y pangunahing aso ni Don Severino. May reputasyon itong ngumiti habang nananakit.

Binuksan ni Elias ang maliit na siwang sa pinto. Sa gilid ng clearing ay apat na lalaking nakasakay sa kabayo. Sa unahan si Mateo, nakasuot ng makapal na jacket na balat at may ripleng nakahiga sa siyahan. Kasama niya ang tatlong armadong bayarang halatang sanay sa dugo.

“Anong pakay mo rito, Mateo?” sigaw ni Elias. “Pribadong lupa ito.”

Ngumisi si Mateo. “Simple lang. May tatlong takas na magnanakaw kaming hinahanap. Dito tumigil ang bakas bago nilamon ng bagyo. Baka gusto mong maging praktikal at ibigay na sila.”

“Tatlong linggo na akong walang bisita,” walang kagatol-gatol na sagot ni Elias. “Bumaba na kayo bago pa magdilim ang ulo ko.”

Nawala ang ngiti ni Mateo.

“Amoy ko ang basang kumot,” sigaw niya. “At hindi ka nagsusuot ng habing tela ng mga katutubo, Elias. Huwag mo akong gawing tanga.”

Dahan-dahang ipinasok ni Elias ang dulo ng riple sa siwang ng pinto.

“Isang hakbang pa sa berandang ito,” malamig niyang sabi, “at bubutasan kita nang hindi ka na aabutin ng pari.”

Sa loob ng kubo, lumapit si Sela, saka marahang inilapag sa mesa ang laman ng supot na matagal niyang kinukubli.

Kumalansing ang metal.

Napalingon si Elias.

Isang bakal na badge ng NBI, may tuyong dugo pa sa gilid.

Sa tabi nito, isang makapal na ledger na may pirma, petsa, at mga numero.

“Hindi ito tungkol sa kabayo,” nanginginig ngunit matigas na bulong ni Sela. “Tatlong linggo na ang nakaraan, may nakita kaming lalaking sugatan sa gilid ng lumang logging road. NBI agent siya. Si Agent Ramon Salcedo. Iniimbestigahan niya si Don Severino.”

“Sa ano?” paos na tanong ni Elias.

Sa pagkakataong iyon, tumingin si Banna sa apoy, saka marahang sumagot.

“Sa pagnanakaw ng relief goods, subsidized rice, at gamot na para sa mga baryo sa bundok. Ibinebenta niya ulit sa doble. Marami nang bata ang namatay sa gutom at lagnat habang yumayaman siya. At nang mahuli siya ng ahente…” Napalunok siya. “Pinapatay niya.”

Parang mas lumamig ang hangin sa loob ng kubo.

“Binigay sa amin ng ahente ang badge at ledger bago siya namatay,” sabi ni Sela. “Kaya gusto kaming ipapatay ni Valdez. Kapag nakuha niya ito, mabubura ang lahat.”

Bago pa makapagsalita si Elias, isang putok ang kumalabog sa labas.

Sumabog ang salamin ng bintana.

Dumaan ang bala ilang pulgada lang sa ulo ni Banna at bumaon sa dingding.

Napadapa si Nika sa sigaw.

“Hanggang diyan na lang ang pakiusap!” sigaw ni Mateo mula sa niyebe’t putik sa labas. “Ilabas mo sila, Elias! O susunugin namin ang kubong iyan!”

Dahan-dahang ibinalik ni Elias ang tingin sa siwang ng pinto. Wala na ang pag-aatubili sa mukha niya.

“Tumabi ka sa bintana,” sabi niya kay Sela.

Iniangat ng dalagita ang Winchester.

Sa labas, naghanda na ang mga lalaki.

Sa loob, humigpit ang pagkakahawak ni Elias sa huli niyang pag-asa.

At nang tumingin siya sa matarik na dalisdis sa itaas ng mga umaatake, nakita niya ang isang bagay na mas mapanganib pa kaysa bala—isang malaking tipak ng basang lupa at bato na nakabitin sa gilid ng bundok, handang bumigay sa isang maling tunog.

…

Isang tunog lang ang kailangan.

