INIWAN NIYA ANG ASAWA PARA SUMUNOD SA UNANG PAG-IBIG SA AMERIKA—PERO NANG MAGMAKAAWA SIYANG MAKABALIK SA PILIPINAS, ISANG PANGALAN ANG HUMARANG SA LAHAT NG APLIKASYON NIYA
Mas pinili ng asawa kong talikuran ang pangako naming sabay uuwi sa Pilipinas kaysa talikuran ang babaeng una niyang minahal.
Nang sabihin kong hindi ako susunod sa Amerika, isang beses lang niya akong tinanong kung sigurado ako.
Pagkatapos, kinuha niya ang maleta niya at umalis nang hindi man lang lumingon.
Akala niya ako ang unang magsisisi.
Makalipas ang ilang taon, siya ang paulit-ulit na nagmamakaawang makabalik sa Pilipinas—pero bawat aplikasyon niya ay iisa ang sagot:
DENIED.
Ang pangalan ko ay Mara Villanueva.
Pareho kaming scholars ng asawa kong si Adrian Monteverde sa United Kingdom. Nagkakilala kami sa isang pagtitipon ng mga Pilipinong graduate student sa Cambridge.
Noong gabing iyon, si Adrian ang nagsalita sa entablado.
“Hindi masamang mangarap sa ibang bansa,” sabi niya. “Pero sana huwag nating kalimutan kung saan tayo unang pinangarapang maging mahusay. Matuto tayo rito, pagkatapos ay umuwi tayo. Maraming naghihintay sa atin sa Pilipinas.”
Palakpakan ang buong bulwagan.
Ako ang pinakamalakas pumalakpak.
Pareho kaming physicist. Pareho kaming naniwalang balang araw, magtatrabaho kami para sa mga programang pang-agham ng bansa.
Kaya nang maaprubahan ang doctoral dissertation ko, agad akong nakipag-ugnayan sa isang national research institute sa Quezon City.
May posisyon silang naghihintay sa akin.
May laboratoryo.
May research grant.
At higit sa lahat, may dahilan akong umuwi.
Ang hindi ko alam, habang inaayos ko ang mga dokumento pauwi, may iba palang buhay na inaayos si Adrian nang hindi ko alam.
Nalaman ko iyon nang hindi sinasadya.
Pauwi na sana ako mula library nang marinig ko ang boses ng kaibigan niyang si Paolo Reyes mula sa loob ng faculty lounge.
“Adrian, huwag mong sabihing pumirma ka sa Boston dahil lang nandoon si Celeste.”
Napahinto ako.
Si Celeste Lim ang unang girlfriend ni Adrian.
Magkasama sila noong college sa Manila bago naghiwalay dahil nag-aral si Celeste sa Amerika.
Tahimik ang loob ng silid bago tumawa si Adrian.
“Hindi lang naman dahil sa kanya.”
“Eh bakit hindi mo sinabi kay Mara?”
“Anong kailangan kong sabihin?”
“Na may kontrata ka na sa Boston! Na hindi ka na uuwi!”
Sumandal ako sa dingding.
Parang biglang nawala ang lahat ng tunog maliban sa boses ng asawa ko.
“Si Mara?” sabi ni Adrian. “Susunod ’yon sa akin.”
“Sigurado ka?”
“Paolo, hindi mo siya kilala gaya ng pagkakakilala ko.”
Humalakhak siya.
“Para sa akin nga, iniwan niya ang astrophysics.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
Totoo iyon.
Bago kami ikasal, natanggap ako sa isang prestihiyosong astrophysics program sa Amerika.
Pangarap ko iyon mula pagkabata.
Pero si Adrian ang nagsabing mas mabuting theoretical physics ang kunin ko dahil iyon daw ang mas magiging kapaki-pakinabang kapag bumalik kami sa Pilipinas.
Tinanong ko noon kung maaari ko bang subukan muna.
Ang sagot niya?
“Akala ko ba gusto mong umuwi? O nagbago na rin ang pangarap mo?”
Dahil mahal ko siya, umatras ako.
Hindi ko alam na habang isinasantabi ko ang pangarap ko para sa pangarap naming dalawa, naghahanda pala siyang talikuran ang mismong pangakong dahilan kung bakit ako umatras.
Sa loob ng faculty lounge, muling nagsalita si Paolo.
“Sabihin mo nga sa akin. Amerika ba talaga ang gusto mo, o gusto mo lang mapalapit kay Celeste?”
