Bahagi 3 — Limang titulo ang inilapag ko sa mesa, pero mas malala ang natuklasan ng abogado
Bahagi 3 — Limang titulo ang inilapag ko sa mesa, pero mas malala ang natuklasan ng abogado
Hindi gumalaw si Mylene.
Parang hindi niya agad naintindihan ang sinabi ko.
Nakatayo siya sa driveway na suot ang maluwag na maternity dress, isang kamay nasa tiyan at isang kamay nakahawak sa pinto.
Sa likod niya, lumabas si Dennis.
Una niyang nakita si Grace.
Pagkatapos si Atty. Ramon.
At saka ang mga papel na nakalatag sa ibabaw ng bago nilang SUV.
“Ma, ano ’to?” tanong niya.
Hindi ako sumagot agad.
Kinuha ko ang unang certified copy.
“Transfer Certificate of Title para sa loteng kinatatayuan ng bahay na ito.”
Inilapag ko.
Pangalawa.
“Commercial lot sa highway.”
Pangatlo.
“Katabing commercial lot.”
Pang-apat.
“Bukid sa San Miguel.”
Panglima.
“Bakanteng lote malapit sa bagong public market.”
Tinitigan ako ni Mylene.
“Bakit n’yo dinala rito lahat ’yan?”
“Sabi mo wala nang lugar para sa akin dito.”
“Ma, hindi naman gano’n—”
“Gano’n mismo.”
Tumahimik siya.
Lumapit si Dennis.
“Ma, pumasok muna tayo. Nakakahiya sa kapitbahay.”
Napatingin ako sa magkabilang bahay.
May mga kurtinang gumalaw.
May mga taong kunwari’y nagdidilig.
Isang buwan na raw nilang pinag-uusapan kung paano ako umalis.
Ngayon lang biglang nakakahiya?
Pero pumasok pa rin ako.
Hindi para protektahan sila.
Kundi dahil ayokong gawing palabas ang usapang dapat dumaan sa tama at legal na proseso.
Pagpasok namin, halos hindi ko nakilala ang kusina.
Bagong countertop.
Bagong cabinet.
Bagong refrigerator.
May malaking television sa sala.
Ang lumang sofa na binili namin ni Ernesto noon ay wala na.
“Nasaan ang lumang sofa?” tanong ko.
Nagkibit-balikat si Mylene.
“Luma na po kasi.”
“Tinapon mo?”
“Pinamigay.”
Hindi ko alam kung bakit iyon pa ang sumakit nang husto.
Sa sofa na iyon natutulog si Ernesto kapag hinihintay niyang makauwi si Dennis noong college.
Doon namin binuksan ang unang report card ni Grace.
Doon ko karga si Jolo noong unang beses siyang dinala mula ospital.
Para kay Mylene, luma lang iyon.
Umupo si Atty. Ramon sa hapag.
“Mrs. Manalo,” sabi niya kay Mylene, “may ilang bagay lang tayong kailangang malinawan.”
Biglang nagtaas ng boses si Dennis.
“Attorney ba talaga kailangan? Pamilya kami.”
Sumagot si Grace.
“Kung pamilya ang tingin mo kay Mama, bakit dalawang araw lang matapos ibigay sa inyo ang pera, pinaalis n’yo?”
“Grace, huwag kang makialam.”
“Ako ang pinuntahan ni Mama nang wala siyang matirhan. Paano ako hindi makikialam?”
“Tumigil kayong dalawa,” sabi ko.
Napatingin silang lahat sa akin.
Hindi ako sanay magtaas ng boses.
Siguro iyon ang dahilan kung bakit lalo silang natahimik.
“Hindi ako pumunta rito para pagmumurahin kayo. Hindi rin ako pumunta para makipag-agawan ng pera. May tatlong bagay lang akong gustong maayos.”
Inilabas ni Atty. Ramon ang isang folder.
“Una,” sabi ko, “ang ₱1.1 milyon na ipinahawak ko kay Mylene.”
Namula ang mukha niya.
“Ma, sinabi n’yo naman na sa amin mapupunta ang matitira!”
“Ang matitira pagkatapos ng gastusin ko. Hindi dalawang araw pagkatapos kong ibigay.”
“Tulong naman sa bahay ang renovation!”
“Bahay ko ang lupa. Hindi mo man lang ako tinanong.”
Napailing siya.
“Hindi naman namin inubos.”
“Magkano ang natitira?”
Hindi siya sumagot.
“Magkano, Mylene?”
Tumingin siya kay Dennis.
Doon ko nalaman na hindi alam ng anak ko ang buong halaga ng nagastos.
“Mga… two hundred plus.”
Parang nawala ang hangin sa paligid.