At alam iyon ni Elias.

Pero bago niya pa magamit ang bundok laban sa mga humahabol sa kanila, unang sumabog ang putukan.

Umalingawngaw ang sunod-sunod na bala sa paligid ng kubo. Kumalabog ang pinto. Nagtilamsikan ang mga tinik ng kahoy at bubong na yero. Bumagsak si Elias sa isang tuhod at nagpaputok mula sa siwang. Sa labas, may napamura at may kabayong humarurot palayo sa takot.

Sumagot si Sela mula sa sirang bintana.

Hindi siya nagpaputok nang walang saysay. Bawat hila niya ng gatilyo ay may tinatamaan. Isang lalaki ang napaatras, hawak ang braso. Isa pa ang napadapa sa putik habang pilit kinakaladkad ang sarili sa likod ng troso.

“Lintik na bata ’yan!” sigaw ng isa.

“Hindi bata,” paos na sabi ni Elias habang nagre-reload. “Mandirigmang pinilit n’yo lang lumaban.”

Ngunit marami pa rin sila.

At si Mateo ay hindi gaya ng ibang bayarang madaling umatras kapag may sumasagot ng bala. Nakita ni Elias ang lalaki sa pagitan ng mga puno, paikot ang galaw, naghahanap ng mas magandang puwesto. Alam nitong hindi nito kailangang lusubin ang kubo nang diretso. Kailangan lang nitong pagurin sila.

Pagkaraan ng ilang minuto, may narinig silang kakaibang kalansing.

Nanlamig ang likod ni Elias.

“Lubid,” bulong niya.

Sumilip siya sa gilid ng sirang bintana at nakita ang isa sa mga tauhan ni Mateo na naghahagis ng boteng may basahan sa leeg.

Molotov.

“Baba!” sigaw niya.

Sumabog ang bote sa tagiliran ng kubo. Sumiklab ang apoy sa tuyong tabla. Sumunod pa ang isa. Pagkaraan ng ilang hininga, umakyat na ang maitim na usok sa bubong.

“Hindi na natin ito mapapanatili,” sabi ni Elias.

Mabilis niyang kinuha ang ledger at badge, isiniksik sa loob ng makapal niyang jacket, saka binuksan ang nakatagong trapdoor sa ilalim ng hinabing banig.

“Sa lagusan!” utos niya.

Wala nang tanong sina Banna at Sela. Hinila nila si Nika pababa sa makitid na silong. Sumunod si Elias matapos magpaputok ng huling bala mula sa revolver para maantala ang lalapit sa pinto.

Pagbaba nila, isinara niya ang trapdoor sa mismong oras na gumuho ang isang nasusunog na troso sa ibabaw.

Sa madilim at mamasa-masang silong, tahimik na umiiyak si Nika. Nanginginig si Banna. Pero si Sela, kahit inuubo sa usok, ay hindi pa rin binibitawan ang Winchester.

Sinindihan ni Elias ang maliit na lampara at itinulak ang mga lumang baul sa likod.

Bumungad ang makitid na lagusan sa bato.

“Dati itong dinaraanan ng mga naghahanap ng pilak,” sabi niya. “Hinukay ko nang kaunti noon para sa tubig-tabang. Lalabas tayo sa likod ng batong tinatawag na Tukod ng Demonyo.”

“Susundan nila tayo?” tanong ni Banna.

“Oo,” diretsong sagot niya. “Lalo na kung si Mateo ang nangunguna.”

Umakyat sila sa lagusan na halos pasubsob, dumudulas ang kamay sa basang bato, hinihingal sa lamig at pagod. Nang makalabas sila sa kabila, sumalubong ang maputing hamog at matalim na hangin ng umaga. Sa ibaba, kita ang usok mula sa nasusunog na kubo ni Elias—ang nag-iisa niyang tahanan sa loob ng labinlimang taon.

Hindi siya tumingin nang matagal.

Wala nang oras sa pagluluksa.

Nagpatuloy sila paitaas, sa makapal na damo at batong madulas sa gilid ng bundok. Bawat hakbang ay pakiramdam ni Banna ay may humihila sa kanya pababa. Si Nika naman ay halos kinakarga na ni Sela kapag nadudulas.