Matagal bago sumagot si Adrian.
“Mag-isa siya roon.”
“May trabaho siya. May mga kaibigan siya.”
“Hindi mo naiintindihan.”
“Eh si Mara? Hindi ba dapat asawa mo ang iniintindi mo?”
Napabuntong-hininga si Adrian.
“Mara is… safe.”
Parang may kung anong nabasag sa dibdib ko.
“Safe?”
“Siya ’yung babaeng dapat pakasalan. Matalino. Responsable. Hindi magastos. Marunong mag-adjust. Hindi ako kailangang bantayan.”
“Pero mahal mo ba?”
Hindi agad sumagot si Adrian.
Ilang segundo.
Sapat para marinig ko ang sarili kong paghinga.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Si Mara ang pinakamagandang klase ng asawa.”
Hindi iyon sagot.
Alam din iyon ni Paolo.
“Hindi ko tinanong kung mabuti siyang asawa.”
Natahimik ulit si Adrian.
“Sobra mo namang seryoso.”
“At si Celeste?”
Mahina siyang tumawa.
“Si Celeste kasi… kapag kasama ko siya, parang mas buhay ako.”
Pinikit ko ang mga mata ko.
Sa loob ng halos limang taon naming pagsasama, ako pala ang tahimik na tahanan.
At ang ibang babae ang buhay.
Kinagabihan, madaling-araw nang umuwi si Adrian.
Nagkunwari akong natutulog.
Lumabas siya sa maliit naming balcony at tumawag.
Mahina ang boses niya, pero rinig ko ang lambing na matagal ko nang hindi naririnig mula sa kanya.
“Konti na lang.”
Tahimik.
“Oo, tapos na lahat.”
Isa pang sandaling katahimikan.
Pagkatapos ay tumawa siya.
“Hintayin mo ako sa Boston.”
Nakatitig ako sa kisame hanggang matapos ang tawag.
Noong umaga, parang walang nangyari.
Habang nagkakape kami, bigla siyang nagsalita.
“Mara, may offer ako sa Boston.”
Tumingin ako sa kanya.
“Maganda raw ang laboratory. Mas malaki ang funding. Baka tanggapin ko.”
“Kung gusto mo, tanggapin mo.”
Halos mapangiti siya sa ginhawa.
“Alam kong maiintindihan mo.”
Tumayo siya, humalik sa noo ko, saka kumuha ng isang envelope mula sa bag niya.
“Actually, may kailangan ka lang pirmahan.”
Ipinatong niya iyon sa mesa.
Mga dokumento para makasunod ako sa Amerika.
Tinitigan ko ang papel.
Pagkatapos ay tumingala ako.
“Adrian.”
“Hmm?”
“Kapag pumunta ka sa Amerika… hindi ako sasama.”
Nawala ang ngiti niya.
“Ano?”
“Uuwi ako sa Pilipinas.”
Tumawa siya, akala niya nagbibiro ako.
Hindi ako ngumiti.
Doon siya napaupo nang tuwid.
“Mara, huwag kang padalos-dalos.”
“Hindi ako padalos-dalos.”
“Mag-asawa tayo.”
“Alam ko.”
“Hindi puwedeng magkahiwalay tayo ng bansa.”
“Alam ko rin.”
Napakunot ang noo niya.
“Kung gayon ano’ng gusto mong mangyari?”
Sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, hindi ko inisip kung ano ang gusto niya.
Inisip ko kung ano ang gusto ko.
“Uuwi ako.”
“At ako?”
“Pumunta ka kung saan mo gustong pumunta.”
Nanigas ang panga niya.
“Pinapapili mo ako?”
Umiling ako.
“Hindi. Matagal ka nang nakapili.”
Kinahapunan, nagsimula akong mag-empake.
Mga litrato namin.
Couple mugs.
Mga tiket mula sa unang date.
Wedding album.
Isa-isa kong inilagay sa malaking trash bag.
Nang makita iyon ni Adrian, tuluyan siyang nawalan ng pasensya.
“Mara!”
Inagaw niya ang bag.
“Pati wedding photos natin itatapon mo?”
Tahimik ko siyang tiningnan.
Siguro inaasahan niyang iiyak ako.
Aakapin ko siya.
Hihingi ako ng tawad dahil muli akong naging “mahirap kausap.”
Pero kinuha ko lang mula sa drawer ang isang puting envelope.
Inilapag ko iyon sa ibabaw ng wedding album.
