Mula pagkabata, sanay na akong tingnan na parang sumpa.

Noong pitong taong gulang ako, minsang narinig ko ang lolo kong sumigaw sa sala habang lasing na lasing, “Walang silbi ang babaeng anak. Gastos lang. Dapat lalaki ang ipinanganak sa pamilyang ito.”

Tahimik lang akong nakatayo sa may hagdan noon, nakasuot ng lumang bestida, hawak ang manikang putol ang isang mata. Nakangiti ako habang nakikinig. Hindi dahil masaya ako. Kundi dahil sa sandaling iyon, may kakaiba nang nabuo sa loob ko—isang bagay na hindi na muling nawala.

Lumaki akong may kakaibang reputasyon sa angkan namin sa Davao. Sabi nila, masama raw ang ugali ko. Na malamig ang mga mata ko. Na kapag tumitig ako, may kung anong hindi maipaliwanag na takot na sumisiksik sa dibdib nila.

Ang totoo, natuto lang akong huwag umiyak sa harap ng mga taong gustong makita akong durog.

Namatay si Papa sa isang operasyon noong dose anyos ako. Sundalo siya. Bayani raw sabi ng lahat. Pero pagkapasok ng kabaong niya sa bahay, para bang namatay na rin ang huling taong kayang humawak sa kadiliman ko. Makalipas ang dalawang taon, nag-asawa ulit si Mama. Si Ramon ang pangalan—isang lalaking mabango, maporma, at laging nakangiti sa ibang tao. Pero sa loob ng bahay, iba siya.

Mahilig siyang magsalita ng marumi, lalo na kapag wala si Mama sa paligid.

“Sayang ang ganda mo,” minsan niyang bulong habang masyado siyang nakalapit sa akin sa kusina. “Kung lalaki ka lang sana, may silbi ka.”

Labing-anim ako noon. At sa gabing iyon, unang beses kong naisip na may mga taong hindi dapat pinapayagang huminga nang matagal.

Dalawang linggo ang lumipas, natagpuan si Ramon na palutang-lutang sa pool ng isang resort sa Samal. Aksidente raw. Nadulas. Lasing. Wala ni isang taong nagtanong kung bakit noong umaga bago siya mamatay, nanginginig akong kumakain ng pandesal habang pinapanood ko ang asul na tubig sa likod-bahay.

Hindi nagluksa si Mama. Natakot siya.

Kitang-kita ko iyon sa mga mata niya. Hindi takot dahil namatayan siya. Kundi takot dahil baka ako ang susunod na tumingin sa kanya nang ganoon din.

Kaya minadali niya ang kasal ko.

“Mas mabuti na sa asawa ka mapunta kaysa manatili ka rito,” bulong niya noong gabing sinusukat sa akin ang ivory na Filipiniana gown. Hindi siya makatingin sa akin nang diretso. “Mabuting lalaki si Colonel Gabriel Montenegro. Matapang, may pangalan, may disiplina. Baka sakaling maituwid ka niya.”

Napangiti ako. “Ako ba ang ipapakasal mo, Ma? O problema mo?”

Hindi siya sumagot.

Si Gabriel Montenegro ay isang pangalan na kinatatakutan sa buong kampo sa Basilan. Bata pa pero mataas na ang ranggo. Matigas ang reputasyon. Malamig. Walang patawad sa tauhan, mas lalong walang tiyaga sa drama. Kaya siguro kampante si Mama nang ihatid niya ako roon pagkatapos ng simpleng kasal.

Bago siya umalis, mahina niyang sinabi kay Gabriel, “Pasensya na kung… mahirap pakisamahan ang anak ko. Kung sakaling maging problema siya, ikaw na ang bahala. Huwag mo na lang sana siyang ibalik dito.”

Hindi man lang ako nasaktan.

Sanay na akong iwanan.

Tumawa si Gabriel nang walang init. “Ginang, ilang beses na akong nakaligtas sa ambush at bomba. Hindi ako matitinag ng isang babae.”

Doon ako unang tumingala sa kanya nang maayos.

Matangkad. Matigas ang panga. Tahimik ang mga mata. Isang lalaking sanay sumunod ang mundo sa utos niya. At sa tabi niya, parang anino na laging nakadikit, si Captain Sofia Reyes—ang babae niyang deputy, kanang kamay, at ayon sa mga bulung-bulungan sa kampo, ang babaeng mas bagay sanang naging asawa niya.

Hindi pa sumisikat ang araw nang unang lapitan ako ni Sofia sa training grounds.

