Tuwing Tumitingin Ako sa Buntis, May Lumulutang na Sikretong Nakikita Ko—Akala Nila Sumpa Ako, Hanggang sa Nabasa Ko ang Katotohanan sa Tiyan ng Asawa ng Pinakamayamang Don sa Laguna
May kakaiba akong “sakit” mula pagkabata.
Kapag nakakakita ako ng babaeng buntis, may mga salitang lumulutang sa harap ng mata ko.
Hindi ko hinihingi.
Hindi ko gustong malaman.
Pero ang mga lihim sa loob ng tiyan nila… kusang sumisigaw sa akin.
Tatlong taong gulang pa lang ako nang una itong mangyari.
Nasa lumang botika kami ng mga magulang ko sa San Pablo, Laguna. Nakaupo ako sa may hagdan, kumakain ng mainit na puto, nang dumating si Aling Trining, kapitbahay naming malaki na ang tiyan.
Ngumiti siya sa akin.
“Uy, si Maya. Ang taba-taba na.”
Pagtingin ko sa tiyan niya, biglang may lumutang na mga titik sa hangin.
【Kambal. Isang babae, isang lalaki. Inaagawan ng puwesto ng panganay ang bunso.】
Nabitawan ko ang puto.
“Aling Trining,” sabi ko, “hindi po isa ang baby ninyo. Dalawa po sila. May babae po, may lalaki. Nag-aagawan po sila sa loob.”
Nanigas ang lahat.
Hinampas ako ni Nanay sa likod. “Maya!”
Akala nila kathang-isip lang iyon ng batang makulit.
Pero pagkalipas ng dalawang buwan, nanganak si Aling Trining.
Kambal.
Babae ang nauna. Lalaki ang kasunod.
At nang lumabas ang panganay na babae, may nakapulupot na kaunting buhok sa maliit niyang kamay. Ang batang lalaki naman, may parte sa ulo na kalbo.
Mula noon, hindi na matahimik ang bahay namin.
Ang ibang batang babae, mahilig tumingin sa bulaklak, paru-paro, o manika.
Ako?
Tiyan ang hindi ko maiwasang makita.
Alam ko kung sino ang buntis kahit hindi pa lumalaki ang tiyan. Alam ko kung sino ang walang laman ang sinapupunan kahit ilang albularyo pa ang puntahan. Alam ko rin kung kailan darating ang anak, babae ba o lalaki, minsan pati kapalarang hindi dapat binubuksan.
Kaya takot na takot ang mga magulang ko.
Ang tatay ko, si Mang Andres, kilalang manggagamot sa aming bayan. Ang nanay ko naman, si Aling Pilar, marunong maghilot at magpa-anak.
Pero kahit sila, hindi alam kung biyaya ba o sumpa ang mata ko.
“Maya,” paulit-ulit na sabi ni Nanay, “huwag kang tititig sa tiyan ng kahit sino. Huwag kang magsasalita. Sa panahong ito, ang babaeng nakakakita ng hindi dapat makita, hindi tinatawag na matalino. Tinatawag siyang mangkukulam.”
Naiintindihan ko iyon.
Kaya pinilit kong manahimik.
Hanggang isang gabi, nalasing si Tatay sa handaan ng kaibigan niya.
Bagong kasal ang anak na lalaki ng may handaan. Tatlong buwan pa lang silang kasal, pero nag-aalala na ang buong pamilya dahil hindi pa nagbubuntis ang manugang.
Habang kumakain kami, biglang tumawa si Tatay.
“Kung gusto n’yo, patignan ninyo sa anak ko. Minsan, tama ang hula niyan.”
Napatigil ako sa pagsubo ng kanin.
Tatay, ano ba!
Ang buong mesa, sabay-sabay na lumingon sa akin.
Ang batang manugang, si Elena, nakaupo sa tabi ng asawa. Maputla siya, nanginginig ang kamay sa tasa ng tsaa.
Ayokong tumingin.
Pero pinilit nila ako.