“Ano ’yan?” malamig niyang tanong.
Dahan-dahan kong itinulak ang envelope papunta sa kanya.
“Hindi lang mga litrato ang iiwan ko rito, Adrian.”
Binuksan niya iyon.
At sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, nakita kong tuluyang nawala ang kulay sa mukha niya.
Dahil ang hawak niya ay hindi immigration papers papuntang Amerika.
Mga dokumento iyon para tapusin ang kasal namin.
PARTE2
Matagal na tinitigan ni Adrian ang mga dokumento bago niya ako hinarap.
“Ginagawa mo talaga ito?”
“Oo.”
“Dahil lang tatanggap ako ng trabaho sa Amerika?”
Napatawa ako.
Mahina lang.
Pagod.
“Hanggang ngayon, iyon pa rin ang tingin mo sa problema?”
“Ano pa ba?”
“Hindi Amerika ang dahilan.”
Lumapit ako at itinuro ang envelope.
“Ang dahilan ay pumili ka para sa ating dalawa nang hindi man lang ako kinakausap.”
“Practical lang ako.”
“Ang dahilan ay ginamit mo ang pagmamahal ko para kontrolin ang direksiyon ng buhay ko.”
“Mara—”
“Ang dahilan ay ipinagpalit ko ang astrophysics dahil sinabi mong sabay tayong uuwi. Ngayon malalaman kong habang ako’y sumusunod sa pangakong iyon, ikaw naman ay nagpaplano nang umalis.”
Nanigas siya.
Alam niyang may alam ako.
“May narinig ka?”
“Lahat.”
Namutla siya.
Hindi ko kailangang sabihin ang pangalan ni Celeste.
Siya na mismo ang nagtanong.
“Pati tungkol kay Celeste?”
Doon ko tuluyang naunawaan.
Kapag may isang bagay kang pinaghihinalaan, may maliit na bahagi sa puso mong umaasang mali ka.
Pero nang marinig kong siya mismo ang bumanggit sa pangalan ng babae, nawala ang natitirang pag-asa.
“Oo.”
Napakamot siya sa noo.
“Mara, wala kaming relasyon.”
“Hindi kita inaakusahan ng pakikipagtalik sa kanya.”
“Then what?”
“Inaakusahan kitang ginawa akong asawa habang ibang babae ang sentro ng mga desisyon mo.”
Hindi siya nakasagot.
“Mas masakit iyon, Adrian.”
Tumalikod ako.
“Dahil hindi mo man lang kailangang lokohin ako sa kama para iparamdam na pangalawa lang ako.”
Kinagabihan, unang beses kaming natulog sa magkahiwalay na kuwarto.
Kinabukasan, sinubukan niyang kumbinsihin ako.
Sinabi niyang emosyonal lang ako.
Pagkaraan ng dalawang araw, sinabi niyang isipin ko raw ang mga taon naming pinagsamahan.
Isang linggo bago ang flight niya, nagalit siya.
“Sige,” sigaw niya. “Kung gusto mong sirain ang kasal natin dahil lang ayaw mong mag-adjust, choice mo ’yan.”
Hindi ko siya sinagot.
Sa araw ng pag-alis niya, sabay kaming nagpunta sa airport.
Magkaiba ang terminal connection namin.
Siya—Boston.
Ako—Maynila.
Sa harap ng departure board, tinanong niya ako sa huling pagkakataon.
“Kapag sumakay ako sa eroplanong iyon, hindi na ako babalik para lang suyuin ka.”
Tumingin ako sa lalaking minsang pinaniwalaan kong makakasama ko habang-buhay.
“Sana maging masaya ka.”
Para bang nasaktan ang pride niya.
Tumawa siya nang malamig.
“Hindi ka talaga susunod?”
“Hindi.”
Tumango siya.
Pagkatapos ay hinila niya ang maleta niya at naglakad palayo.
Hindi siya lumingon.
Kahit isang beses.
At sa kakaibang paraan, doon ako unang nakahinga nang maluwag.
Pag-uwi
Paglapag ko sa NAIA, halos hindi ko makilala ang sarili ko.
Pagod.
Maputla.
Pero nang makita ko ang tatay kong naghihintay sa arrival area, may hawak na maliit na karatulang karton na may nakasulat na:
WELCOME HOME, DR. MARA
bigla akong naiyak.
Hindi siya nagtanong kung nasaan si Adrian.
Niyakap niya lang ako.
