**Sa Unang Buhay, Minahal Niya Ako Nang 37 Taon—Pero Nang Pareho Kaming Bumalik, Ibang Babae na ang Pinili Niya**
PARTE 1
“Kung magkakaroon man ako ng susunod na buhay, huwag na sana kitang mapangasawa.”
Iyon ang huling biro ni Miguel Santos bago siya namatay sa harap ko.
Tatlumpu’t pitong taon kaming mag-asawa, pero ni minsan ay hindi ko siya napagluto ng baon bago pumasok sa trabaho. Hindi ko rin siya sinamahan tuwing Undas kapag bumibisita siya sa puntod ng ama niya sa Batangas. Kapag umuuwi siyang pagod, madalas siya pa ang naghahanda ng hapunan naming dalawa.
Kahit sariling nanay ko, paulit-ulit akong pinapagalitan.
“Andrea, lumuwas sa Maynila si Miguel para sa iyo. Nag-ipon para sa bahay ninyo, inalagaan ka kahit ang sungit mo. Ni mainit na ulam hindi mo man lang maihain sa asawa mo?”
Lagi akong nagkikibit-balikat.
Ganoon ako.
Matigas ang ulo. Hindi malambing. Ayaw nagpapakita ng kahinaan.
Pero alam kong mahal ako ni Miguel.
At mahal ko rin siya—higit pa sa kaya kong sabihin.
Noong huling araw niya sa ospital sa Quezon City, kulubot na ang kamay niyang nakahawak sa akin. Mahina na ang paghinga niya, pero nagawa pa rin niyang ngumiti.
“Andrea,” bulong niya, “sa ugali mong iyan, parang ayoko ka nang pakasalan sa susunod na buhay.”
Pinilas ko ang balat ng dalanghita at isinubo sa kanya ang isang piraso.
“Kung lumuhod ka man sa harap ko sa susunod na buhay, hindi rin kita papansinin.”
Ngumiti lang siya.
Iyon ang huling ngiti niya.
Pagkatapos, nawala ang tibok ng makinang katabi ng kama.
Akala ko iyon na rin ang katapusan ng kuwento namin.
Nagkamali ako.
Pagmulat ko, hindi na kisame ng ospital ang nakita ko.
Kundi ang lumang kisame ng kuwarto ko sa bahay ng mga magulang ko sa Project 4—ang kisameng tatlumpung taon ko nang hindi nakikita.
“Andrea! Alas-nuwebe y medya na!”
Boses iyon ng nanay ko.
Buhay.
Mas bata.
Bumukas ang pinto at nakita kong kinakalkal niya ang aparador ko.
“Alas-diyes ang usapan ninyo! Balak mo bang pumunta roon na naka-pajama?”
Napatingin ako sa mga kamay ko.
Walang ugat na nakaumbok. Walang kulubot.
Tumakbo ako sa salamin.
Dalawampu’t limang taong gulang ako.
At biglang bumalik sa isip ko ang petsang iyon.
Ito ang araw na unang ipinakilala sa akin si Miguel.
Sa unang buhay namin, tatlong taon niya akong niligawan.
Pitong beses ko siyang tinanggihan.
Sa ikawalong beses lang ako pumayag.
Kaya ngumiti ako sa repleksiyon ko.
Sa pagkakataong ito, hindi ko na siya pahihirapan.
Isinuot ko ang puting blouse na sinabi niyang dahilan kung bakit siya napatitig sa akin noong una kaming magkita.
Eksaktong 9:50 nang makarating ako sa café sa Tomas Morato.
Umorder ako ng dalawang iced Americano.
Isa para sa akin.
Isa para kay Miguel.
“Kapag dumating siya,” sabi ko sa sarili ko, “ako na mismo ang magsasabing subukan namin.”
10:10.
10:30.
10:45.
Hindi siya dumating.
Nagsisimula nang matunaw ang yelo sa basong nasa tapat ko nang mapatingin ako sa kabilang bahagi ng kalsada.