Kaya dahan-dahan kong tiningnan si Elena.
May lumutang agad.
【Tatlong taon pang walang anak. Sa ikaapat na taon, babae ang unang isisilang.】
Lumunok ako.
“Hindi pa po ngayon,” mahina kong sabi. “Darating din po. Pero matagal pa.”
“Gaano katagal?” tanong ng biyenan niyang babae, matalim ang mata.
“Tatlong taon po.”
Parang may namatay sa katahimikan.
Umiyak si Elena sa mesa.
Ang biyenan niya, halos mapasigaw. “Tatlong taon? Aba, paano ang angkan namin?”
Gusto kong maglaho.
Tatlong taon matapos iyon, nanganak si Elena.
Babae.
Eksaktong tatlong taon.
Mula noon, kumalat ang pangalan ko sa buong San Pablo.
May batang babae raw sa botika ng mga Dalisay na may matang hindi tao.
May nagsabing suwerte ako.
May nagsabing sumpa.
May nagsabing dapat akong dalhin sa simbahan.
Si Nanay, ngumiti sa mga taong nagdadala ng itlog at manok bilang pasasalamat. Pero pagtalikod nila, kukurutin niya ako sa tainga.
“Kapag nagsalita ka pa ulit, tahiin ko ang bibig mo.”
“Ako nga po ang pinilit ni Tatay!”
Si Tatay naman, kunwari tulog sa duyan.
Lumipas ang mga taon.
Natutunan kong yumuko kapag may buntis. Natutunan kong umiwas sa mga handaan, binyag, kasalan, at palengke. Natutunan kong ngumiti kahit may mga salitang sumisipa sa harap ng mata ko.
Pero hindi ko natutunan kung paano takasan ang sarili kong kapalaran.
Nang tumuntong ako sa labingwalong taon, nagsimula nang maghanap si Nanay ng mapapangasawa ko.
“Hindi ka puwedeng manatili dito habang buhay,” sabi niya. “Kapag tumanda kang dalaga, lalo kang pag-uusapan.”
Kaya tinawag niya si Aling Petra, ang pinakamaingay na bugaw ng kasal sa aming bayan.
Unang dinala ni Aling Petra si Severino Lacson, isang binatang tagasulat sa munisipyo. Malinis ang barong, maayos magsalita, at mukhang mapagkakatiwalaan.
Habang binubuhusan ko siya ng tsaa, aksidenteng napatingin ako sa kanya.
Hindi siya buntis, siyempre.
Pero minsan, sa mga lalaking nakatali ang kapalaran sa anak, may lumilitaw rin sa akin.
At doon ko nabasa:
【Walang magiging anak. Tatlong asawang iiyakan siya. Sa huli, magnanakaw ng apelyido ng batang hindi kanya.】
Nanlamig ang kamay ko.
Pagkaalis ni Severino, ngumiti si Aling Petra.
“O, Maya? Ano ang tingin mo? Mabait, may trabaho, marunong magsulat. Suwerte ka na riyan.”
Tinignan ako ni Nanay. May babala sa mga mata niya.
Pero hindi ako makapagsinungaling.
“Hindi kami bagay,” sabi ko.
Napangisi si Aling Petra. “Aba, ang taas naman ng pangarap mo. Sino ba ang gusto mo? Don?”
Hindi ako sumagot.
Akala ko doon na matatapos.
Pero kinabukasan, bumalik si Aling Petra—may dalang karwaheng mula sa bahay ng pinakamayamang pamilya sa Laguna.
“Pinapatawag ka ni Doña Beatriz Rivero,” sabi niya. “Buntis daw siya. Gusto niyang malaman kung lalaki ang magiging tagapagmana.”
Nanigas si Nanay.
Si Tatay, napahawak sa rosaryo.
Ang mga Rivero ang may-ari ng kalahati ng palayan sa aming bayan. Kapag tumanggi kami, puwede nilang ipasara ang botika. Kapag pumunta ako at may maling masabi, puwede nila akong ilibing sa tsismis habang buhay.