“Umuwi ka na.”
Iyon lang.
Dalawang linggo pagkatapos, nagsimula akong magtrabaho sa Quezon City.
Maliit lang ang opisina ko.
Luma ang ilang kagamitan.
Hindi kasinglaki ng laboratoryo sa Cambridge.
Pero sa unang araw na isuot ko ang ID ko bilang research fellow, halos limang minuto ko iyong tinitigan.
Para akong muling nakakilala sa sarili ko.
Makalipas ang ilang buwan, inalok akong sumali sa isang bagong interdisciplinary program na may kaugnayan sa satellite instrumentation at space observation.
Astrophysics.
Ang pangarap na inilibing ko.
“Interested ka?” tanong ng director.
Hindi ako agad nakasagot.
“Ma’am?”
Napangiti ako.
“Opo.”
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, pinili ko ang gusto ko nang walang hinihintay na pahintulot.
Samantala sa Boston
Sa simula, maganda ang buhay ni Adrian.
Nakikita ko iyon sa social media ng mga dati naming kaibigan.
Bagong laboratoryo.
Magandang apartment.
Conferences.
Weekend trips.
At paminsan-minsan, nasa background si Celeste.
Hindi ko sila tinanong.
Hindi ko kailangang malaman.
Natapos din ang legal process ng paghihiwalay namin sa UK.
Isang email lang ang ipinadala ni Adrian.
If this is really what you want, I won’t stop you.
Hindi ako sumagot.
Tatlong taon ang lumipas.
Naging project lead ako.
Pagkatapos ay program director.
Ang research team namin ay nakipag-collaborate sa universities sa Japan, Australia at Europe.
Isang proyekto namin sa atmospheric observation ang nakakuha ng international recognition.
Doon muling lumitaw si Adrian.
Isang gabi, may natanggap akong message.
Congratulations. I saw the news.
Hindi ko binuksan.
Makalipas ang isang linggo:
Mara, can we talk?
Pagkatapos:
I’m thinking of coming home.
Hindi pa rin ako sumagot.
Hanggang isang araw, tumawag si Paolo.
“Mara…”
“Kumusta?”
Matagal siyang tahimik.
“May sasabihin sana ako tungkol kay Adrian.”
“Kung tungkol kay Celeste, hindi ko na kailangang malaman.”
“Wala na sila.”
Napatingin ako sa bintana ng opisina.
“Matagal na.”
Hindi ako nagulat.
Sabi ni Paolo, nang tuluyan nang lumipat si Adrian sa Amerika, doon niya napagtantong iba pala ang isang babaeng hinahangaan mula sa malayo sa isang taong kasama mo araw-araw.
Si Celeste ay may sarili nang buhay.
Sariling priorities.
Hindi siya naghihintay kay Adrian.
At lalong hindi siya handang iikot ang mundo niya para sa isang lalaki.
Nagkaroon sila ng relasyon nang ilang buwan.
Pagkatapos ay naghiwalay.
“Alam mo kung ano’ng sinabi ni Adrian sa akin?” tanong ni Paolo.
Hindi ako sumagot.
“Sabi niya, saka lang daw niya naintindihan kung gaano karaming bagay ang ginagawa mo para sa kanya nang kusa.”
Napangiti ako nang mapait.
Typical.
Madalas napapansin lang ng tao ang halaga ng isang bagay kapag wala nang gumagawa nito para sa kanila.
Ang Pagbabalik na Hindi Madali
Lumipas pa ang mga taon.
Nagdesisyon si Adrian na tuluyan nang manatili sa Amerika at binago niya ang kanyang citizenship status bilang bahagi ng personal at professional choices niya roon.
Hindi ko na iyon pinansin.
Hanggang sa isang umaga, may inilapag na folder ang assistant ko.
“Ma’am Mara, may application po para sa senior scientist position.”
Binuksan ko.
Nanigas ang mga daliri ko.
DR. ADRIAN MONTEVERDE.
Kasama ng application niya ang request na makasali sa isang government-backed repatriation research program.
Nasa committee ako.
Pero hindi ako ang nagdedesisyon nang mag-isa.
Agad kong sinabi:
“Magre-recuse ako.”
Ayokong kahit anong resulta ay masabing dahil sa personal naming nakaraan.
Lumabas ako sa review process.
Pagkaraan ng ilang linggo, rejected ang application niya.
Nag-apply ulit siya sa ibang program.
Rejected.