Nakasuot siya ng combat uniform, maayos ang pagkakapusod, matalim ang tingin. Tinitigan niya ang manipis kong pulso, ang malinis kong tsinelas, ang kutis kong halatang hindi sanay sa araw.

“Ma’am Celeste,” malambing niyang sabi pero may lason sa bawat pantig, “ang asawa ng isang tao gaya ni Sir Gabriel, dapat may lakas ng loob. Hindi yung mukhang hihimatayin sa konting putik.”

“Talaga?” tanong ko.

Lumapit siya. “Turuan kaya kita.”

Bago pa ako makasagot, sumenyas siya sa dalawang sundalo. Bigla akong hinawakan sa magkabilang braso. Tinulak ako sa likod ng isang military jeep. May humigpit na lubid sa bewang ko.

Humalakhak ang isa sa mga lalaki. “Test lang, ma’am. Para hindi kayo mahina.”

Tumingin ako kay Gabriel.

Nakatayo lang siya sa gilid, isang kamay sa bulsa, tila inip pa. Parang wala siyang nakikitang mali.

“Colonel,” sabi ko, malinaw at kalmado. “Payag ka rito?”

Bahagya lang siyang tumingin sa akin. “Asawa kita. Dapat marunong kang sumabay sa buhay ko.”

“Paano kung mamatay ako?”

“Kung sa ganito ka pa lang babagsak na, mas lalo kang hindi bagay sa mundo ko.”

Isinara niya ang pinto ng jeep.

Umungal ang makina.

Sa unang hatak, naramdaman kong nasunog ang balat ko sa gaspang ng lupa. Bawat bato sa daan, bawat lubak, bawat liko sa paakyat na bundok, parang sadyang ginawa para punitin ang laman ko. Kumapit ang buhok ko sa mukha ko. Kumalat ang lasa ng dugo sa bibig ko. Ngunit hindi ako sumigaw.

Ayokong ibigay sa kanila ang ligayang marinig akong magmakaawa.

Pagdating sa dulo ng trail, halos hindi ko maramdaman ang mga binti ko. Bumagsak ako sa lupa, hinihingal, nanginginig ang mga daliri, at nakadikit sa balat ko ang putik, dugo at alikabok.

Lumuhod si Sofia sa harap ko, kunwari nag-aalala.

“Ma’am, Diyos ko… ang hina n’yo naman pala talaga. Pero okay lang. Sabi ko nga, tutulungan kitang maging matapang.”

Sumulyap siya kay Gabriel. Nakita ko ang lihim na saya sa gilid ng mga mata niya.

At doon ako tumawa.

Mahina lang. Parang may sikreto akong alam na hindi nila alam.

Nakunot ang noo ni Sofia. “Anong nakakatawa?”

Dahan-dahan akong tumingala sa kanya. Ngumiti.

Paglapit niya para hawakan ang baba ko, bigla kong sinunggaban ang kamay niya—

at sa harap nilang lahat, kumagat ako nang buong diin.

Tumagos ang sigaw niya sa buong kampo.

PASS 2

Nalasahan ko agad ang alat ng dugo.

Nabitawan ako ng mga sundalo sa gulat. Napaatras si Sofia, nanginginig, hawak-hawak ang kamay niyang dumadaloy ang dugo sa pagitan ng mga daliri. Hindi ko kinagat nang malalim para pumatay. Sapat lang para hindi niya makalimutan.

Sumugod si Gabriel sa akin at isang malakas na sampal ang bumaligtad sa mukha ko.

“Celeste!”

Tumama ang labi ko sa gilid ng ngipin. Nalasahan ko uli ang dugo, pero ngumiti pa rin ako habang pinupunasan ko iyon gamit ang likod ng kamay ko.

“Tinuturuan niya raw akong maging matapang,” sabi ko, halos pabulong. “Mukhang mas siya ang nangangailangan.”

“Baliw ka ba?” galit na sigaw ni Gabriel.

Tinitigan ko siya nang diretso. “Ngayon mo lang napansin?”

Dinala si Sofia sa military infirmary. Pilit akong pinaluhod ni Gabriel sa gilid ng kama niya. Nanginginig sa galit ang mga balikat niya habang pinipigil niyang hindi ako saktan ulit.

“Humingi ka ng tawad.”

Tumingin ako kay Sofia. Namumutla siya, pero mas matindi ang apoy ng galit sa mata niya kaysa sakit.

“Ano’ng gusto mong marinig?” tanong ko. “Pasensya ka na at hindi ako naging tahimik na laruan?”