May pumasok na lalaking naka-gray jacket sa maliit na café sa tapat.
Kahit likod lang niya ang makita ko, nakilala ko agad ang bahagyang pagyuko niya kapag naglalakad.
Miguel.
Napangiti ako at muntik nang tumayo.
Pero hindi siya tumawid papunta sa akin.
Umupo siya sa isang mesa.
Sa harap ng isang babae.
Nakatali nang mababa ang mahabang buhok nito. Nakasuot ng cream cardigan at may hawak na mainit na tsokolate.
Camille Villanueva.
Ang babaeng palaging ikinukumpara sa akin ng nanay ko noong kabataan namin.
“Masipag si Camille. Marunong magluto. Malambing sa magulang. Sana kalahati man lang ng ugali niya, nasa iyo.”
Nakita kong may sinabi si Camille.
Tumawa si Miguel.
Iyon mismo ang tawa niya kapag komportable siya.
Pagkatapos, iniabot ni Camille ang tasa ng tsokolate.
Tinanggap iyon ni Miguel.
At uminom siya mula sa mismong bahaging ininuman nito.
Nanigas ako.
Sa buong pagsasama namin, palagi niyang sinasabing ayaw niyang umiinom sa baso ng ibang tao.
Maliban sa akin.
Biglang tumunog ang cellphone ko.
Unknown number.
Sinagot ko.
“Hello?”
“Andrea?” Isang pamilyar na boses ng babae ang narinig ko. “Ako ito, nanay ni Miguel.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
Mas magaan ang tono niya kaysa sa lahat ng pagkakataong nakausap ko siya sa dati kong buhay.
“Pasensiya ka na, hija. Nasabi na ba sa iyo ni Miguel?”
“Ano po?”
Hindi agad siya sumagot.
Pagkatapos ay marahan niyang sinabi:
“Hindi na siya pupunta sa pagkikita ninyo.”
Napatingin ako muli sa kabilang café.
Eksaktong sandaling iyon, yumuko si Camille habang nakangiti.
At iniabot ni Miguel ang kamay niya sa ibabaw ng mesa.
Hinawakan niya ang kamay ng babae.
“May gusto na kasing ibang makilala ang anak ko,” dagdag ng nanay niya. “Ayaw ka na niyang paghintayin.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Sa unang buhay, tatlong taon akong hinabol ni Miguel.
Sa ikalawang buhay…
ni isang oras, hindi niya ako pinili.
At nang sandaling iyon, hindi ko pa alam na ang lalaking nasa kabilang kalsada ay may naaalala ring isang buong buhay na kasama ako.
PARTE 2
Pag-uwi ko, unang tanong agad ng nanay ko:
“Nasaan si Miguel?”
“Nagbago ang isip.”
Napahinto siya sa pagtitiklop ng damit.
“Ano?”
“May iba siyang pinuntahang babae.”
Halos hindi siya makapaniwala.
Dahil sa panahong iyon, alam ng dalawang pamilya na si Miguel ang mas interesado sa akin. Ang nanay niya mismo ang nagmungkahi na magkita kami.
Sa dati kong buhay, pagkatapos ng unang pagkikita namin, araw-araw akong tinext ni Miguel.
Kapag hindi ako sumasagot, naghihintay siya.
Kapag tinatanggihan ko ang imbitasyon niya, ibang araw ulit ang iniaalok niya.
Kapag nagagalit ako, tatawa lang siya.
Kaya siguro iyon ang unang pagkakamali ko sa ikalawang buhay.
Inakala kong may mga bagay na permanente.
Akala ko kahit bumalik ang oras, mamahalin niya pa rin ako sa parehong paraan.
Kinabukasan, may mensahe si Miguel.
Pasensiya na sa nangyari kahapon. Dapat ako mismo ang nagsabi sa iyo.
Matagal kong tinitigan ang screen.
Sumagot ako.
