Limang Taon Akong Nagluksa sa Asawang Heneral na “Namatay” sa Misyon—Hanggang Makita Ko Siyang Humahalik sa Buntis Kong Matalik na Kaibigan sa Sarili Nilang Bahay
Sa loob ng limang taon, tuwing Linggo ay dinadalhan ko ng puting rosas ang puntod ng asawa kong sinabing namatay sa isang lihim na operasyon.
Hanggang sa isang araw, nakita ko sa CCTV ang lalaking matagal ko nang ipinagluluksa.
Buhay siya.
At habang yakap niya ang isang buntis na babae, hinalikan niya ito sa noo na para bang iyon ang pinakamamahal niyang tao sa mundo.
Ang mas masakit?
Ang babaeng iyon ay ang matalik kong kaibigan.
Ako si Mara Villanueva.
Limang taon na ang nakalipas, asawa ako ni Brigadier General Adrian Villareal, isa sa pinakabatang opisyal sa kanyang yunit.
Bago siya umalis para sa isang classified operation sa timog, halos ayaw niya akong bitawan buong gabi.
“Kaunti pa,” bulong niya habang nakayakap sa akin. “Hayaan mong tandaan ko ito habang wala ako.”
Kinabukasan, hinatid ko siya hanggang sa sasakyan ng kampo.
Hinalikan niya ang noo ko.
“Uuwi ako.”
Tatlong araw pagkatapos noon, dumating sa bahay ang dalawang opisyal na naka-dress uniform.
Hindi ko na maalala kung paano ako nakaupo.
Hindi ko na rin maalala kung sino ang unang nagsabing missing in action si Adrian at kalaunan ay idineklarang patay.
Ang natatandaan ko lang ay ang pangungusap na iyon.
“Ma’am, wala pong na-recover na katawan.”
Parang namatay rin ako noong araw na iyon.
May memorial service.
May watawat.
May medalya.
May plaque na nakapangalan kay Adrian sa isang military memorial sa Taguig.
Lahat ng tao ay nagsabing bayani ang asawa ko.
Ako naman, limang taon kong sinubukang matutong huminga nang wala siya.
Sa unang taon, halos hindi ako makatulog.
Sa ikalawang taon, tuwing makaririnig ako ng pamilyar na boses sa supermarket, napapalingon ako.
Sa ikatlong taon, hindi ko na maalala kung kailan ako huling tumawa nang hindi nakokonsensya.
Ang palaging nasa tabi ko ay ang matalik kong kaibigang si Bianca Reyes.
Si Bianca ang maid of honor ko.
Si Bianca ang unang yumakap sa akin noong ibalita ang pagkamatay ni Adrian.
Si Bianca rin ang paulit-ulit na nagsasabing, “Mara, kahit wala na siya, nandito ako.”
At naniwala ako.
Ngayong taon, habang papunta ako sa memorial para sa death anniversary ni Adrian, naaksidente ang sasakyang sinasakyan ko.
Nakaligtas ako.
Pagkalabas ko ng ospital, si Bianca ang pinakamaingay na humikayat sa akin na umalis muna ng bansa.
“May kilala akong magaling na trauma specialist sa London,” sabi niya habang hawak ang kamay ko. “Limang taon na, Mara. Hindi ibig sabihin na kakalimutan mo si Adrian. Pero kailangan mong mabuhay ulit.”
Napaluha ako.
“Paano kung hindi ko kaya?”
“Kaya mo. At tutulungan kita.”
Kaya pumayag ako.
Sa araw ng flight ko, nasa Skyway na ang sasakyan nang bigla akong makaramdam ng hindi maipaliwanag na kaba.
“Kuya,” sabi ko sa driver, “bumalik tayo.”
“Ma’am?”
“Sa memorial. Gusto ko lang siyang makita bago ako umalis.”
Pagdating ko roon, halos tumigil ang puso ko.
Wala ang pangalan ni Adrian.
Ang plaque na limang taon kong dinadalhan ng bulaklak ay may ibang pangalan na.
Akala ko nagkamali lang ang maintenance.
Pero nang tanungin ko ang administrator, tila naiilang siyang tumingin sa akin.
“Ma’am… wala po kaming record na permanently assigned kay Brigadier General Villareal ang plaque na iyon.”
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Pero limang taon na akong pumupunta rito.”
Hindi siya sumagot.
Humingi ako ng access sa old CCTV records at logbooks gamit ang kopya ng military documents na nasa phone ko.