Pero wala kaming pagpipilian.
Pagdating namin sa mansyon ng mga Rivero, sinalubong kami ni Don Mariano, malamig ang ngiti, at si Doña Beatriz, nakaupo sa malaking silya, kamay sa bilog niyang tiyan.
“Dalagang Dalisay,” sabi ng Doña. “Sabihin mo sa amin. Lalaki ba?”
Pinilit kong huwag tumingin.
Pero itinaas niya ang kamay ko at inilapat sa tiyan niya.
At doon, lumutang ang mga salitang nagpahinto sa paghinga ko.
【Walang laman. Pekeng tiyan.】
Napatitig ako.
Bago pa ako makapagsalita, may narinig akong mahinang pag-ubo mula sa likod ng kurtina.
Isang katulong na babae. Payat, maputla, nakayuko.
Pagtingin ko sa kanya, may panibagong sulat na sumabog sa harap ng mata ko.
【Pitong buwang buntis. Lalaki. Siya ang tunay na ina. Sa gabi ng panganganak, kukunin ang bata—at hindi na siya makakalabas ng mansyon.】
At bago ako makahinga, ngumiti si Doña Beatriz.
“Ano ang nakita mo, Maya?”
PARTE2
Napatitig ako sa huling salitang lumulutang sa harap ng mata ko.
Hindi na siya makakalabas ng mansyon.
Ang katulong sa likod ng kurtina ay biglang yumuko, parang natatakot na mahuli kong nabasa ko ang kapalaran niya.
Si Doña Beatriz naman, nakangiti pa rin. Makinis ang mukha, mamahalin ang saya, kamay sa tiyan na walang laman.
“Ano ang nakita mo?” ulit niya.
Doon ko unang naintindihan kung bakit takot na takot si Nanay sa mata ko.
Dahil ang katotohanan, kapag maling tao ang tinamaan, nagiging kutsilyo.
Lumingon ako kay Don Mariano.
Nakatayo siya sa tabi ng bintana, hawak ang tungkod na may pilak na ulo. Tahimik siya, pero ang mga mata niya ay parang naghihintay kung kakampi ba ako o kalaban.
Si Aling Petra naman, nasa likod niya.
At doon ko naintindihan ang lahat.
Si Aling Petra ang nagdala kay Severino. Si Severino ang tagasulat sa munisipyo. Kung may batang kailangang bigyan ng pekeng pangalan, pekeng petsa, pekeng ina—si Severino ang gagawa ng papel.
Kaya pala iyon ang nakita ko sa kanya.
Magnanakaw ng apelyido ng batang hindi kanya.
Hindi ito tungkol sa akin.
Tungkol ito sa batang nasa tiyan ng katulong.
Huminga ako nang malalim.
“Lalaki,” sabi ko.
Kumislap ang mata ni Doña Beatriz.
Ngumiti si Don Mariano.
Pero hindi pa ako tapos.
“Pero mahina ang kapit niya sa buhay,” dagdag ko. “Hindi siya dapat ilayo sa babaeng tunay na dinadaluyan ng hininga niya.”
Nawala ang ngiti ng Doña.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Tinignan ko siya nang diretso. “Ibig kong sabihin, kailangan ninyo akong manatili rito hanggang sa panganganak. Hindi sapat ang isang tingin. Kapag nagkamali kayo, mawawala ang tagapagmana.”
Tahimik ang silid.
Alam kong delikado ang sinabi ko. Pero iyon lang ang paraan para hindi agad mawala ang katulong sa harap ko.
Tumango si Don Mariano.
“Mananatili ka rito,” sabi niya. “Babayaran namin ang pamilya mo.”
“Hindi po pera ang kailangan ko,” sagot ko. “Kailangan kong kasama ang nanay ko. Siya ang marunong magpa-anak.”
“No,” mabilis na sabi ni Doña Beatriz.
Doon ko alam na tama ako.
Ayaw niya ng ibang saksi.
Ngumiti ako nang mahina. “Kung walang hilot, walang katiyakan. Kung walang katiyakan, walang tagapagmana.”