Magkita tayo.
Pagkalipas ng ilang minuto:
Sige.
Nagkita kami sa isang bakery café sa Cubao.
Nauna siya.
Nang makita ko siya, halos mawalan ako ng hininga.
Iyon ang mukha ng lalaking nakita kong tumanda.
Ang mga matang minahal ko nang tatlumpu’t pitong taon ay bata ulit.
Wala pang puting buhok.
Wala pang kulubot sa gilid ng mga mata.
Wala pang bakas ng sakit na pumatay sa kanya.
Gusto kong lapitan siya.
Gusto kong yakapin siya.
Pero nang tumingin siya sa akin, wala ang dating ningning sa mga mata niya.
Magalang lang.
Kalmado.
Parang kakilala.
“Sorry, Andrea.”
Umupo ako.
“Bakit hindi ka pumunta?”
“May kailangan akong kausapin.”
“Si Camille?”
Saglit siyang natahimik.
“Oo.”
“Ano siya sa iyo?”
“Ano ba dapat?”
Napakagat ako sa loob ng pisngi.
“May gusto ka sa kanya?”
Hindi niya agad sinagot.
Noong dati naming buhay, ako ang palaging nagtatakda kung kailan kami magkikita, saan kami kakain, kung kailan kami uuwi.
Si Miguel ang sumusunod.
Ngayon, siya ang tahimik habang ako ang naghihintay ng sagot.
Sa wakas, sinabi niya:
“Gusto ko siyang kilalanin.”
“Bakit?”
Tumaas ang kilay niya.
“Bakit parang kailangan kong ipaliwanag sa iyo?”
Nasaktan ako.
Hindi dahil mali siya.
Kundi dahil tama siya.
Wala naman talaga kaming relasyon sa buhay na ito.
“Dahil…” Napahinto ako. “Akala ko gusto mo ako.”
Ngumiti siya nang kaunti.
Pero hindi masaya ang ngiting iyon.
“Bakit mo naisip iyon?”
Hindi ako makasagot.
Dahil paano ko sasabihing alam kong minahal niya ako nang halos apat na dekada?
Paano ko sasabihing hawak ko ang kamay niya nang mamatay siya?
Tumayo ako.
“Wala. Kalimutan mo na.”
Paglabas ko, narinig kong tinawag niya ang pangalan ko.
“Andrea.”
Huminto ako.
“Kung may nagawa man akong dahilan para umasa ka, sorry.”
Parang kutsilyong bumaon sa dibdib ko ang salitang umasa.
Ako?
Umaasa kay Miguel?
Sa unang buhay, siya ang naghihintay sa labas ng opisina ko nang dalawang oras dahil ayaw kong sumagot sa tawag.
Siya ang nagmamaneho mula Makati hanggang Quezon City para lang dalhan ako ng mangga dahil bigla akong nag-crave.
Siya ang natutulog sa sofa kapag galit ako, pero gigising nang maaga para ipagtimpla pa rin ako ng kape.
Ngayon, ako ang babaeng kailangang sabihang huwag umasa.
Doon nagsimula ang galit ko.
Hindi sa kanya.
Sa pagkawala ng isang bagay na inakala kong pag-aari ko habambuhay.
Lumipas ang ilang linggo.
Madalas kong makita sina Miguel at Camille dahil magkakilala ang mga pamilya namin.
Sabay silang nagsisimba sa parish malapit sa bahay nina Miguel.
Minsan, nakita ko silang namimili sa grocery.
Si Camille ang nagtutulak ng cart habang hawak ni Miguel ang listahan.
Napatawa siya nang may inilagay si Camille na tatlong pakete ng instant noodles.
“Akala ko ba healthy living ka?” biro niya.
Hinampas siya nito sa braso.
Napakagaan nilang tingnan.
At iyon ang pinakamasakit.
Dahil noong dati naming buhay, hindi ganoon si Miguel noong unang taon namin.