Nag-apply sa isang government laboratory.
Rejected.
Nagsumite ng request kaugnay ng kanyang citizenship and return documentation.
May komplikasyon.
Muling ibinalik ang requirements.
Pagkatapos ay hindi naaprubahan.
Doon niya ako tinawagan.
Unang beses sa halos pitong taon.
“Mara.”
Pareho pa rin ang boses niya.
Pero wala na ang dating kumpiyansa.
“Bakit?”
Iyon agad ang tanong niya.
“Ano’ng bakit?”
“Alam mong gusto kong bumalik.”
“Alam ko.”
“Tatlong aplikasyon na.”
“Wala akong kinalaman doon.”
“Program director ka.”
“At nag-recuse ako sa lahat ng application mo.”
Natahimik siya.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi:
“Akala ko galit ka pa rin.”
“Hindi na.”
Mas masakit yata sa kanya ang sagot kong iyon kaysa kung sinabi kong galit ako.
“Mara…”
“Adrian, hindi umiikot sa atin ang mundo.”
“Hindi mo naiintindihan.”
“Kung may problema ang applications mo, tanungin mo ang committee.”
“Ginawa ko na.”
“At?”
Hindi siya sumagot.
Maya-maya, sinabi niya:
“May ethics flag daw sa record ko.”
Napakunot ang noo ko.
Hindi ko alam iyon.
“Ano?”
Doon lumabas ang katotohanan.
Noong unang taon niya sa Boston, naging bahagi si Adrian ng isang joint research proposal.
May ilang unpublished calculations mula sa research group namin noon sa Cambridge na naisama sa proposal nang walang malinaw na pahintulot ng original collaborators.
Hindi siya napatalsik.
Walang criminal case.
Pero nagkaroon ng formal academic ethics finding.
Na-settle ang usapin.
Nanatili siyang employed.
Akala niya tapos na.
Pero ang record na iyon ang paulit-ulit na lumilitaw sa security at integrity review ng sensitibong research programs na gusto niyang salihan sa Pilipinas.
Hindi ako.
Hindi ang paghihiwalay namin.
Hindi si Celeste.
Ang sariling mga desisyon niya ang humahabol sa kanya.
“Tulungan mo ako,” mahina niyang sabi.
Napapikit ako.
Ilang taon na ang nakalipas, ako ang babaeng handang baguhin ang buong buhay niya kapag sinabi lang niyang sumunod ako.
Ngayon, siya ang humihingi.
“Ano’ng gusto mong gawin ko?”
“Isang recommendation.”
“Hindi ko puwedeng gawin iyon.”
“Mara, kilala mo ako.”
“Oo.”
Biglang tumahimik ang kabilang linya.
Dahil pareho naming alam kung gaano kabigat ang sagot ko.
Oo.
Kilala ko siya.
Masyado nga.
Ang Pagharap
Makalipas ang dalawang buwan, nagkita kami sa Maynila.
Nasa Pilipinas siya para sa isang private conference.
Pumayat siya.
May ilang puting buhok na sa gilid ng sentido.
Pero higit sa lahat, wala na ang lalaking dating siguradong-siguradong susunod ako saanman siya magpunta.
“Masaya ka?” tanong niya.
“Oo.”
Tumingin siya sa akin nang matagal.
“May asawa ka na?”
“Wala.”
“Boyfriend?”
Napangiti ako.
“Hindi mo na kailangang malaman.”
Yumuko siya.
“Tama.”
Sandaling natahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Sorry.”
Iyon ang unang totoong paghingi niya ng tawad.
Hindi “sorry kung nasaktan ka.”
Hindi “sorry pero…”
Isang simpleng:
“Sorry.”
“Akala ko hindi ka aalis,” patuloy niya.
“Alam ko.”
“Akala ko kahit anong gawin ko, nandiyan ka.”
“Alam ko rin.”
“Ang yabang ko.”
Hindi ako sumagot.
“Alam mo kung ano’ng pinakamahirap?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi noong iniwan ako ni Celeste.”
Napangiti siya nang mapait.
“Hindi rin noong na-reject ang unang application ko.”
Huminga siya nang malalim.
“Kundi noong nakita ko ’yung interview mo.”
“Anong interview?”
“Tinatanong ka kung bakit ka bumalik sa Pilipinas.”
Naalala ko iyon.
Isang feature tungkol sa Filipino scientists who returned home.
“Sinabi mo, ‘Dahil gusto kong may maiwan akong mas mahalaga kaysa sa personal kong comfort.’”