Mabilis na lumalim ang tingin ni Don Mariano sa asawa niya.
“Papuntahin ang ina niya,” utos niya.
Nang gabing iyon, dinala kami ni Nanay sa maliit na silid malapit sa kusina. Pagkasara ng pinto, hinawakan niya ako sa balikat.
“Ano ang nakita mo?”
Hindi ko na kinaya.
Ikinuwento ko lahat.
Ang pekeng tiyan.
Ang buntis na katulong.
Ang batang kukunin.
Ang katulong na hindi na makakalabas.
Namuti ang labi ni Nanay.
“Anak, hindi na ito simpleng tsismis. Pamilyang Rivero ito.”
“Kung tatahimik tayo, may babaeng mawawala.”
Hindi agad sumagot si Nanay.
Matagal niya akong tinitigan. Sa unang pagkakataon, hindi takot ang nakita ko sa mata niya.
Kundi sakit.
“Sana noon pa kita tinuruan kung paano gamitin ang mata mo,” bulong niya. “Hindi lang kung paano itago.”
Kinabukasan, hinanap ko ang katulong.
Nakita ko siya sa likod ng kusina, nakaupo sa tabi ng sako ng bigas. Nang makita niya ako, bigla siyang tumayo.
“Huwag po kayong maingay, señorita,” pakiusap niya. “Papatayin nila ako sa takot.”
“Ano ang pangalan mo?”
“Sabel po.”
Ikinuyom niya ang kamay sa tiyan.
“Sa’yo ba ang batang iyan?”
Tumulo agad ang luha niya.
“Opo. Anak ko po siya. Anak namin ni Elias.”
“Nasaan si Elias?”
“Nakakulong po sa bodega ng asukarera. Pinagbintangan nilang nagnakaw. Pero ang totoo, nakita niya akong pinapapirma ng kasulatan.”
“Anong kasulatan?”
“Na kapag nanganak ako, ibibigay ko raw ang bata kay Doña Beatriz. Kapalit ng tatlumpung piso at kalayaan.” Mapait siyang tumawa. “Pero alam kong kasinungalingan iyon. Walang lumalabas dito kapag alam ang sikreto nila.”
Para akong binuhusan ng malamig na tubig.
Tatlumpung piso.
Iyon ang halaga ng isang ina sa kanila.
Habang umiiyak si Sabel, may lumutang ulit na titik sa harap ko.
【Kung may tatlong saksi sa unang iyak ng bata, mabubuwag ang kasinungalingan.】
Tatlong saksi.
Nanay.
Ako.
At isang taong hindi kayang bilhin ng mga Rivero.
Nang gabing iyon, pinahanap ko si Tatay sa lihim na paraan. Gumamit ako ng batang tagalinis ng kuwadra at pinadalhan siya ng maliit na piraso ng papel.
Dalhin si Padre Tomas. Dalhin ang kapitan. Huwag maingay.
Akala ko sapat na iyon.
Pero mali ako.
Dahil kinabukasan, dumating si Severino Lacson sa mansyon.
Naka-barong pa rin siya, hawak ang itim na bag ng mga dokumento.
Ngumiti siya nang makita ako.
“Hindi ko inakalang magkikita tayo ulit dito, Maya.”
“Anong ginagawa mo rito?”
“Ako ang tagasulat ng mga Rivero.” Lumapit siya. “At sana, kung naging matalino ka, asawa na rin kita.”
Nanindig ang balahibo ko.
“Bakit?”
“Dahil ang babaeng nakakakita ng laman ng tiyan ay kayamanan,” bulong niya. “Kung asawa kita, hindi na kailangan ni Don Mariano na magbayad sa’yo. At kung may anak na kailangang bigyan ng pangalan, ako ang magsusulat.”
Doon ko naramdaman ang tunay na lagim.
Hindi lang pala nila gustong gamitin ang mata ko.
Gusto nilang ikulong ito.
Tulad ng gagawin nila kay Sabel.