Lagi siyang maingat sa akin.
Laging takot na baka may masabi siyang ikagalit ko.
Laging nag-a-adjust.
Noon ko unang naisip:
Mas masaya ba siya ngayon?
Isang Linggo, nagpunta ang pamilya ni Miguel sa bahay namin.
Kasama niya si Camille.
Hindi ko inaasahan iyon.
Habang naghahanda ng merienda ang mga nanay namin, naiwan kaming tatlo sa sala.
Si Camille ang unang nagsalita.
“Andrea, gusto kong mag-sorry kung awkward.”
“Bakit ka nagsosorry?”
“Alam kong kayo dapat ang magkikita noong araw na iyon.”
Bago pa ako makasagot, nagsalita si Miguel.
“Wala siyang kailangang ihingi ng tawad.”
Tumingin ako sa kanya.
Protektibo ang tono niya.
Iyon ang tonong ginagamit niya dati kapag may bumabastos sa akin.
Ngayon, ginagamit niya iyon para protektahan si Camille mula sa akin.
Tumayo ako.
“Excuse me.”
Pumunta ako sa kusina.
Pero sinundan ako ni Miguel makalipas ang ilang minuto.
“Andrea.”
“Bakit?”
“May problema ka ba kay Camille?”
Napatawa ako.
“Concerned ka?”
“Hindi ko gustong masaktan siya dahil sa isang bagay na hindi niya kasalanan.”
Napatingin ako nang diretso sa kanya.
“Talagang gusto mo siya?”
“Oo.”
Isang salita.
Sapat para wasakin ang natitirang kapalaluan ko.
“Mas gusto mo siya kaysa sa akin?”
Biglang nagbago ang ekspresyon niya.
Parang may nakita siyang hindi niya inaasahan.
“Andrea…”
“Ano?”
“Bakit parang…”
Hindi niya tinapos.
Sa halip, tumingin siya sa kamay ko.
May maliit akong peklat sa hintuturo.
Peklat iyon mula sa isang aksidente noong huling taon ng dati naming buhay—isang peklat na hindi dapat umiiral ngayon.
Pero naroon iyon.
Dahil nang magising ako sa nakaraan, dala ko ang bakas na iyon.
Namumutla si Miguel.
Hinawakan niya ang pulso ko.
“Saan mo nakuha ito?”
Napatitig ako sa kanya.
“Bakit?”
“Sagutin mo ako.”
“Hindi ko alam.”
Bigla niyang binitiwan ang kamay ko.
Nakita kong nanginginig ang mga daliri niya.
Pagkatapos ay bumulong siya ng isang pangungusap na tanging kaming dalawa lang ang nakakaalam.
“Mapait ang Americano, pero sayang kung itatapon.”
Nanigas ako.
Iyon ang sinabi niya sa unang date namin sa dati naming buhay.
Hindi iyon naikuwento kahit kanino.
Hindi iyon nakasulat kahit saan.
“Miguel…”
Umatras siya.
Sa mukha niya, wala nang pagtataka.
May takot.
May lungkot.
At may isang bagay na mas masakit kaysa galit.
Pagod.
“Naalala mo rin,” bulong ko.
Pinikit niya ang mga mata.
At sa wakas, sinabi niya ang katotohanang ayaw kong marinig.
“Oo, Andrea.”
Binuksan niya ang mga mata.
“Naalala ko ang lahat.”
Ang kasal namin.
Ang tatlumpu’t pitong taon.
Ang ospital.
Ang huling paghawak ko sa kamay niya.
Lahat.
Nanghina ang mga tuhod ko.
“Kung ganoon…” nanginginig kong tanong, “alam mong naghihintay ako sa café noong araw na iyon?”
“Oo.”
“Alam mong pinuntahan kita?”
“Oo.”
“Alam mong… handa akong piliin ka agad sa buhay na ito?”
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos ay tumingin siya sa sala kung saan naroon si Camille.