“Mula ₱1.1 milyon?”
“May sasakyan kasi.”
“Magkano ang sasakyan?”
“Down payment lang.”
“Kanino nakapangalan?”
Sa kanya.
Hindi na niya kailangang sabihin.
Kita ko sa mukha niya.
Binuksan ni Atty. Ramon ang folder.
“May bank records po tayo. Sa unang apat na araw matapos ang transfer, ₱620,000 ang na-withdraw. Sumunod ang ₱185,000. Pagkatapos may tatlong fund transfers na total na ₱96,500.”
Napalingon si Dennis kay Mylene.
“Anong ₱185,000?”
Hindi siya sumagot.
“Mylene?”
“Renovation.”
“Sinabi mo sa akin ₱80,000 lang!”
“Dennis, huwag ngayon.”
Doon nagsimulang mabiyak ang alyansa nilang dalawa.
Hindi ako nakaramdam ng saya.
Masakit pa rin makita ang sariling anak na napagtantong nilihiman din siya ng asawa niya.
Pero hindi ko na kayang akuin ang problema nila.
“Pangalawa,” sabi ko.
Inilabas ko ang listahan ng dalawang commercial stalls.
“Tatlong buwan nang kinokolekta ni Mylene ang renta ng dalawang puwesto ko.”
Mabilis siyang tumingin sa akin.
“Ano?”
Si Dennis ang nagsalita.
“Anong renta?”
“₱9,000 bawat unit kada buwan,” sagot ni Atty. Ramon. “May statements ang tenants na si Mrs. Mylene mismo ang nagbigay ng bagong e-wallet account.”
“Ma, temporary lang iyon,” sabi ni Mylene.
“Bakit?”
“Kasi… kayo naman ang dating kumukuha. Nung umalis kayo, ako na.”
“Tatlong buwan bago pa ako umalis nagsimula.”
Tumigil siya.
Iyon ang sandaling nabura ang lahat ng dahilan.
Wala pang compensation noong una siyang nagsimulang kumuha ng renta.
Ibig sabihin, hindi nagsimula ang problema nang magkaroon ako ng ₱2.8 milyon.
Matagal na pala.
Hindi ko lang nakikita.
“Oo,” sabi ko nang mahina. “Iyon pala ang tunay na problema.”
“Ano?”
“Hindi ka biglang nagbago dahil sa pera. Matagal mo na akong tinitingnan bilang matandang madaling utuin.”
“Ma, sobra naman—”
“Pinatapos mo lang akong maging kapaki-pakinabang.”
Tahimik ang sala.
Sa dingding, nakasabit ang family portrait nila.
Si Dennis.
Si Mylene.
Si Jolo.
Wala ako roon.
Dati, hindi ko iyon pinapansin.
Ngayon, parang may ibig sabihin.
“Pangatlo,” sabi ko.
Inilapag ko ang kopya ng title ng lupang kinatatayuan ng bahay.
“Walang deed of donation.”
Namutla si Dennis.
“Alam ko.”
“Walang sale.”
Tumango siya.
“Walang transfer.”
“Ma…”
“Ibig sabihin, ang bahay ninyo ay nakatayo sa lupang legal na akin.”
Biglang tumayo si Mylene.
“Hindi n’yo naman siguro kami palalayasin!”
Tiningnan ko siya.
“Gano’n ba kasama ang pagpapaalis sa taong walang sariling lugar?”
Natahimik siya.
Nakita ko ang sagot sa mukha niya.
Kapag siya ang gumagawa, praktikal.
Kapag sa kanya ginawa, malupit.
“Ma,” sabi ni Dennis, “may anak kami. Buntis si Mylene.”
“At noong pinapaalis ninyo ako, animnapu’t tatlo ako. May hypertension. May maintenance. Hindi ninyo naisip iyon.”
“Hindi ko akalaing aalis ka talaga!”
Parang may napigtas sa loob ko.
“Ano ang akala mo?”
Hindi siya makasagot.
“Na iiyak ako?”
“Ma…”
“Na magmamakaawa akong payagan n’yo akong matulog sa maliit na kwarto sa likod?”
Hindi siya makatingin sa akin.
Doon ako pinaka-nasaktan.
Hindi sa pera.
Hindi sa bahay.
Kundi sa katotohanang alam pala ng anak ko na mali ang ginawa nila—pero inasahan niyang lulunukin ko pa rin dahil nanay ako.
Inilabas ni Atty. Ramon ang demand letter.
Hindi notice of immediate eviction.
Hindi iyon ang gusto ko.
Ayokong gumawa ng eksenang katulad ng ginawa nila sa akin.
“Binibigyan ko kayo ng pagkakataong ayusin ito,” sabi ko.