“Sir Gabriel…” mahinang hikbi ni Sofia. “Natatakot po ako sa asawa n’yo.”

Bumaling si Gabriel sa akin. “Ito na ang huling babala ko. Kapag inulit mo pa—”

Naputol siya nang may pumasok na sundalo at nag-abot ng urgent dispatch. Kailangan niyang umalis agad para sa isang operasyon sa bundok. Bago siya umalis, yumuko siya sa akin, malamig ang boses.

“May magsusundo sa ’yo pauwi sa bahay. Huwag kang gagawa ng eksena.”

Pagkasara ng pinto, nawala ang mahina at inosenteng anyo ni Sofia.

“Akala mo nanalo ka?” bulong niya. “Hindi mo alam kung gaano katagal kong hinintay na mawala ka sa daan ni Gabriel.”

Umupo ako sa silya at kumuha ng mansanas sa tray ng pasyente. “Matagal mo na pala akong iniisip. Naiilang ako.”

“Lahat ng taon na kasama niya ako sa operasyon, ako ang nagligtas sa buhay niya. Ako ang katabi niya sa hirap. Ako dapat ang pinakasalan niya.” Nangingislap ang mata niya sa poot. “Ikaw? Dinala ka lang dito para itago. Para mailayo sa bahay n’yo. Wala kang halaga.”

Tahimik kong hiniwa ang mansanas.

“Alam mo,” sabi niya, “katulad ka ng lalaking kinasuklaman ng nanay mo. Kaya ka niya ipinamigay. Kasi alam niyang kapag nanatili ka roon, may isa na namang lulubog.”

Huminto ang kamay ko.

Ngumisi siya. “Tama ba ako?”

Lumapit ako sa kama niya. Inabot ko ang isang hiwa ng mansanas.

Tinabig niya iyon.

At sa sandaling muling bumuka ang bibig niya para magsalita, mabilis kong ibinaon ang maliit na fruit knife sa kama—isang pulgada lang mula sa palad niya.

Napasigaw siya.

“Isa pang salita,” bulong ko, “at hindi na sa kutson tutusok ang kasunod.”

Pagbalik ni Gabriel, siyempre ako na naman ang masama.

Mabilis magsalita si Sofia, mabilis ding umiyak. Pero sa pagkakataong iyon, handa ako. Pinindot ko ang recorder sa phone ko. Umalingawngaw sa tahimik na silid ang boses niya—malinaw, matalim, puno ng pag-amin at panghahamak.

Nakita kong nagbago ang mukha ni Gabriel.

Sandali siyang natahimik. Saglit lang. Dahil pagkatapos noon, pinili pa rin niya si Sofia.

“Nasaktan lang siya,” mariin niyang sabi. “Ikaw ang nauna. Huwag mong palakihin.”

Doon ko unang naisip na hindi pala sapat ang katotohanan kung ang taong kaharap mo ay desididong maging bulag.

Pag-uwi namin sa bahay, si Sofia ang nagbukas ng fingerprint lock na parang siya ang may-ari.

“Pasensya na, Ma’am,” malambing niyang sabi. “Pinagamit lang kasi sa akin ni Sir para sa trabaho.”

“Tulog na ako,” sagot ko. “Saan ang kwarto ko?”

Nagkibit-balikat siya. “Napunta na sa akin ang master’s bedroom. Mas convenient daw kasi.”

Tumango ako na parang wala lang.

Bandang alas-dose ng gabi, nagising ang buong compound sa amoy ng nasusunog na tela.

Nagsimula sa kurtina ng master’s bedroom ang apoy. Kumalat sa vanity, sa mamahaling bedsheets, sa cabinet na puno ng gamit ni Sofia. Sumigaw siya habang lumalabas, uling ang buhok, nangingitim ang pisngi.

Nakatayo ako sa damuhan, naka-robe, hawak ang isang maliit na silver lighter.

“Regalo,” sabi ko.

Nang dumating si Gabriel, abo na ang kalahati ng bahay.

“Sinunog mo ang bahay?” galit niyang sigaw.

Ibinato ko sa dibdib niya ang isang brown envelope.

Medical records ko iyon. Mga diagnosis. Ilang taon ng psychiatric evaluations na itinago ni Mama sa lahat—severe trauma disorder, dissociation, violent episodes triggered by abuse. Ilang beses niya akong ipinagamot nang palihim sa Maynila. Ilang beses niya akong tinurukan para lang manatiling tulala at tahimik.

Nanigas si Gabriel habang binabasa.

“Bakit walang nagsabi sa akin nito?” paos niyang tanong.