At sinabi niya:
“Alam ko.”
“Kung ganoon, bakit hindi ka dumating?”
Huminga siya nang malalim.
“Andrea, bago ako namatay, sinabi kong ayaw na kitang pakasalan sa susunod na buhay.”
Umiling ako.
“Biro iyon.”
“Para sa iyo.”
Napaatras ako.
“Pero nang magising ako ulit sa edad na dalawampu’t anim…”
Namula ang mga mata niya.
“…naisip kong baka sa unang pagkakataon, puwede naman akong mabuhay para sa sarili ko.”
At saka niya sinabi ang pangungusap na tuluyang nagpaguho sa mundong akala ko ay mababawi ko:
“Minahal kita nang buong buhay, Andrea.”
Huminga siya nang nanginginig.
“Pero ayoko nang ulitin ang buhay na iyon.”
PARTE 3
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Paulit-ulit kong naririnig ang sinabi ni Miguel.
Ayoko nang ulitin ang buhay na iyon.
Noong una, galit ako.
Ano ang ibig niyang sabihin?
Hindi ba naging masaya kami?
Nagkaroon kami ng bahay.
Dalawang anak.
Mga apo.
Tuwing anniversary namin, kahit sinasabi kong huwag nang gumastos, lagi pa rin siyang may dalang bulaklak.
Noong naospital ako dahil sa dengue, tatlong gabi siyang halos hindi natulog.
Noong namatay ang tatay ko, siya ang tahimik na nag-asikaso sa lahat habang ako ay hindi makabangon sa kama.
Hindi ba iyon pagmamahal?
Pero habang nakahiga ako sa dilim, unti-unting may ibang alaala ring bumalik.
Mga alaalang matagal kong itinuring na normal.
Unang Pasko pagkatapos naming ikasal.
Gusto ni Miguel na umuwi sa Batangas.
Tumanggi ako dahil ayaw kong bumiyahe nang matagal.
Hindi siya umuwi.
Nang sumunod na taon, may trabaho ako.
Hindi ulit siya umuwi.
Pangatlong taon, sinabi kong wala akong gana makihalubilo sa mga kamag-anak niya.
Ngumiti siya.
“Sige. Dito na lang tayo.”
Hindi ko naisip noon na tatlong taon na pala niyang hindi nakakasama ang nanay niya sa Pasko.
May isa pang alaala.
Promotion niya sa trabaho.
Gusto ng mga kasamahan niyang mag-celebrate.
Pero tumawag ako dahil nasiraan ang aircon sa bahay.
Iniwan niya ang celebration at umuwi.
Noong dumating siya, sinabi kong bakit ang tagal niya.
Ni hindi ko siya binati.
May isa pa.
Gustong-gusto niyang magtayo ng maliit na repair shop kasama ang kapatid niya.
Pero tutol ako.
“Stable na trabaho mo. Bakit ka pa magsusugal?”
Hindi niya itinuloy.
Makalipas ang dalawampung taon, minsan ko siyang nahuling nakatingin sa lumang notebook na puno ng sketch ng workshop.
Nang makita niya akong nakatingin, isinara niya iyon.
“Wala lang.”
Noon ko naunawaan.
Mahal niya ako.
Pero sa halos apatnapung taon, napakaraming bahagi ng sarili niya ang unti-unti niyang isinuko.
Hindi ko siya pinilit sa lahat ng pagkakataon.
Pero nasanay siyang siya ang mag-adjust.
At nasanay akong ginagawa niya iyon.
Tatlong araw pagkatapos ng pag-uusap namin, hinanap ko si Miguel.
Nasa isang lumang basketball court siya malapit sa bahay nila, tumutulong sa kapatid niyang si Paolo na mag-ayos ng motorsiklo.
Sa dati naming buhay, hindi natuloy ang maliit na talyer na pangarap nila.
Sa buhay na ito, may tarpaulin nang nakasabit sa bakod:
SANTOS BROTHERS MOTORWORKS — OPENING SOON
Napangiti ako nang mapait.