Tumingin si Mylene sa papel.
“Ano ’to?”
“Formal demand para ma-account ang perang ipinahawak ko, ang renta ng commercial units, at lahat ng ginastos mula sa ₱1.1 milyon.”
“Paano kung hindi namin mabayaran agad?”
“Magbigay kayo ng accounting. Mag-usap tayo sa barangay. Gumawa tayo ng legal repayment agreement.”
Napaawang ang bibig niya.
“Repayment?”
“Oo.”
“Pamilya tayo!”
“Kapag pera ko ang kailangan n’yo, pamilya tayo. Noong lugar para matulog ang kailangan ko, kay Grace mo ako ipinasa.”
Wala siyang naisagot.
Tumingin ako kay Dennis.
“Hindi ko kayo itatapon sa kalsada ngayong gabi.”
Nakabuntong-hininga siya.
Pero hindi pa ako tapos.
“May tatlumpung araw kayo para magdesisyon.”
“Sa ano?”
“Kung gusto ninyong manatili rito, gagawa tayo ng written lease. Mababang renta dahil anak kita, pero may kasunduan. Hindi na libre, hindi na automatic, at hindi na ninyo puwedeng isangla o gamitin ang lupa na parang sa inyo.”
Parang sinampal si Dennis.
“Magbabayad ako ng renta sa sariling nanay ko?”
“Labindalawang taon kang hindi nagbayad.”
“Pero anak mo ako!”
“Oo.”
Tumango ako.
“At anak din si Grace.”
Natahimik siya.
“Si Grace, sampung taon nang nagrerenta sa ibang lugar. Nagpapadala pa sa akin. Ikaw, sampung taon nang nakatira sa lupa ko nang libre. Ngayon sabihin mo sa akin kung sino ang pinagkaitan ko.”
Wala siyang sagot.
Si Mylene ang biglang nagsalita.
“Kaya pala mas malaki binigay n’yo kay Grace. Siya talaga ang paborito.”
Napahawak si Grace sa dibdib niya.
Pero ako ang sumagot.
“Gusto mo ng accounting?”
Kinuha ko ang notebook ko.
“Pitong taon. Average ₱7,000 hanggang ₱10,000 kada buwan ang ipinadala ni Grace noong buhay pa ang tatay ninyo at pagkatapos niyang mamatay. Hindi buwan-buwan pareho, pero may records ako.”
Nakita kong bahagyang nagbago ang mukha ni Dennis.
Hindi niya alam.
“May tuition akong binayaran noon para kay Jolo,” pagpapatuloy ko. “May hospital bill si Mylene na ako ang sumagot. Walang renta. Ako ang nag-aalaga ng anak ninyo. Hindi ko kailanman isinumbat.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero huwag mong tawaging paboritismo ang pagbibigay ko kay Grace ng pagkakataong makabawi sa sampung taon na halos wala siyang nakuha mula sa ari-arian ng pamilya.”
Umiyak si Mylene.
Hindi ko alam kung tunay o dahil nahuli.
“Ma, sorry.”
Dati, sapat na sana iyon.
Isang “sorry” mula sa anak o manugang, malamang ako pa ang unang yayakap.
Pero may natutunan ako sa isang buwan kay Grace.
Ang pagpapatawad at pagbabalik ng tiwala ay magkaibang bagay.
“Tatanggapin ko ang sorry kapag may kasamang gawa.”
Tumayo ako.
Akala ko tapos na.
Pero bago kami makalabas, tumunog ang cellphone ni Atty. Ramon.
Tiningnan niya ang screen.
May email.
Binasa niya iyon.
At biglang nag-iba ang mukha niya.
“Ano iyon?” tanong ko.
Hindi siya agad sumagot.
Saka niya inilapag ang cellphone sa mesa.
“Aling Teresa… may isa pa tayong problema.”
Napalingon si Dennis.
“Ano?”
“May application na naisumite dalawang linggo na ang nakalipas sa isang lending company.”
Nanlamig ang palad ko.
“Application para saan?”
Tumingin siya kay Mylene.
“Loan na ₱1.5 milyon.”
“Anong collateral?”
Huminga nang malalim ang abogado.
“Ang loteng ito.”
Parang tumigil ang oras.
Napalingon ako kay Mylene.
Hindi na siya umiiyak.
Namumutla siya.
“Paano sila nakapag-apply?” tanong ko.
Hindi ko na kailangang hintayin ang sagot.
Dahil inilabas ni Atty. Ramon mula sa email ang attachment.
Photocopy ng titulo.
Photocopy ng ID ko.
At isang authorization letter.
May pirma sa ibaba.
Pirma ko raw.
Pero sa unang tingin pa lang…
alam kong hindi akin iyon.