Namasa ang mga mata niya.
“Iyon mismo ang lalaking gusto kong maging dati.”
Tahimik ako.
“Pero habang ikaw pala ang patuloy na nabubuhay ayon sa pangarap nating dalawa… ako ’yung lumayo.”
Sa unang pagkakataon, naawa ako sa kanya.
Pero hindi na iyon pagmamahal.
At lalong hindi dahilan para bumalik.
“Adrian.”
Tumingin siya.
“Sana makauwi ka rin balang araw.”
Umangat ang pag-asa sa mukha niya.
Pero idinugtong ko:
“Hindi dahil tutulungan kitang burahin ang mga consequences ng mga ginawa mo.”
Nawala ang liwanag sa mga mata niya.
“Kundi dahil sana, sa pagkakataong ito, gawin mo nang tama.”
Tumango siya.
Wala na siyang ibang sinabi.
Tumayo ako.
Bago ako makalayo, tinawag niya ako.
“Mara.”
Lumingon ako.
“Kung noong araw na iyon pinili kong umuwi kasama mo…”
Umiling ako.
“Wala nang saysay ang tanong na ’yan.”
“Pero—”
“Hindi natin kailangang malaman kung ano sana ang nangyari.”
Ngumiti ako.
“Kailangan lang nating tanggapin kung ano ang pinili natin.”
At umalis ako.
Hindi tulad niya noong airport, lumingon ako minsan.
Nakita kong nakaupo pa rin siya.
Tahimik.
Mag-isa.
Pero hindi na ako nasaktan.
Limang Taon Pagkatapos
Hindi agad nakabalik si Adrian sa government research sector.
Kinailangan niyang ayusin ang kanyang academic record, magsumite ng disclosures, makipagtulungan sa mga review at muling patunayan ang kanyang professional integrity.
Hindi ko siya tinulungan.
Hindi ko rin siya hinarang.
Sa huli, nakakuha siya ng teaching position sa isang pribadong unibersidad sa Pilipinas.
Mas maliit ang sweldo kaysa dati.
Mas maliit ang laboratoryo.
Wala ang prestihiyong nakasanayan niya.
Pero tinanggap niya.
Isang araw, nagpadala si Paolo ng litrato.
Si Adrian, nasa harap ng isang classroom, napapalibutan ng mga estudyanteng Filipino.
May simpleng caption:
“Mukhang nakauwi na rin siya sa wakas.”
Tinitigan ko iyon nang ilang segundo.
Pagkatapos ay isinara ko ang phone.
Sa labas ng bintana ng opisina ko, makikita ang bagong bahagi ng research facility na halos tapos na.
Sa lobby, nakapaskil ang pangalan ng proyekto namin—isang national astronomy initiative na magbibigay ng research opportunities sa mga batang scientist na dati’y kailangang lumabas ng bansa para lamang makakuha ng pagkakataon.
Astrophysics.
Ang pangarap na minsan kong isinuko dahil sa isang lalaki.
Ngayon, ako mismo ang tumutulong gumawa ng lugar para sa mga kabataang nangangarap nito.
At doon ko naintindihan:
Hindi ako natalo noong iniwan ako ni Adrian sa airport.
Hindi rin ako nanalo noong nagsimula siyang magsisi.
Ang tunay kong tagumpay ay dumating noong tumigil akong sukatin ang halaga ng buhay ko ayon sa kung sino ang pumipili sa akin.
Dahil minsan, ang pinakamasakit na pamamaalam ang siya ring unang hakbang pauwi sa sarili.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
May mga taong mamahalin ka hangga’t handa kang paliitin ang sarili mo para magkasya sa buhay na gusto nila. Ngunit ang tunay na pagmamahal ay hindi humihingi na isuko mo ang iyong pangarap, dignidad, at pagkakakilanlan para lamang manatili.
Kung dumating ang araw na kailangan mong pumili sa pagitan ng isang taong paulit-ulit kang ginagawang pangalawa at ng sarili mong kinabukasan, huwag matakot piliin ang sarili mo.
Dahil ang taong tunay na para sa iyo ay hindi ka hihilingang talikuran ang direksiyon mo para sundan lamang ang kanya.
At kung minsan, ang pag-uwi ay hindi lang pagbabalik sa isang lugar.
Ito ay pagbabalik sa taong dapat sana’y hindi mo kailanman iniwan—ang sarili mo.