May isang recent recording na ipinakita sa akin ng staff.
At doon gumuho ang mundo ko.
Si Adrian.
Mas payat nang kaunti.
Mas maikli ang buhok.
Pero siya iyon.
Ang lalaking limang taon kong kinausap sa harap ng isang malamig na bato.
Naglakad siya papunta sa parking area habang inalalayan ang isang buntis na babae.
Pagharap ng babae sa camera, napahawak ako sa mesa.
Bianca.
Hinaplos ni Adrian ang tiyan niya.
May sinabi siyang nagpatawa rito.
Pagkatapos ay yumuko siya at hinalikan siya.
Hindi ako sumakay sa eroplano.
Sa oras na dapat lumalapag na ang flight ko sa London, nakatayo ako sa harap ng townhouse ni Bianca sa isang eksklusibong bahagi ng Taguig.
Nag-vibrate ang phone ko.
Bianca:
Mara, nakarating ka na ba? Kumain ka ha. Message mo ako pag nasa hotel ka na. Love you.
Napatawa ako.
Mahina.
Mapait.
Pagkatapos ay pinindot ko ang doorbell.
Pagbukas ni Bianca ng pinto, agad siyang namutla.
Maluwag ang suot niyang dress, pero kitang-kita ang umbok ng tiyan niya.
“M-Mara?”
Ngumiti ako.
“Buntis ka pala.”
Hindi siya makapagsalita.
“Bakit hindi mo sinabi sa best friend mo?”
“Mara, akala ko nasa—”
“London?”
Napaatras siya.
Bago pa siya makaisip ng sagot, may dumating na batang sundalo mula sa driveway dala ang malaking bouquet ng pulang rosas.
“Ma’am Bianca,” sabi nito, “delivery po ni Sir.”
Kinuha ko ang bouquet.
May maliit na card sa gitna.
At bago pa ako makabasa, may boses mula sa loob ng bahay.
“Hon, dumating na ba ’yung flowers?”
Nabitawan ni Bianca ang hawak niyang phone.
Lumabas si Adrian mula sa kusina.
Naka-house shirt siya.
May apron.
May harina pa ang mga kamay niya.
Nang makita niya ako, para siyang naging bato.
“Mara…”
Hindi ko siya pinansin.
Binuksan ko ang card.
Para sa pinakamamahal kong asawa. Happy fourth wedding anniversary. Salamat sa pagbibigay sa akin ng tahanan at pamilyang lagi kong pinangarap. — Adrian
Dahan-dahan akong tumingin sa kanilang dalawa.
“Four years?”
Walang sumagot.
Pumasok ako sa bahay.
Sa living room, puno ng litrato ang isang malaking dingding.
Adrian at Bianca sa Palawan.
Adrian at Bianca sa Baguio.
Christmas photos.
Birthday dinners.
At sa gitna, wedding portrait nilang dalawa.
Apat na taon.
Habang ako ay nakaluhod sa puntod niya, sila ay nag-a-anniversary.
Habang hindi ako makatulog sa gabi, hinahaplos niya ang buhok ni Bianca.
Habang sinisisi ko ang sarili kong buhay dahil nakaligtas ako, gumagawa sila ng bago nilang pamilya.
Sa isang frame, may ultrasound photo.
Tinanggal ko iyon sa dingding.
“May pangalan na ba?”
“Mara…” mahina ang sabi ni Adrian.
“Tala kaya?”
Nanlaki ang mata niya.
Noong kasal namin, sinabi niya sa harap ng lahat na kapag nagkaanak kami, gusto niyang pangalanan itong Tala dahil ako raw ang ilaw ng buhay niya.
At kasama sa mga tumawa noon si Bianca.
Bigla akong napatingin sa vase sa mesa.
Hinawakan ko iyon at ibinagsak sa sahig sa harap ng photo wall.
Nagkalat ang bubog.
Nahulog ang ilang picture frame.
Kasabay niyon, isang makapal na brown envelope ang dumulas mula sa likod ng cabinet.
Dinampot ko iyon.
May seal ng military legal office.
At pangalan ni Adrian.
Agad akong sinugod ni Bianca.
“Mara, huwag!”
Huli na.
Binuksan ko ang envelope.
May casualty report.
May affidavit.
May request for confidential status.
At sa pinakahuling pahina, may pirma.
Hindi pirma ni Bianca.
Hindi pirma ng kung sinong opisyal.
Pirma ni Adrian Villareal.
