Araw-Araw “Maalat” ang Reklamo ng Biyenan Ko—Kahit Nilagang Gulay Lang ang Inihain Ko, Ngunit Nang Buksan ng Asawa Ko ang CCTV, Pareho Kaming Napaiyak
“Maalat na naman.”
Iyon ang sinabi ng biyenan ko kahit repolyo lang na pinakuluan sa purong tubig ang inihanda ko.
Walang asin. Walang patis. Walang toyo. Kahit isang patak ng pampalasa, wala.
Kaya nang buksan ng asawa ko ang CCTV at ibalik ang video sa eksaktong alas-dose ng tanghali, ang nakita naming nakalatag sa harap ng kanyang ina ay nagpabagsak sa lahat ng hinala ko.
Tatlong taon na kaming kasal ng asawa kong si Paolo.
Pareho kaming nagtatrabaho nang malayo sa aming bahay sa Antipolo. Software engineer siya sa BGC, habang interior designer naman ako sa Quezon City. Bago mag-alas-siyete ng umaga, nakaalis na kami. Madalas, lampas alas-otso na kami nakakauwi.
Anim na buwan matapos pumanaw ang ama ni Paolo, napagdesisyunan naming patirahin sa amin ang kanyang ina na si Aling Lorna.
Hindi ako napilitan.
Sa totoo lang, masaya pa ako.
Mula nang ikasal kami, hindi kailanman naging masama sa akin si Aling Lorna. Noong unang Pasko namin bilang mag-asawa, ibinigay niya sa akin ang lumang gintong pulseras na regalo raw sa kanya ng sariling biyenan.
“Sayo na ito, Mara,” sabi niya. “Isa lang ang anak kong lalaki. Hindi kita ituturing na kaagaw sa pagmamahal niya. Anak na rin kita.”
Noong minsang nahiwa ang daliri ko habang naghahanda ng ensalada, siya pa ang naglinis ng sugat ko at pinaupo ako.
“Kakapakasal mo lang, hindi ka namin kinuha para maging katulong,” sermon niya kay Paolo.
Kaya noong lumipat siya sa amin, parang naging mas buhay ang bahay.
May ilaw na nakabukas kapag gabi.
May nagtitiklop ng mga sinampay.
May nagte-text sa akin tuwing umuulan.
“Mara, magpayong ka. Madulas ang kalsada.”
Ngunit may isang bagay na hindi ko maunawaan.
Anuman ang lutuin ko, lagi niyang sinasabing maalat.
Nagsimula iyon sa adobong manok.
Isang gabi, habang inilalagay ko sa lalagyan ang tanghalian niya para sa susunod na araw, tinikman niya ang natirang piraso.
Bahagya siyang napangiwi.
“Mara, medyo maalat.”
Nagulat ako dahil kalahati lang ng karaniwang toyo ang ginamit ko.
Sumilip si Paolo mula sa kusina.
“Ma, matabang nga para sa akin.”
Ngumiti si Aling Lorna.
“Baka nagbago na lang ang panlasa ko.”
Mula noon, binawasan ko pa ang asin.
Kinabukasan, ginisang sayote at tinolang isda ang inihanda ko.
“Maalat,” sabi niya.
Sumunod na araw, tortang talong na halos walang pampalasa.
“Maalat pa rin.”
Pati lugaw na nilagyan ko lamang ng luya, sinabi niyang maalat.
Hindi naman siya galit kapag sinasabi iyon. Hindi rin mapanumbat ang tono niya.
Ngunit araw-araw, parang maliit na karayom ang salitang iyon.
Pagod akong umuuwi, pero hindi ako dumidiretso sa kama. Nagpapalit lang ako ng damit, saka naghahanda ng kanyang tanghalian.
Si Paolo ang naghihiwa ng gulay. Ako ang nagluluto.
Maingat naming inilalagay sa magkakahiwalay na lalagyan ang kanin, ulam at sabaw. Nilalagyan ko pa ng maliliit na papel.
“Initin nang dalawang minuto.”
“Takpan bago ilagay sa microwave.”
“Ubusin ang gulay.”
Ayokong umorder na lang ng pagkain dahil mataas ang sodium ng karamihan sa mga pagkaing nasa labas. May altapresyon si Aling Lorna at mahina ang kanyang tuhod.
Isang gabi, nadatnan ako ni Paolo na binabasa ang label ng bawat bote ng pampalasa.
Toyo.
Oyster sauce.
Patis.
Seasoning granules.
“Mara,” sabi niya, “nagluluto ka ba o gumagawa ng chemistry experiment?”