Dalawang oras silang umakyat bago narinig ang putok.

Sumalpok ang bala sa batong malapit sa ulo ni Elias.

“Ano ba!” sigaw ni Sela sabay dapa.

Sumilip siya sa ibaba. Sa ginawang bakas nila sa putik, papataas na si Mateo at isang sugatang tauhan, parehong halang ang kaluluwa sa galit. Patay na marahil ang dalawa nilang kasama sa baba o iniwan na nila.

“Nahanap nila ang lagusan,” sabi ni Elias.

“Hindi tayo aabutan niyan kung tatakbo tayo,” sabi ni Banna, hinihingal.

Umiling siya. “May bata tayo. At may ledger. Kapag humabol pa sila hanggang sa kabilang ridge, delikado tayong lahat.”

Tumingin si Sela kay Elias. “Sasamahan kita.”

“Hindi.” Mariin ang boses niya. “Ikaw ang magdadala ng katotohanan palabas ng bundok.”

“Hindi kita iiwan.”

“Hindi kita pinapaalam,” sagot niya. “Inuutusan kita.”

Sa unang pagkakataon, may nakita siyang takot sa mga mata ni Sela. Hindi para sa sarili nito. Para sa lalaking halos magdamag pa lang nilang nakilala pero handang mamatay para sa kanila.

Nagbaba siya ng tingin, saka dahan-dahang tumango.

Tinulungan niya si Banna at Nika paakyat sa lilim ng malaking batong nakausli sa gilid ng bangin.

Samantala, pumuwesto si Elias sa likod ng isang ugat ng pino na nakausli sa lupa. Tiningnan niya ang dalisdis sa itaas nina Mateo. Naroon pa rin ang bitak na nakita niya kanina—isang malaking tipak ng malambot na lupa, ugat, at batong pinabigat ng magdamag na ulan. Isang maliit na landslide lang ang kailangan para ilibing ang dalawang humahabol.

May tatlo na lang siyang bala.

Sumilip si Mateo at nagpaputok. Tumama ang isa sa hita ni Elias.

Kumagat siya sa sariling labi para hindi mapasigaw. Mainit ang kirot, parang sinunog ang laman sa loob ng binti niya. Agad niyang itinali ang sinturon sa itaas ng sugat.

“Nakorner ka na, matanda!” sigaw ni Mateo mula sa ibaba. “Ibigay mo ang libro at baka pababain pa kitang buhay!”

Napangiti si Elias kahit masakit.

“Sa dami ng pinatay mo, hindi mo pa rin alam ang isang bagay,” sigaw niya pabalik.

“Ang alin?”

“Mas may konsensya pa ang bundok kaysa sa’yo.”

At agad siyang nagpaputok.

Hindi kay Mateo.

Kundi sa bitak sa itaas nito.

Sa unang segundo, parang walang nangyari.

Pagkatapos ay narinig ang mahinang ugong.

Sumunod ang pagkalas ng mga bato.

Pagkatapos, isang nakakabinging dagundong.

“Mateo!” sigaw ng kasamahan nito.

Huli na.

Bumigay ang nakabiting bahagi ng dalisdis. Rumagasa ang putik, bato, ugat, at punong pino pababa na parang gutom na halimaw. Kitang-kita ni Elias ang unang pag-angat ng mukha ni Mateo—ang yabang na napalitan ng purong takot—bago ito tuluyang nilamon ng rumaragasang lupa.

Niyanig ng landslide ang buong gilid ng bundok.

Nagyakap sina Banna at Nika. Napaupo si Sela sa pagkabigla. Nang tumigil ang pagyanig, wala nang tao sa ibaba. Puro putik, bato, at nabaling kahoy na lang.

Lumapit si Sela kay Elias.

“Patay na sila,” bulong niya.

“Hindi pa tapos,” sabi niya, ngunit nang sinubukan niyang tumayo, bumigay ang tuhod niya.

Doon na siya sinalo ni Sela.