“Mabilis ka.”
Lumingon siya.
“Andrea.”
Lumapit ako.
“Bubuksan mo na?”
“Oo.”
“Iyan iyong gusto mong gawin noon.”
Tumigil ang kamay niya.
“Oo.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin noon kung gaano mo kagusto?”
Mahina siyang tumawa.
“Sinabi ko.”
Nawala ang ngiti ko.
Tama siya.
Sinabi niya.
Ako ang hindi nakinig.
Umupo kami sa bleachers.
Sa unang pagkakataon mula nang bumalik kami sa nakaraan, hindi ko tinanong kung mahal ba niya si Camille.
Sa halip, tinanong ko:
“Hindi ka ba naging masaya sa akin?”
Matagal siyang tumahimik.
“Masaya ako.”
Mas lalong sumakit ang dibdib ko.
“Kung ganoon, bakit parang pinagsisisihan mo?”
“Hindi kita pinagsisisihan.”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi rin kasinungalingan ang pagmamahal ko sa iyo.”
“Pero?”
“Pero may pagkakaiba ang mahalin ang isang tao at mawala ang sarili mo habang minamahal mo siya.”
Hindi ako nakapagsalita.
“Alam mo ba,” patuloy niya, “noong unang buhay natin, kapag tinatanong ako ng mga tao kung ano ang paborito kong pagkain, minsan hindi ko alam ang isasagot?”
Napakunot ang noo ko.
“Kasi halos lahat ng kinakain ko, pinili ko dahil gusto mo.”
Napayuko ako.
“Americano.”
Ngumiti siya.
“Ayaw ko talaga niyan.”
Napatawa ako kahit namumuo ang luha.
“Alam ko.”
“Hindi. Akala mo natutunan kong gustuhin.”
Tumango ako.
“Pero ang totoo, nasanay lang ako.”
Natahimik kami.
“Camille likes hot chocolate,” sabi niya pagkaraan.
Sumikip ang dibdib ko.
Pero pinilit kong makinig.
“Unang beses naming nagkita ulit sa buhay na ito, inalok niya ako. Akala ko tatanggi ako. Pero naisip ko—bakit ba hindi?”
Tumingin siya sa malayo.
“Napakasimpleng bagay. Isang tasa lang. Pero doon ko napagtanto na may napakaraming bagay na hindi ko sinubukan dahil buong buhay akong nakaikot sa kung ano ang gusto mo.”
Tumulo ang luha ko.
Hindi niya ako niyakap.
At kakaiba iyon.
Dati, isang luha ko lang, agad na niya akong yayakapin.
Ngayon, hinayaan niya akong umiyak.
Siguro iyon mismo ang kailangan naming dalawa.
“Galit ka ba sa akin?” tanong ko.
“Hindi.”
“Ni minsan?”
“Maraming beses.”
Napatawa ako sa gitna ng pag-iyak.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil kapag galit ka, mas nakakatakot ka.”
Hinampas ko siya nang mahina sa braso.
Pareho kaming natawa.
Sa ilang segundo, parang bumalik kami sa dating kami.
Pero alam naming ilusyon lang iyon.
Tumigil ako sa pagtawa.
“Mahal mo ba si Camille?”
Tahimik siyang tumango.
“Hindi pa tulad ng pagmamahal ko sa iyo noon.”
Masakit pa rin.
“Pero gusto kong malaman kung saan iyon hahantong.”
Pinunasan ko ang luha ko.
“Kung sabihin kong gusto kitang balikan?”
Napapikit siya.
Ilang segundo.
Pagkatapos ay umiling.
“Hindi puwede.”
“Dahil kay Camille?”
“Dahil sa atin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kung babalik tayo ngayon, alam kong sa una, babaguhin mo lahat. Magluluto ka. Sasama ka sa Batangas. Papayagan mo akong magtayo ng negosyo.”