Hindi ako natawa.
“Paano kung sumama ang presyon ni Mama dahil sa pagkain ko?”
Lumambot ang mukha niya.
“Hindi mo kasalanan. Halos wala ka nang nilalagay.”
Kinabukasan, bumili ako ng digital measuring spoon.
Sinukat ko ang asin hanggang sa ikasampung bahagi ng isang gramo.
Para akong gumagawa ng gamot.
Sa ref, nagdikit ako ng listahan.
Lunes: 0.8 gramo ng asin.
Martes: 0.6 gramo.
Miyerkules: 0.3 gramo.
Huwebes: walang patis.
Biyernes: walang toyo.
Ngunit gabi-gabi, pareho pa rin ang sagot ni Aling Lorna.
“Maalat.”
Dinala sana namin siya sa doktor, ngunit tumanggi siya.
“Wala akong sakit,” sabi niya. “Huwag ninyong sayangin ang pera.”
Hinawakan pa niya ang kamay ko.
“At huwag kang masaktan, Mara. Masarap naman ang luto mo.”
Masarap, pero maalat.
Hindi ko alam kung paano pagsasamahin ang dalawang iyon.
Isang gabi, habang naghihiwa ako ng kalabasa, napansin ni Paolo na mas malakas kaysa karaniwan ang bagsak ng kutsilyo ko sa sangkalan.
“Nasasaktan ka na,” sabi niya.
“Hindi.”
“Kilalang-kilala kita.”
Huminto ako.
Hindi ko kailangang purihin niya ako.
Hindi ko hinihintay na sabihing mabuti akong manugang.
Gusto ko lang malaman na kapag mag-isa siyang kumakain sa tanghali, nakakakain siya nang maayos.
Ang lola ko ang nagpalaki sa akin. Lagi niyang sinasabi na ang pinakamabigat para sa taong nagluluto ay hindi ang pagod, kundi ang pakiramdam na walang nasisiyahan sa pagkaing pinaghirapan niya.
Doon ko lang lubos na naintindihan ang ibig niyang sabihin.
“Bukas,” sabi ko kay Paolo, “hindi ako maglalagay ng kahit anong pampalasa.”
Napatingin siya sa akin.
“Kahit asin?”
“Kahit asin.”
Nilaga ko ang repolyo sa purong tubig.
Pinasingawan ko ang itlog nang walang toyo.
Pinakuluan ko ang tokwa nang walang kahit anong sabaw o seasoning.
Nang tikman ni Paolo ang inihanda namin, napangiwi siya.
“Parang pagkain sa ospital.”
“Mas mabuti,” sagot ko. “Kapag sinabi pa rin niyang maalat, malalaman nating hindi na pagkain ang problema.”
Kinabukasan, buong araw akong hindi mapakali.
Pagsapit ng gabi, nadatnan namin si Aling Lorna sa sala.
Nakatupi nang maayos ang mga damit namin sa tabi niya. Nakabukas ang paborito niyang teleserye.
Pagpasok ko, agad siyang ngumiti.
“Pagod ka, Mara? May salabat ako sa kusina.”
Nagpalit ako ng sapatos at pilit na ngumiti.
“Ma, kumusta po ang tanghalian?”
Bahagyang nagbago ang mukha niya.
Ibinaba niya ang remote control.
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos, mahinang sinabi niya:
“Maalat pa rin nang kaunti.”
Parang may biglang humigpit sa dibdib ko.
Walang asin.
Walang toyo.
Walang patis.
Saan nanggaling ang alat?
Hindi na nakatiis si Paolo.
“Ma, sigurado ka ba?”
Tumango siya.
“Huwag ninyong isipin. Kinain ko naman.”
Pumasok ako sa kuwarto nang hindi nagsasalita.
Maya-maya, sumunod si Paolo.
“Mara.”
“May mali,” sabi ko. “Hindi ko alam kung sa akin o sa kanya, pero may mali.”
Doon niya naalala ang CCTV na ikinabit namin sa sala matapos minsang madulas ang kanyang ina.
Binuksan niya ang application sa telepono.
Ibinalik niya ang oras sa alas-dose ng tanghali.
Sa video, dahan-dahang lumabas si Aling Lorna mula sa kanyang silid. Inilagay niya sa microwave ang mga lalagyan kong inihanda.
Umupo siya sa mesa.
Ngunit hindi niya binuksan agad ang pagkain.
Sa halip, kinuha niya mula sa ilalim ng mesa ang isang lumang asul na bayong na hindi ko pa kailanman nakita.