Mabilis silang bumaba sa likod na daan patungo sa lumang chapel ng isang baryo, kung saan may pari na matagal nang galit kay Don Severino. Mula roon, naipadala nila ang mensahe sa Maynila. Dalawang araw ang lumipas bago nakarating ang mga tunay na awtoridad—mga taong hindi sakop ng pera ng negosyante.

Nang mabuksan ang ledger, bumaha ang mga pangalan, pirma, halaga, at ruta ng mga ninakaw na bigas, gamot, at relief supplies. Lumabas ang mga litrato ng mga bodega. Lumabas ang listahan ng mga pulitikong binayaran. Lumabas ang petsa ng pagpaslang kay Agent Ramon Salcedo.

Mabilis ang pagbagsak ng mga mukhang akala mo’y hindi matitinag.

Inaresto si Don Severino Valdez sa sarili nitong mansyon sa La Trinidad. Ilang pulis at opisyal ang nadamay. Ang mga baryong taon nang nagugutom sa sarili nilang bundok ay unti-unting nabigyan ng hustisya.

At si Elias?

Tatlong linggo siyang nilagnat dahil sa tama sa hita at sa lamig na inipon ng katawan niya sa bundok. Akala ni Banna, hindi na siya aabot. Akala ni Sela, doon matatapos ang lahat.

Pero matigas ang mga lalaking matagal nang nakikipag-usap sa kamatayan.

Nabuhay siya.

Nang unang makalabas si Elias para umupo sa araw sa harap ng maliit na klinika ng baryo, nakita niyang may tatlong anino sa tapat niya.

Si Banna, may dala-dalang mainit na sabaw.

Si Nika, may hawak na maliit na rosaryo na ipinilit isuot sa pulso niya.

At si Sela, tahimik, nakatayo lang, pero iba na ang tingin. Hindi na iyon tingin ng isang batang palaging handang lumaban. Tingin iyon ng isang taong sa wakas, kahit paano, ay ligtas na.

“Susubukan naming magsimula ulit,” sabi ni Banna. “Sa lugar na hindi hawak ng pangalan niya.”

Tumango si Elias. “Doon kayo dapat.”

Tahimik ang ilang sandali. Sa malayo, humahagod ang hangin sa mga pino. Pareho pa rin ang tunog. Pero ngayon, hindi na iyon tunog ng pagkakakulong. Tunog na iyon ng pagpapatuloy.

Iniabot ni Sela sa kanya ang isang bagay.

Isang bagong kahoy na rosaryo? Hindi.

Ang lumang badge ni Agent Salcedo, malinis na, pinakintab nang kaunti.

“Sa’yo na ’to,” sabi niya. “Kung hindi dahil sa’yo, hindi ito aabot sa tamang mga kamay.”

Tiningnan iyon ni Elias nang matagal.

“Hindi na ako tao ng batas,” sabi niya.

“Hindi,” mahina pero buo ang sagot ni Sela. “Mas mahirap ka roon. Tao ka ng tama.”

Hindi agad nakasagot si Elias.

Sa tagal niyang namuhay mag-isa, nakalimutan na niyang may mga salitang kayang dumiretso sa pinakamatitigas na bahagi ng dibdib ng tao.

Makalipas ang ilang buwan, may tumulong sa kanyang magtayo ng bagong kubo sa mas mababang bahagi ng bundok. Mas malapit sa daan. Mas malapit sa tao.

At paminsan-minsan, kapag sumisigaw ang hangin sa gabi at naaalala niya ang apoy, putok, at putik ng nakaraang bagyo, may tatlong boses na pumapasok sa alaala niya—hindi na humihingi ng tulong, kundi nagdadala ng tawanan, sabaw, at buhay.

May mga gabi ring iniisip niya kung paanong sa tagal niyang umakyat sa bundok para layuan ang kasamaan ng mundo, ang mismong mundo rin pala ang aakyat para hanapin siya.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi kamatayan ang kumatok sa pinto niya.

Tatlong buhay iyon.

At sa pagbukas niya ng pinto noong gabing iyon, hindi lang sila ang nailigtas niya.

Pati ang sarili niyang matagal nang nagyeyelong puso.