“Wala kang anak,” sabi ko nang mahina. “Kahit ilang babae pa ang pakasalan mo.”
Nagbago ang mukha ni Severino.
Parang nasugatan ko ang pinakatagong parte ng pagkatao niya.
“Mag-ingat ka, Maya,” aniya. “Ang mga taong maraming nakikita, madaling gawing bulag.”
Kinagabihan, nagsimula ang pananakit ng tiyan ni Sabel.
Dinala siya sa silid sa likod ng mansyon, hindi sa malaking kuwarto ni Doña Beatriz. Pero sa labas, handa na ang kama ng Doña, may puting kumot, may bagong damit pangsanggol, may dokumentong naghihintay ng pirma.
Habang sumisigaw si Sabel sa sakit, si Doña Beatriz ay nakahiga sa kabilang silid, nagpapahid ng pawis sa noo na parang siya ang nanganganak.
“Bilisan ninyo,” utos niya kay Nanay. “Kapag lumabas ang bata, dalhin agad sa akin.”
Hindi sumagot si Nanay.
Hinawakan niya lang ang kamay ni Sabel.
“Ako si Pilar,” sabi niya. “Hangga’t humihinga ako, walang kukuha ng anak mo nang hindi ka lumalaban.”
Umiyak si Sabel.
Ako naman, nakatayo sa tabi ng pinto, nagdarasal na dumating si Tatay.
Makalipas ang ilang oras, umalingawngaw ang unang iyak ng sanggol.
Lalaki.
Malakas.
Buhay.
Napangiti si Sabel kahit halos wala na siyang lakas.
Pero bago pa mailagay ni Nanay ang bata sa dibdib niya, bumukas ang pinto.
Pumasok si Don Mariano, Doña Beatriz, Severino, at dalawang tauhan.
“Dalhin ang bata,” malamig na sabi ng Don.
Yumakap si Sabel sa anak niya.
“Hindi po. Anak ko po siya.”
Sinampal siya ni Doña Beatriz.
“Mula ngayong gabi, wala kang anak.”
Umigting ang dibdib ko.
At doon, biglang bumukas ang pinto sa likod.
Pumasok si Tatay.
Kasama niya si Padre Tomas.
Kasama rin ang kapitan ng bayan.
At sa likuran nila, duguan ang labi pero buhay na buhay, nakatayo si Elias.
Napaurong si Severino.
“Anong kaguluhan ito?” sigaw ni Don Mariano.
Humakbang ako sa gitna.
“Ito ang unang iyak ng bata,” sabi ko. “Narinig ng tatlong saksi. Si Pilar na hilot. Si Padre Tomas. At ang kapitan.”
Namula sa galit si Doña Beatriz.
“Sinungaling ka! Ako ang ina ng batang iyan!”
Dahan-dahan kong tiningnan ang tiyan niya.
Wala pa rin.
Walang liwanag.
Walang kapalaran.
Walang anak.
“Kung ikaw ang ina,” sabi ko, “nasaan ang dugo ng panganganak? Nasaan ang sakit? Nasaan ang gatas? Bakit ang tiyan mo ay tela at bulak lamang?”
Napasinghap ang kapitan.
Lumapit si Nanay at hinila ang makapal na sinturon sa ilalim ng damit ni Doña Beatriz. Nalaglag ang bilog na sapin, basang tela at bulak na matagal niyang isiniksik sa saya para magmukhang buntis.
Sumabog ang katahimikan.
Si Padre Tomas ay napaatras, hawak ang rosaryo.
Si Don Mariano naman, hindi tumingin sa asawa niya. Tumingin siya kay Severino.
“Ang dokumento,” utos ng kapitan.
Sinubukang itago ni Severino ang bag, pero hinablot ito ni Elias.
Nalaglag ang mga papel.
Isang sertipiko ng kapanganakan na wala pang pangalan ng bata.
Pero nakasulat na ang ina: Beatriz Rivero.
May isa pang kasulatan.
Pirma ni Sabel—pilit, nanginginig, may marka ng luha.