Mula roon, inilabas niya ang tatlong supot ng pagkain, isang bote ng tubig, at isang maliit na lalagyan ng gamot.
Pagkatapos, binuksan niya ang pinto sa likod ng bahay.
Makalipas ang ilang segundo, pumasok ang isang payat na batang lalaki na nakasuot ng kupas na uniporme.
Kasunod niya ang isang matandang lalaking nakasaklay.
At nang makita namin kung ano ang ginawa ni Aling Lorna sa pagkaing inihanda ko, napaupo ako sa gilid ng kama at hindi ko na napigilan ang pagluha.
PARTE2
Inilapag ni Aling Lorna sa harap ng batang lalaki at ng matandang lalaki ang lahat ng pagkaing niluto ko.
Ang kanin.
Ang repolyo.
Ang tokwa.
Pati ang steamed egg na walang kahit anong lasa.
Sa video, malinaw naming nakitang hindi man lang siya kumuha para sa sarili.
Hinati niya ang kanin sa dalawang plato.
“Junjun, ikaw ang kumain ng itlog,” sabi niya sa bata. “Kailangan mo ng lakas sa klase.”
“Lolo Ben, sa inyo ang tokwa. Malambot iyan sa ngipin.”
Dahan-dahang umupo ang matandang lalaki, halatang nahihiya.
“Naku, Aling Lorna, huwag na. Baka hanapin ng mga anak mo.”
“Hindi nila malalaman,” sagot niya.
Pagkatapos, kumuha siya ng maliit na mangkok mula sa asul na bayong.
May lamang kaunting lugaw na halos puro tubig.
Iyon ang kinain niya.
Walang ulam.
Walang itlog.
Walang gulay.
Lugaw lamang na mukhang niluto niya mula sa natirang kanin.
Tinakpan ko ang bibig ko.
“Bakit…” bulong ko.
Hindi rin makapagsalita si Paolo.
Pinanood namin ang natitirang video.
Pagkatapos kumain ng bata, maingat nitong ipinasok sa bag ang kalahating kanin.
“Para kay Mama mamaya,” sabi niya.
Hinaplos ni Aling Lorna ang ulo nito.
“Sabihin mo sa mama mo, huwag muna siyang magtrabaho habang nilalagnat. May paracetamol dito.”
Ibinigay niya ang maliit na lalagyan ng gamot.
Pagkaraan, kinuha naman ng matandang lalaki ang kanyang saklay.
“Babalik ko ang pera kapag nakakuha ako ng trabaho.”
“Wala kang utang sa akin, Mang Ben.”
Nang makaalis ang dalawa, nilinis ni Aling Lorna ang mesa.
Hinugasan niya ang mga plato.
Pagkatapos, binuksan niya ang bote ng patis mula sa asul na bayong at nagpatak ng kaunti sa bakanteng lalagyan ng pagkain.
Inamoy niya iyon.
Saka siya umupo nang tahimik.
Ngayon ko naunawaan.
Araw-araw niyang sinasabing maalat ang pagkain para patuloy kong bawasan ang pampalasa.
Hindi dahil maalat para sa kanya.
Kundi dahil ipinapakain niya iyon sa isang matandang may sakit sa bato at sa batang may inang may lagnat.
Ngunit may mas masakit pa.
Kahit napakagaan na ng pagkain, ibinibigay pa rin niya ang lahat.
Nagsisinungaling siyang “kinain ko naman” habang lugaw na puro tubig ang laman ng tiyan niya.
Napapikit si Paolo.
“Ma…”
Parang batang nasaktan ang boses niya.
Hindi kami agad lumabas ng kuwarto.
Hindi namin alam kung paano siya haharapin nang hindi siya mapapahiya.
Lumaki si Paolo sa hirap. Maaga siyang namatay sa aksidente ang panganay na kapatid niya. Ang kanyang mga magulang ang nagtaguyod sa kanya hanggang sa makatapos.
Madalas niyang ikuwento na kahit iisang itlog lang ang ulam nila noon, laging sinasabi ng kanyang ina na busog na siya.
Akala ni Paolo, simpleng alaala lamang iyon.
Hindi pala nawala ang ugali ni Aling Lorna.
Hanggang ngayon, mas kaya niyang gutumin ang sarili kaysa makitang walang makain ang ibang tao.
Kinabukasan, hindi kami pumasok sa trabaho.
Nagkunwari kaming may inaasikasong dokumento.
Bago mag-alas-dose, nanatili kami sa kuwarto at tahimik na pinanood ang CCTV.
Eksaktong tanghali, lumabas si Aling Lorna.
Tulad ng dati, kinuha niya ang asul na bayong.
