“Ano ang sinabi mo?” Natigilan si Anna, tila binuhusan ng malalamig na tubig. Nakatayo si Sergey sa pinto, mahigpit ang hawak sa kanyang mga susi. Ang dati niyang masayang mukha ay naging parang bato sa inis.

“Hindi ko na kayang mamuhay nang ganito,” ulit niya sa boses na walang emosyon. “Pati si Nanay, hindi na rin kaya. Ipunin mo na ang mga bata at lumipat kayo sa Lipa. Nakatayo pa ang lumang bahay ni Lola, maayos pa ang bubong. Mabubuhay na kayo roon.”

Tiningnan siya ni Anna na parang isang estranghero. Sampung taon ng pagsasama, tatlong anak—at ito ang hatol niya. Isang baryong halos wala nang nakatira, walang tindahan, at kahit maayos na kalsada ay wala.

“Bakit…” pagsisimula niya, ngunit pinutol siya nito.

“Dahil pagod na ako,” umiwas ng tingin si Sergey. “Pagod na ako sa mga sumbat mo, sa walang katapusang reklamo, at sa pananatili mo lang sa bahay kasama ang mga bata. Tama si Nanay: naging parang ‘hen’ ka na lang. Hindi ko na nakikilala ang babaeng pinakasalan ko.”

Gusto nang umiyak ni Anna, pero pinigilan niya. Ang mga bata ay natutulog sa kabilang silid—sina Masha at Alyosha, at ang panganay na si Kirill ay malamang na naririnig ang lahat.

“Saan ako magtatrabaho? Ano ang ipapakain ko sa kanila?” halos pabulong niyang tanong. Naglapag ng sobre si Sergey sa mesa.

“May pera riyan para sa simula. At ang mga dokumento ng bahay—matagal nang nakapangalan sa iyo iyan. Kung gusto mong maging independent, patunayan mo ngayon.”

Tumalikod siya at, nang walang salita, lumabas ng bahay. Isang minuto ang lumipas, narinig ang malakas na pagsara ng pinto.

Ang Pagbabalik sa Probinsya

Sinalubong sila ng bahay na amoy luma at malamig. Pumasok si Anna, karga ang inaantok na si Masha, at nakaramdam ng kirot sa puso. Dito lumipas ang kanyang kabataan—mga bakasyon tuwing tag-init, ang amoy ng bagong luto na kakanin, mga tuyong dahon sa gác lửng, at mga mangga sa imbakan. Ngayon, puro alikabok, agiw, at lungkot na lang ang naroon.

Si Kirill, na seryoso para sa kanyang edad, ay binuksan ang mga bintana. Ang sikat ng araw ng Abril ay tumagos sa mga bintana, na nagpapakita ng mga alikabok sa hangin.

“Ang init dito,” reklamo ni Alyosha. “Maglilinis tayo at magiging maayos din ang lahat,” sabi ni Anna para palakasin ang loob nila. “Kirill, tutulungan mo ba si Mommy?” Tumango lang ang bata, hindi tumitingin sa kanya. Tahimik lang ito mula pa nang marinig ang huling pag-aaway ng mga magulang.

Sa kabutihang palad, gumagana pa ang lumang abuhan (wood stove). Nang magsimula ang apoy at kumalat ang init, medyo gumaan ang pakiramdam ni Anna. Sa unang gabi, sama-sama silang natulog sa malapad na papag ni Lola.

Kinabukasan, lumabas si Anna sa bakuran. Ang lupa ay balot ng matataas na damo. Ang mga puno ng mangga na dati ay hitik sa bunga ay tuyot na at may mga sirang sanga. Ang lumang bodega ay tagilid na, at ang balon ay puno ng lumot.

Tiningnan ni Anna ang kanyang bagong kaharian at biglang tumawa nang mapait. Ito na ang kanyang mana. Ang kanyang bagong simula.

Ang Misteryo sa Ilalim ng Lupa

Lumipas ang ilang linggo, paubos na ang perang iniwan ni Sergey. Walang trabaho sa baryo. Nagpasya si Anna na linisin ang hardin para makapagtanim.

“Kirill, tulungan mo ako,” tawag niya sa panganay. Tumango lang ang bata, laging tahimik. Nagtrabaho sila nang magkasama, binubunot ang mga ugat ng damo at binubungkal ang matitigas na lupa. Ang mga kamay na sanay sa gawaing bahay at computer ay mabilis na nagkaroon ng paltos at sugat.

“Ma,” biglang nagsalita si Kirill. “Bakit tayo narito? Bakit hindi tayo bumalik sa Manila? Ano ba ang nangyari sa inyo ni Daddy?”