At kapalit: ₱30.
Napahawak si Sabel sa dibdib, nanginginig sa galit.
“Tatlumpung piso?” bulong ni Padre Tomas. “Ipinagbili ninyo ang konsensya ninyo sa tatlumpung piso?”
Hindi na nakapagsalita si Doña Beatriz.
Pero si Severino, tumawa nang mahina.
“Akala ninyo tapos na? Sino ang maniniwala sa isang katulong, isang babaeng may matang demonyo, at isang lalaking galing kulungan?”
Doon ako ngumiti.
“Maniniwala sila sa iyo.”
Kumunot ang noo niya.
Inilabas ko ang isang maliit na papel mula sa manggas ko.
Noong unang araw sa mansyon, nakita kong laging dala ni Severino ang panulat niya. Kaya habang ipinagmamalaki niyang siya ang tagasulat ng mga Rivero, pinasulat ko siya ng tala para sa gamot ni Doña Beatriz.
Parehong-pareho ang sulat.
Parehong kurba.
Parehong tinta.
Inabot ko sa kapitan.
“Siya ang gumawa ng pekeng dokumento.”
Biglang namutla si Severino.
Sinubukan niyang tumakbo, pero hinarang siya ni Tatay.
Si Don Mariano naman ay naupo, parang biglang tumanda ng sampung taon.
“Beatriz,” mahina niyang sabi, “bakit?”
Sa unang pagkakataon, nabasag ang mukha ng Doña.
“Dahil wala akong anak!” sigaw niya. “Dahil araw-araw mo akong pinaparamdam na walang halaga ang babaeng hindi makapagbigay ng tagapagmana! Dahil ang buong bayang ito mas mahal pa ang sanggol sa tiyan kaysa sa babaeng humihinga sa harap nila!”
Tumahimik ang lahat.
Doon ko siya naintindihan.
Hindi ko siya pinatawad.
Pero naintindihan ko kung saan nagsimula ang dilim niya.
Si Don Mariano ay napayuko.
At si Sabel, yakap ang anak, umiiyak na hindi na sa takot—kundi sa paglaya.
Kinabukasan, kumalat sa buong Laguna ang pagbagsak ng bahay Rivero.
Si Severino ay dinala sa kulungan dahil sa pamemeke ng dokumento at pagkulong kay Elias.
Si Doña Beatriz ay umalis sa mansyon, hindi bilang reyna ng bahay, kundi bilang babaeng nabasag ng sarili niyang kasinungalingan.
Si Don Mariano, sa harap ng simbahan, lumuhod kay Sabel at Elias.
Hindi sapat ang paghingi niya ng tawad.
Pero ibinalik niya ang kalayaan ni Elias, binayaran ang pinsala, at isinulat sa papel na walang Rivero ang may karapatan sa batang hindi nila anak.
Ako?
Pag-uwi namin, hindi na ako pinagalitan ni Nanay.
Hindi na niya sinabing tahiin ang bibig ko.
Sa halip, inayos niya ang lumang silid sa tabi ng botika.
Ginawa naming maliit na silid para sa mga buntis—hindi para husgahan sila, hindi para takutin sila, kundi para alagaan sila.
Minsan, may mga salitang lumulutang pa rin sa harap ng mata ko.
Pero natutunan ko na ang bawat katotohanan ay hindi dapat ibinabato.
May mga katotohanang dapat hawakan nang marahan.
May mga lihim na hindi dapat gawing sandata.
At may mga babae, tulad ni Sabel, na hindi kailangan ng himala.
Kailangan lang nila ng isang taong hindi tatalikod kapag nakita ang totoo.
Mensahe:
Sa mundong mabilis humusga sa babae—kung may anak, walang anak, buntis, baog, asawa, katulong, mahirap o mayaman—huwag nating kalimutan: ang halaga ng tao ay hindi nasusukat sa laman ng kanyang sinapupunan, kundi sa tapang ng kanyang puso at sa katotohanang handa niyang ipaglaban.