Sa likod ko, may matandang lalaking bagong dating na nagsalita.
Dating heneral.
Ama ni Bianca.
Si General Ramon Reyes.
“Mara,” sabi niya, “hindi aksidente ang pagkamatay ni Adrian sa mga dokumentong natanggap mo.”
Huminga siya nang malalim.
“Si Adrian mismo ang pumiling manatiling patay… para sa iyo.”
PARTE2
Parang huminto ang hangin sa loob ng bahay.
Dahan-dahan akong lumingon kay Adrian.
“Sabihin mong nagsisinungaling siya.”
Wala siyang sinabi.
“Adrian.”
“Mara…”
“Sabihin mong hindi mo pinirmahan.”
Pumikit siya.
At doon ko nakuha ang sagot.
Umupo si General Reyes.
“Ang operasyon limang taon na ang nakalipas ay totoong nangyari,” sabi niya. “Malubha ang pinsala ni Adrian. Dalawang linggo siyang nasa isang secure medical facility.”
Natawa ako nang walang saya.
“Pero sinabi ninyong patay siya.”
“Sa unang mga araw, hindi namin alam kung mabubuhay siya.”
“Tapos nabuhay.”
Tahimik.
“Tapos nabuhay siya!” sigaw ko. “Bakit walang nagsabi sa akin?”
Si Adrian ang sumagot.
“Dahil noong magkamalay ako… ayaw ko nang bumalik.”
Para akong sinampal.
Hindi ko man lang naramdaman nang tumulo ang luha ko.
“Bakit?”
Napayuko siya.
At si Bianca ang unang umiyak.
“Mara, sorry.”
Napalingon ako sa kanya.
“Hindi ikaw ang tinatanong ko.”
Tumayo si Adrian.
“Noong bago pa ang mission, may nangyayari na sa amin ni Bianca.”
Doon tuluyang nabasag ang huling bahagi ng pusong limang taon kong pilit binuo.
Hindi pala nagsimula ang pagtataksil nila pagkamatay niya.
Nagsimula iyon habang asawa ko pa siyang buong pusong hinihintay umuwi gabi-gabi.
“Gaano katagal?”
“Almost one year.”
Napapikit ako.
Isang taon.
Naalala ko ang duty nights niya.
Ang mga biglaang briefing.
Ang mga weekend na sinasabi niyang kailangan niyang bumalik sa headquarters.
Naalala ko rin kung ilang beses dumalaw si Bianca sa bahay para samahan ako dahil “busy si Adrian.”
Habang inaaliw niya ako, siya pala ang dahilan kung bakit wala ang asawa ko.
“Then why fake your death?”
Sumingit si General Reyes.
“Dahil complicated ang sitwasyon.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi complicated ang pagtataksil.”
Napabuntong-hininga siya.
“May threat noon sa pamilya ng mga officer na sangkot sa operation. May option si Adrian na manatili muna sa protected identity habang nagpapatuloy ang intelligence work.”
“Pansamantala,” sabi ko.
Tumahimik siya.
“Pero ginawa ninyong permanente.”
Hindi sumagot ang matandang heneral.
Si Adrian ang nagsalita.
“Nang malaman kong may option akong hindi muna bumalik… duwag ako.”
Tumawa ako nang mapait.
“Hindi ka duwag. Pinili mo lang ang buhay na mas gusto mo.”
“Mara—”
“Pinili mo siya.”
Napatingin siya kay Bianca.
At sapat na iyon.
Lumapit ako sa photo wall.
“Habang ipinapalagay ng asawa mo na patay ka, nagpakasal ka sa ibang babae?”
Umiling agad si Bianca.
“Hindi legal ang marriage namin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Excuse me?”
“Ceremony lang,” sabi niya. “Private. Hindi kami nakapag-register dahil—”
“Dahil kasal pa rin siya sa akin.”
Walang makatingin sa akin.
Kaya pala may anniversary card pero walang maipakitang tunay na marriage certificate.
Apat na taon nilang ginampanan ang papel ng mag-asawa habang ako ang legal na asawang nakasuot pa rin ng wedding ring tuwing dumadalaw sa puntod.
Biglang may pumasok sa isip ko.
“Ang death benefits.”
Namutla si Adrian.
Tumitig ako sa kanya.
“Nakatanggap ako ng survivor benefits. May insurance. May military assistance.”
Si General Reyes ang sumagot.
“Aayusin iyon.”
“Aayusin?”
Tumawa ako.