“Gagawin ko.”
“Alam ko.”
“Kung ganoon—”
“Pero gagawin mo iyon dahil takot kang mawala ako.”
Natigilan ako.
“Hindi dahil iyon ang buhay na gusto mo.”
Hindi ako nakasagot.
Dahil tama siya.
Hindi ako biglang naging babaeng mahilig magluto.
Ayoko pa rin sa mahabang biyahe.
Ayoko pa rin sa malalaking reunion.
At walang mali roon.
Tulad din ng walang mali sa kagustuhan ni Miguel na magkaroon ng ibang buhay.
“Siguro,” sabi niya, “hindi natin kailangang gawing tama ang unang buhay sa pamamagitan ng pag-ulit nito.”
“Kung gayon, para saan pa ang ikalawang pagkakataon?”
Ngumiti siya.
“Baka para ayusin natin ang sarili natin. Hindi ang relasyon natin.”
Iyon ang pinakamasakit na sagot.
At marahil, pinakatamang sagot din.
Makalipas ang anim na buwan, binuksan ang Santos Brothers Motorworks.
Hindi ako pumunta sa opening.
Nagpadala ako ng halaman.
Walang card.
Alam niyang galing sa akin.
Nag-text siya.
Salamat.
Sumagot ako:
Huwag mong patayin. Hindi ako bibili ulit.
Nag-reply siya ng laughing emoji.
At iyon na iyon.
Samantala, tinanggap ko ang scholarship para sa graduate program sa Singapore na tinanggihan ko sa dati kong buhay dahil noon ay bagong kasal kami.
Sa unang buhay, sinabi ni Miguel na puwede akong umalis at susuportahan niya ako.
Ako mismo ang tumanggi.
Akala ko noon sakripisyo iyon para sa kasal namin.
Ngayon, pinili kong pumunta.
Hindi para takasan si Miguel.
Kundi para malaman kung sino si Andrea Reyes kung hindi siya asawa ni Miguel Santos.
Isang taon akong nawala.
Nang bumalik ako sa Maynila, ibang tao na ako.
Hindi mas mabait.
Hindi rin biglang naging malambing.
Pareho pa rin akong diretsahang magsalita.
Pareho pa rin akong umiinom ng Americano.
Pero natuto akong humingi ng tawad.
Natuto akong makinig.
At higit sa lahat, natuto akong hindi ituring na obligasyon ang pagmamahal ng ibang tao.
Isang Sabado, inimbitahan ako ng nanay ko sa isang engagement dinner.
Hindi niya sinabi kung kanino.
Pagdating ko sa restaurant sa Pasig, nakita ko agad si Miguel.
Katabi niya si Camille.
May simpleng singsing sa daliri nito.
Huminto ako.
Napansin ako ni Camille.
Ngumiti siya.
Hindi mapanghamon.
Hindi matagumpay.
Isang normal na ngiti lang mula sa babaeng walang kasalanan sa kuwento naming dalawa.
Lumapit ako.
“Congratulations.”
“Thank you,” sagot niya.
Tumingin si Miguel sa akin.
“Andrea.”
“Mukhang buhay pa iyong halaman.”
Tumawa siya.
“Nasa shop. Si Paolo ang nagdidilig.”
“Mandaraya.”
Tumawa rin si Camille.
At sa unang pagkakataon, hindi masakit marinig iyon.
Habang kumakain kami, napansin kong inaabot ni Miguel kay Camille ang dessert niya.
“Tikman mo.”
Kumuha si Camille ng isang kutsara.
Pagkatapos ay ibinalik ang plato.
“Hindi ko gusto. Sobrang tamis.”
“Talaga? Masarap kaya.”
“Kunin mo lahat.”
Pinanood ko sila.
Dati, kapag hindi ko gusto ang pagkain, kinakain iyon ni Miguel.
Kapag gusto ko, ibinibigay niya sa akin ang bahagi niya.