Tumayo nang diretso si Anna at pinunasan ang pawis. Paano mo ipaliliwanag ang katotohanan sa isang bata? Na iniwan na sila ng kanilang ama?

“Kailangan lang natin ng oras para mag-isip,” maingat niyang sagot.

“Para malaman kung mahal niyo pa ang isa’t isa,” dagdag ni Kirill. Ang boses niya ay may pait na parang matanda na. “Dahil ba sa babaeng iyon? ‘Yung nandoon sa party?”

Natigilan si Anna. Si Valeriya—matangkad, eleganteng kasama ni Sergey. “Siguro,” pag-amin niya. “Pero tandaan mo: mahal kayong tatlo ng Daddy niyo. At ako… gagawin ko ang lahat para maging maayos tayo rito.”

Biglang tumunog ang kanyang pala nang tamaan nito ang isang matigas na bagay. Isang tunog ng metal. Maingat na hinukay ni Anna ang lupa gamit ang kanyang mga kamay. Sa kanyang palad ay may isang bilog na bagay, kasinglaki ng barya pero mabigat at halatang luma. Pinunasan niya ito at nakita ang profile ng isang hari.

“Mommy, treasure ba ‘yan?” bulong ni Masha habang nakatingin sa likod niya.

Ito ay mga Golden Spanish Pila (old gold coins) mula sa panahon ng Kastila. Hanggang gabi, nakakita sila ng 12 barya na nakakalat sa lupang binubungkal nila.

Isang Bagong Pag-asa

Tinawagan ni Anna ang kanyang tito Viktor na nakatira sa kabilang bayan at maalam sa mga antigong bagay. Dumating ito sakay ng isang lumang Jeepney.

“Ginto ito, Anya!” sigaw ni Tito Viktor. “At hindi lang basta ginto, napakalaki ng halaga nito sa mga collector. Hindi mo ba alam? Ang Lola Vera mo ay mula sa pamilyang De Vega—mga may-ari ng lupa noong unang panahon. Bago ang rebolusyon, ibinaon daw ng pamilya ang kanilang kayamanan para hindi makuha ng mga sundalo.”

Sa pagpapatuloy ng paghuhukay, nakatagpo pa sila ng 28 gold coins, isang krus na ginto, at tatlong pendant na may mga mamahaling bato. Ang pinakamalaking tuklas ay ang isang maliit na ringer na bakal (safe box) sa ilalim ng puno ng mangga. Naglalaman ito ng daan-daang bag ng ginto at mga alahas. Sinasabing ang halaga nito ay aabot sa sampung milyong piso o higit pa.

Ang Pagbabago

Biyernes ng gabi, dumating ang itim na SUV ni Sergey para sunduin ang mga bata para sa weekend. Mukha siyang pagod at tila nagsisisi nang makita ang bahay: may mga bagong bintana, pinturado ang veranda, at maayos ang hardin.

“Mukhang maayos na kayo rito,” sabi ni Sergey. “Sabi ni Nanay, baka gusto niyong lumipat sa maliit na bahay niya sa labas ng lungsod, mas malapit sa sibilisasyon…”

Tiningnan ni Anna ang lalaking minahal niya nang sobra. “Salamat, Sergey. Pero mananatili kami rito. Magbubukas ako ng isang museum tungkol sa kasaysayan ng pamilya De Vega dito sa baryo. At tutulungan ko ring ipaayos ang paaralan dito.”

Nagulat si Sergey: “Saan galing ang pera? Paano mo gagawin iyon?”

“Pinatunayan ko na ang sinabi mo na maging independent,” ngiti ni Anna. “Maaari mong bisitahin ang mga bata tuwing weekend. Tayo pa rin ang mga magulang nila, pero hindi na kami babalik sa lungsod.”

Makalipas ang Isang Taon

Ang Lipa ay hindi na isang patay na baryo. Dahil sa museum ni Anna at sa mga proyekto para sa turismo, dagsa ang mga tao. Ang mga abandonadong bahay ay ginawang homestay.

Si Sergey ay bumabalik na linggu-linggo, hindi lang para ihatid ang mga bata kundi para manatili. Nagrerenta siya ng kuwarto sa kapitbahay at sinusubukang makuha muli ang loob ni Anna. Natutunan niyang mag-farming at mamuhay nang simple kasama ang kanyang pamilya.

Habang nakatayo sa ilalim ng puno ng mangga, naramdaman ni Anna ang tunay na kayamanan—hindi ang mga gintong barya, kundi ang lakas ng kanyang loob at ang muling pagkakabuo ng kanilang pamilya mula sa mga pagkakamali.