“Ako ang tumanggap dahil pinaniwala ninyo akong balo ako! At ngayon, kapag lumabas ang katotohanan, ako ang unang tatanungin kung bakit tumanggap ako ng perang hindi naman pala dapat sa akin!”
“Mara, hindi ka madadamay,” sabi ni Adrian.
“Limang taon mo akong ginawang bahagi ng kasinungalingan mo nang wala akong kaalam-alam!”
Kinuha ko ang phone ko.
Napansin ni Bianca ang screen.
“Mara… ano’ng ginagawa mo?”
“Saving the recording.”
Lahat sila natigilan.
Matagal nang naka-record ang usapan mula nang pumasok ako sa bahay.
Lumapit si Adrian.
“Mara, please.”
“Tumigil ka.”
“Maaari nating ayusin ito nang tahimik.”
“Tahimik?”
Tumingin ako sa lalaking minahal ko nang higit sa sarili ko.
“Iyon nga ang ginawa ninyo sa akin sa loob ng limang taon. Pinatahimik ninyo ako sa harap ng isang puntod habang malaya kayong nabubuhay.”
Hinawakan niya ang braso ko.
Agad kong inalis.
“Huwag mo akong hawakan.”
Napahinto siya.
“Tingnan mo ako, Adrian.”
Dahan-dahan siyang tumingin.
“Hindi ka namatay sa operation.”
Napalunok siya.
“Namamatay ka ngayon sa buhay ko.”
Umalis ako dala ang brown envelope.
Kinagabihan, hindi ako umuwi sa dati naming bahay.
Pumunta ako sa isang hotel at tinawagan ang pinsan kong abogado na si Atty. Luis Navarro.
Hindi siya naniwala noong una.
Nang makita niya ang mga dokumento, halos hindi siya nagsalita sa loob ng limang minuto.
“Mara, hindi lang marital issue ito.”
“Alam ko.”
“May falsified records. May financial implications. At may mga military documents na posibleng ginamit sa paraang hindi awtorisado.”
“Gusto ko lang ng divorce.”
Napatingin siya sa akin.
Sa Pilipinas, hindi ganoon kasimple ang salitang iyon.
Kaya sinabi ko ang mas tamang salita.
“Gusto kong matapos ang kasal na ito sa paraang kaya ng batas. At gusto kong malinis ang pangalan ko.”
Kinabukasan, nagtungo kami sa tamang military investigative office dala ang kopya ng recording at mga dokumento.
Hindi ko ipinost online.
Hindi ako nag-Facebook Live.
Hindi ako gumawa ng eskandalo.
Hindi ko kailangan ng libu-libong taong magalit para sa akin.
Kailangan ko ng katotohanan.
Sa loob lamang ng ilang araw, nagsimula ang pormal na imbestigasyon.
Pinatawag si Adrian.
Pinatawag si General Reyes.
Sinuri kung paano nailabas ang maling casualty information, kung sino ang nag-authorize ng mga dokumento, at bakit hindi naitama ang civil records nang mabuhay si Adrian.
Si Bianca naman ay paulit-ulit na tumatawag.
Hindi ko sinagot.
Hanggang isang gabi, may iniwang voicemail.
“Mara, hindi ko hihilinging patawarin mo ako. Pero sana malaman mong hindi lahat ng sinabi ko sa iyo ay kasinungalingan. Nung naaksidente ka, natakot talaga ako. Nung umiiyak ka dahil kay Adrian, nasasaktan din ako.”
Binura ko ang message.
Doon ko naintindihan ang isang bagay.
Maaaring naging totoo ang ilan sa mga luha niya.
Pero hindi nito binubura ang pinili niyang gawin.
Makalipas ang dalawang linggo, naghihintay sa labas ng apartment ko si Adrian.
Hindi siya naka-uniform.
Wala na rin ang dating tindig ng lalaking kinatatakutan ng buong unit.
Mukha lang siyang pagod na tao.
“Mara.”
“Bakit ka nandito?”
“Gusto kitang makita.”
“Hindi magandang dahilan.”
“Bianca left.”
Hindi gumalaw ang mukha ko.
“Umuwi muna siya sa parents niya.”
“So?”
Napapikit siya.
“Hindi ko alam kung ano’ng gagawin ko.”
Sa unang pagkakataon, halos matawa ako.
Limang taon akong nagising araw-araw na hindi alam kung paano mabubuhay nang wala siya.