Ngunit bago niya mabuksan ang pinto sa likod, lumabas si Paolo.
“Ma.”
Napaatras siya.
Halos mabitawan niya ang bayong.
“Bakit nandito kayo?”
Lumabas din ako mula sa kuwarto.
Namula ang mukha niya.
Agad niyang itinago sa likod ang mga supot ng gamot.
“Ma,” sabi ni Paolo, nanginginig ang boses, “sino sina Junjun at Mang Ben?”
Napatigil siya.
Walang nagsalita sa loob ng ilang segundo.
Pagkatapos, dahan-dahan siyang umupo sa silya.
“Nakita ninyo?”
Tumango si Paolo.
Ibinaba ni Aling Lorna ang tingin.
“Pasensiya na.”
Doon ako tuluyang napaiyak.
Lumapit ako at lumuhod sa tabi niya.
“Bakit po kayo humihingi ng tawad?”
“Dahil nagsinungaling ako sa inyo.”
Hinawakan niya ang laylayan ng kanyang damit, para bang batang nahuling gumagawa ng bawal.
Ipinaliwanag niyang si Junjun ay anak ng isang kasambahay sa kabilang subdivision.
Naospital ang ama nito noong nakaraang taon at hindi na nakabalik sa trabaho. Ang ina naman ay naglalaba ng damit sa mga bahay, ngunit ilang linggo nang may pulmonya.
Si Mang Ben ay dating karpintero na nakatira sa barung-barong malapit sa creek. Naaksidente siya sa construction site at hindi na makalakad nang maayos. Wala siyang anak na kumukupkop sa kanya.
Nakilala sila ni Aling Lorna sa kapilya.
“Kapag may sobrang pagkain, ibinibigay ko,” sabi niya. “Pero noong nagkasakit ang nanay ni Junjun, wala na silang makain.”
“Bakit hindi ninyo sinabi sa amin?” tanong ni Paolo.
“Ayaw kong dagdagan ang alalahanin ninyo. Pagod na kayong dalawa sa trabaho.”
“Ma, hindi dahilan iyon para hindi kayo kumain.”
Ngumiti siya nang pilit.
“Matanda na ako. Kaunti lang ang kailangan ko.”
Napailing ako.
“Hindi po iyon totoo.”
Kinuha ko ang kamay niya.
Manipis na pala iyon.
Napansin ko ring maluwag na sa kanya ang suot niyang blouse.
Araw-araw ko siyang nakikita, ngunit hindi ko napansing pumapayat na siya.
Masyado akong abala sa pagsukat ng asin.
Masyado akong nasaktan sa salitang “maalat” kaya hindi ko naitanong kung talagang nauubos ba niya ang pagkain.
“Bakit kailangan ninyong sabihin na maalat?” tanong ko.
Napatingin siya sa akin, puno ng hiya.
“Si Mang Ben ay may sakit sa bato. Si Junjun naman, minsan siya rin ang kumakain para sa ina niya. Akala ko kapag sinabi kong maalat, babawasan mo. Hindi ko inasahang seseryosohin mo nang ganoon.”
Napatawa siya nang mahina, ngunit agad ding napaluha.
“Nang makita ko ang mga sukat sa ref, gusto ko nang sabihin ang totoo. Pero nahihiya ako. Ang sarap ng luto mo, Mara. Araw-araw, naaamoy ko iyon.”
“Pero hindi ninyo kinakain.”
Umiling siya.
“Kapag nakita mong gutom ang bata, mahirap lunukin ang pagkain para sa sarili mo.”
Napayuko si Paolo at pinisil ang tulay ng kanyang ilong.
“Buong buhay ninyo kaming inuuna,” sabi niya. “Kahit noong bata ako, lagi ninyong sinasabing busog kayo.”
“Busog naman ako kapag nakikita kitang kumakain.”
“Hindi, Ma. Hindi pagmamahal ang tawag sa pagkakait ninyo sa sarili hanggang manghina kayo.”
Tahimik na tumulo ang luha ni Aling Lorna.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong magsalita si Paolo nang ganoon sa kanyang ina—hindi sa galit, kundi sa sakit.
Maya-maya, may mahinang katok sa likod ng bahay.
Si Junjun iyon.
Nang makita kaming lahat, natakot siya at umatras.
“Aalis na lang po ako.”
Hinabol ko siya.
“Sandali.”
Mula sa bakuran, nakita ko ang batang payat, kupas ang sapatos, at may tahi ang gilid ng kanyang bag.
Sa likod niya, nakatayo si Mang Ben sa ilalim ng araw.