Akala ko iyon ang anyo ng tunay na pag-ibig.
Ngayon, nakita kong hindi kailangang magkapareho ang dalawang tao.
Hindi rin kailangang baguhin ng isa ang sarili para sa isa.
Minsan, sapat nang sabihin:
Hindi ko gusto.
At marinig ng kasama mo:
Sige.
Pagkatapos ng dinner, mag-isa akong lumabas.
Naabutan ako ni Miguel sa parking lot.
“Andrea.”
Lumingon ako.
“Salamat.”
“Para saan?”
“Sa pagiging okay.”
Napailing ako.
“Huwag kang masyadong feeling important. Hindi lahat tungkol sa iyo.”
Tumawa siya.
Iyon ang parehong tawa na narinig ko sa loob ng tatlumpu’t pitong taon.
Pero hindi na ako nasaktan.
Bago siya bumalik sa restaurant, tinawag ko siya.
“Miguel.”
“Ano?”
“Naaalala mo iyong huling sinabi ko sa ospital?”
Ngumiti siya.
“Na kahit lumuhod ako sa susunod na buhay, hindi mo ako papansinin?”
“Oo.”
“Sinungaling ka.”
Napatawa ako.
“Oo.”
Tumahimik kami.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Salamat sa unang buhay.”
Nawala ang ngiti niya.
Namula ang mga mata niya.
“Salamat din.”
“Masaya naman tayo, ‘di ba?”
Tumango siya.
“Masaya.”
“Okay na sa akin iyon.”
Tumango ulit siya.
Pagkatapos ay tumalikod siya.
Hindi ko siya pinigilan.
Sa unang buhay, halos apatnapung taon kaming magkasama.
Sa ikalawa, natuto kaming magpaalam.
Makalipas ang dalawang taon, nagpakasal sina Miguel at Camille sa isang maliit na simbahan sa Antipolo.
Hindi ako dumalo.
May sarili na rin akong buhay.
Nagbukas ako ng consulting firm kasama ang dalawang kaibigan ko at kalaunan ay nakilala ko si Rafael, isang arkitektong kasing tigas ng ulo ko.
Sa unang malaking away namin, tahimik niyang tinanong:
“Gusto mo bang ako lang ang sumunod palagi?”
Dati, baka sinabi kong oo.
Sa halip, napahinto ako.
Naalala ko si Miguel.
Ang Americano.
Ang repair shop.
Ang tatlumpu’t pitong taon ng isang lalaking mahal na mahal ako hanggang sa nakalimutan niya kung ano ang gusto niya para sa sarili niya.
Kaya sinabi ko kay Rafael:
“Hindi. Sabihin mo kung ano ang gusto mo.”
At doon nagsimula ang ibang uri ng pagmamahal.
Hindi iyong may isang taong laging nagbibigay.
Hindi iyong may isang taong laging nasusunod.
Kundi iyong dalawang taong parehong may karapatang manatiling sarili nila.
Minsan, iniisip ko pa rin ang araw ng pagkamatay ni Miguel sa una naming buhay.
Kung alam ko noon na magkakaroon kami ng ikalawang pagkakataon, baka mas mahigpit ko siyang hinawakan.
Baka sinabi kong huwag niya akong iwan.
Pero ngayon, naiintindihan ko na.
Ang tunay na pangalawang pagkakataon ay hindi palaging ibinibigay para maibalik ang taong nawala.
Minsan, ibinibigay ito para maintindihan kung bakit kailangan mo siyang pakawalan.
Minahal ako ni Miguel nang buong buhay niya.
At sa ikalawang buhay, ang pinakamalaking pagmamahal na maibibigay ko sa kanya ay hindi ang pilitin siyang mahalin akong muli.
Kundi ang hayaan siyang piliin ang buhay na minsan niyang isinuko para sa akin.
At sa unang pagkakataon sa dalawang buhay namin—
pinili ko ring mabuhay para sa sarili ko.