Ngayon, dalawang linggo pa lang nang mabasag ang lihim niyang buhay, nakatayo siya sa harap ko at nagsasabing hindi niya alam ang gagawin.
“Hindi na trabaho ng asawa mong pinatay mo sa papel ang turuan kang mabuhay.”
“Mara, minahal kita.”
“Alam ko.”
Natigilan siya.
Hindi niya inaasahan iyon.
“Minahal mo ako,” ulit ko. “Siguro totoo iyon noon. Pero dumating ang punto na mas minahal mo ang sarili mong kaginhawahan kaysa sa dignidad ko.”
Namula ang mga mata niya.
“Every Sunday… pumupunta ka ba talaga sa memorial?”
“Every Sunday.”
Napayuko siya.
“Alam mo?”
Hindi siya sumagot.
“Alam mo,” bulong ko.
Doon ako tuluyang nanghina.
Hindi dahil sa pagtataksil.
Kundi dahil naisip kong maaaring nakita niya akong nagdadala ng bulaklak.
Maaaring nabalitaan niya.
Maaaring minsan ay dumaan pa siya roon matapos kong umalis.
At sa loob ng limang taon, pinili niyang huwag magsalita.
“Umalis ka.”
“Mara—”
“Kung may natitira kang respeto sa babaeng pinakasalan mo, umalis ka.”
Hindi na siya lumaban.
Bago siya lumakad palayo, tinawag ko siya.
“Adrian.”
Lumingon siya.
“Anong ipapangalan ninyo sa baby?”
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi Tala.”
Tumango ako.
“Mabuti.”
Isinara ko ang pinto.
Lumipas ang mga buwan.
Hindi naging mabilis ang lahat.
May hearings.
May lawyers.
May pagsusuri ng records.
May mga taong nagtangkang kumbinsihin akong huwag nang palakihin ang isyu para sa reputasyon ng ilang opisyal.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako nagbanta.
Isang bagay lang ang paulit-ulit kong sinabi:
“Hindi ako naghahanap ng ganti. Gusto ko lamang maitama ang limang taon ng kasinungalingan.”
Sa huli, opisyal na kinilala na mali ang records tungkol sa pagkamatay ni Adrian at wala akong pananagutan sa anumang benefit na tinanggap ko nang buong paniniwalang biyuda ako.
Si Adrian ay isinailalim sa hiwalay na administrative at legal proceedings kaugnay ng kanyang mga naging desisyon at dokumento.
Si General Reyes ay kinailangan ding sagutin ang papel niya sa pagtatago ng katotohanan.
Hindi ko na hinanap kung ano ang eksaktong nangyari sa relasyon nina Adrian at Bianca.
Narinig kong ipinanganak nang ligtas ang anak nila.
At sapat na sa akin iyon.
Walang kasalanan ang bata.
Isang taon pagkatapos kong makita ang CCTV footage, bumalik ako sa memorial.
Sa pagkakataong iyon, wala akong dalang puting rosas.
Dinala ko ang wedding ring ko.
Matagal akong nakatayo sa lugar kung saan dating nakalagay ang pangalan ni Adrian.
Pagkatapos ay inilagay ko ang singsing sa palad ko.
Hindi ko iyon iniwan doon.
Hindi ko rin itinapon.
Dinala ko iyon sa isang maliit na jewelry shop at ipinatunaw.
Ginawang simpleng pendant.
Hindi bilang alaala ni Adrian.
Kundi bilang paalala sa babaeng limang taon na naniwalang tapos na ang buhay niya dahil nawala ang isang lalaki.
Isinuot ko ang pendant habang naglalakad palabas.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ako lumingon.
Hindi ko na kailangan.
Dahil natutunan kong ang pinakamasakit na uri ng pagkawala ay hindi palaging kamatayan.
Minsan, mas masakit ang malaman na buhay ang taong ipinagluluksa mo—pero kusang pinili niyang mabuhay na parang ikaw ang patay.
At minsan, ang tunay na paghilom ay hindi ang pagbabalik ng taong nawala.
Ito ay ang araw na marerealize mong kaya mong magpatuloy kahit hindi na siya bumalik.
Mensahe: Huwag gawing sukatan ng halaga mo ang taong piniling lokohin, iwan, o burahin ka sa kanyang buhay. Ang katotohanan ay maaaring dumating nang masakit at huli, pero kapag dumating ito, maaari rin itong maging pintuang palabas. May mga pusong nababasag hindi para tuluyang masira, kundi para matutong pumili ng sarili, dignidad, at bagong simula.