Hindi ko sila kilala.
Ngunit ilang linggo na pala nilang kinakain ang pagkaing niluluto ko.
“Halika,” sabi ko. “Hindi pa tayo kumakain.”
Napatitig sa akin si Aling Lorna.
Pumasok ako sa kusina at binuksan ang ref.
Kumuha ako ng karne, gulay, itlog, prutas at isang malaking kaldero.
“Mara, ano’ng gagawin mo?” tanong ni Paolo.
“Magluluto.”
“Para kanino?”
“Para sa ating lahat.”
Nagluto ako ng arroz caldo na may manok, luya at gulay. Gumawa rin ako ng ginisang sayote na halos walang asin para kay Mang Ben. Nagprito ako ng itlog para kay Junjun at naghiwa ng papaya para sa kanyang ina.
Habang nagluluto ako, si Paolo naman ang tumawag sa barangay health center.
Inalam niya kung paano madadala sa doktor ang ina ni Junjun at kung may programang maaaring makatulong kay Mang Ben.
Noong araw ding iyon, dinala namin ang ina ng bata sa health center.
Hindi pulmonya ang kanyang sakit gaya ng akala nila, ngunit malubhang respiratory infection na kailangan ng agarang gamot.
Tinulungan ni Paolo si Mang Ben na makakuha ng medical certificate at mag-apply sa senior citizen assistance.
Ako naman ang kumausap sa ilang kapitbahay.
Hindi ko ipinagsigawan ang kanilang kalagayan. Sinabi ko lamang na nais naming magsimula ng maliit na community pantry sa kapilya.
Sa loob ng isang linggo, may nagbigay ng bigas.
May nagbigay ng de-lata.
May pharmacist na nagbigay ng vitamins.
May karinderyang pumayag maglaan ng dalawang libreng tanghalian bawat araw.
Ngunit ang pinakamahalagang kondisyon namin ay ito:
Hindi na kailangang isakripisyo ni Aling Lorna ang sarili niyang pagkain.
Tuwing gabi, apat na set na ang inihahanda namin.
Isa para kay Aling Lorna.
Isa para kay Junjun at sa kanyang ina.
Isa para kay Mang Ben.
At isang extra para sa sinumang biglang mangailangan.
May hiwalay na lalagyan ang pagkaing low-sodium.
May label.
May tamang sukat.
Ngunit hindi na ako natatakot sa asin.
Isang Linggo, sabay-sabay kaming kumain sa hapag.
Nasa isang upuan si Junjun, abala sa paghihimay ng manok.
Si Mang Ben ay nakaupo malapit sa bintana.
Nasa tapat ko si Aling Lorna.
Inihain ko ang sinigang na bangus.
Kinabahan akong hindi ko maipaliwanag.
Kumuha siya ng sabaw.
Tinikman niya.
Tumingin siya sa akin.
“Ano po?” tanong ko.
Ngumiti siya.
“Sakto.”
Napatawa si Paolo.
“Aba, himala. Hindi maalat.”
Hinampas siya nang marahan ng kanyang ina sa braso.
Ako naman ay natawa habang pinupunasan ang mga mata ko.
Pagkatapos kumain, inilabas ni Aling Lorna ang gintong pulseras na ibinigay niya sa akin noong bagong kasal kami.
“Ikaw ang nagsabi noon na baka masyadong mahal ito at dapat kong itago,” sabi niya.
Tumango ako.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi ginto ang pinakamahalagang naibigay ko sa iyo. Kundi ang pagkakataong maging pamilya tayo.”
“Ma…”
“At hindi rin pagkain lang ang ibinigay mo sa akin,” patuloy niya. “Binigyan mo ako ng paraan para makatulong nang hindi ko kailangang magtago.”
Mula noon, tuwing may nagsasabing masarap ang luto ko, naaalala ko pa rin ang maraming gabing halos maiyak ako dahil sa isang salitang “maalat.”
Ngunit hindi na masakit ang alaala.
Dahil natutuhan kong may mga reklamong hindi pala paninisi.
May mga kasinungalingang nagmumula sa hiya.
At may mga taong sanay na sanay magbigay, kaya hindi na nila alam kung paano humingi.
Minsan, bago tayo masaktan sa sinabi ng isang tao, mabuting alamin muna natin kung anong bigat ang tahimik niyang dinadala. Ang tunay na pamilya ay hindi lamang naghahati-hati ng pagkain—hinahati rin nito ang pagod, problema, hiya at pag-asa, upang walang sinuman ang kailangang magutom o magsakripisyo nang mag-isa.