“Dahil mas madali akong ipakasal kaysa gamutin,” sagot ko. “Mas madali akong ipadala sa iyo kaysa harapin.”

Mabilis sumabat si Sofia. “Sir, mas delikado po pala siya. Dapat ipasok na agad sa psychiatric facility bago may mapatay siya.”

At doon, sa gitna ng amoy-abo at nagliliyab pang kahoy, nagpasya si Gabriel.

Hindi niya ako dinala sa ospital para tulungan.

Pinatali niya ang mga kamay ko.

“Pasensya ka na,” sabi niya, pero hindi magkatugma ang awa sa mukha niya at ang lubid sa pulso ko. “Babalikan kita kapag tapos na ang misyon. Ito ang pinakamabuti.”

Tinitigan ko siya nang matagal.

May mga lalaking hindi mo kailangang patayin gamit ang kutsilyo. Minsan sapat nang hayaan mong bumagsak sila sa bigat ng sarili nilang pagkakamali.

Dinala ako ni Sofia sa isang private psychiatric facility sa Zamboanga.

Hindi niya alam, doon ako unang natutong mabuhay.

Hindi kulungan ang nadatnan ko. Isang matandang psychiatrist ang sumalubong sa akin—si Dra. Lloren, kaibigan pala ni Papa noon. Hindi siya natakot sa akin. Hindi rin niya ako tinrato na parang halimaw. Sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, may taong tumingin sa akin at nagsabing, “Nasaktan ka nang sobra. Pero hindi ibig sabihin noon, wala ka nang pag-asang maging buo.”

Anim na buwan akong nanatili roon.

Anim na buwang walang sigawan. Walang taong hahawak sa akin nang walang pahintulot. Walang pamilyang itutulak ako kung saan sila ligtas. Unti-unti, natuto akong pangalanan ang galit ko. Natuto akong intindihin kung saan ito nanggagaling. Natuto rin akong kontrolin ito.

Nang lumabas ako, wala na si Sofia sa tabi ni Gabriel.

Na-raid ang isang covert operation nila dahil sa leak ng impormasyon. Hindi si Gabriel ang nagtaksil—si Sofia. Matagal na pala itong tumatanggap ng pera mula sa sindikato kapalit ng intel. Nang masangkot ang pangalan niya, sinubukan niyang tumakas. Siya rin ang nasawi sa habulan sa dagat.

Si Gabriel naman ay pinatalsik sa puwesto.

Hindi dahil sa operasyon.

Kundi dahil lumabas sa internal investigation ang ginawa niya sa akin—ang hazing, ang kapabayaan, ang pagpayag na ipasailalim ako sa pananakit habang alam niyang nasa poder niya ako bilang legal na asawa. May mga sundalong tumestigo. May recordings. May CCTV sa compound. Mas marami palang nakakita kaysa inaakala niya.

Isang maulan na hapon sa Maynila, dumating siya sa clinic ni Dra. Lloren.

Mas payat siya. Mas tahimik. Wala na ang yabang ng lalaking akala niya kaya niyang kontrolin ang lahat.

“Celeste,” sabi niya, basang-basa sa ulan, “hindi ako naparito para patawarin mo ako. Alam kong wala akong karapatan.”

Tinitigan ko lang siya.

“Gusto ko lang sabihin… mali ako. Hindi kita inintindi. Hindi kita pinrotektahan. Pinili kong paniwalaan ang mas madaling bersyon ng kuwento tungkol sa ’yo dahil duwag ako.”

Minsan, pangarap kong makita siyang lumuhod.

Pero nang sandaling iyon, wala akong naramdamang saya.

Pagod lang.

Tahimik akong sumagot, “Hindi mo ako sinira, Gabriel. Matagal na akong wasak bago mo ako nakilala. Pero totoo rin na noong oras na kaya mo akong tulungan, pinili mong itali ang mga kamay ko at ibigay ako sa taong gustong makasakit sa akin.”

Namula ang mata niya.

“Alam ko.”

“Hindi ko kailangan ng sorry mo para gumaling.”

Tumango siya. Mabagal. Tanggap.

Pagkaalis niya, dumaan ako sa salaming dingding ng clinic at nakita ko ang sarili ko—hindi na iyong dalagitang ngumiting nakalubog sa dilim, hindi na rin iyong babaeng sanay manakit bago masaktan.

May natitira pa ring anino sa loob ko. Marahil hindi na iyon mawawala kailanman.

Pero sa unang pagkakataon, hindi na ako takot sa aninong iyon.

Dahil hindi na ito ang may hawak sa buhay ko.

Ako na.