Sampung Beses Sinampal ng Tatay Ko ang Nanay Ko sa Harap ng Buong Angkan—Kaya Pumulot Ako ng Laryo, Ngunit Nang Bumagsak Ito, Isang Lihim na Dalawampu’t Tatlong Taong Itinago ang Tuluyang Sumira sa Pamilya Namin
Dalawang oras nagluto ang nanay ko habang nakaupo lamang ang buong angkan ng tatay ko, naghihintay na pagsilbihan sila.
Nang mahuli nang ilang minuto ang hapunan, sampung beses siyang sinampal ng sarili niyang asawa.
Walang pumigil.
Kaya ibinaba ko ang mangkok ko, lumabas ng bahay, at pumulot ng isang pulang laryo.
Ang pangalan ng nanay ko ay Lorna Villanueva.
Sa loob ng dalawampu’t tatlong taon, siya ang unang gumigising at huling natutulog sa bahay namin sa San Miguel, Bulacan.
Noong araw na iyon, reunion ng pamilya ng tatay ko matapos ang paggunita sa kamatayan ng aking lolo. Bago pa sumikat ang araw, gising na si Mama.
Namili siya ng dalawang manok, sariwang tilapia, gulay para sa pancit, at dalawang kilo ng baboy para sa menudo. Siya rin ang naglinis ng bakuran, nagkuskos ng mahabang mesa, nagsaing, naghanda ng panghimagas, at nagpakulo ng tubig para sa kape ng mga bisita.
Pagsapit ng tanghali, halos hindi na siya makatayo nang tuwid.
Ngunit wala ni isa sa mga kamag-anak ni Papa ang tumulong.
Sa sala, nakaupo sa kabisera ng mesa ang tatay kong si Rogelio Mercado. May hawak siyang sigarilyo habang nakikipagkuwentuhan sa nakababatang kapatid niyang si Danilo.
Sa tabi ni Tito Danilo ay ang asawa niyang si Myrna, na abala sa pagkuha ng litrato ng mga pagkaing hindi naman niya niluto.
Nasa harap nila ang anak nilang si Jerome, isang disiotso anyos na binatilyong sanay makuha ang lahat ng gusto niya.
“Ate Lorna!” sigaw ni Tito Danilo habang kinakatok ang kutsara sa mesa. “Anong oras ba tayo kakain? Kanina pa kami rito.”
“Maya-maya lang, Danilo,” sagot ni Mama mula sa kusina. “Niluluto ko pa ang pancit.”
Umismid si Tita Myrna.
“Baka hindi na talaga kaya ni Ate Lorna ang maraming bisita. Mabagal na.”
Narinig iyon ni Mama, ngunit hindi siya sumagot.
Patuloy lamang siyang naghalo ng kawali.
Nakita kong dumadaloy ang pawis mula sa kanyang noo hanggang leeg. Namumula rin ang kanyang kaliwang kamay dahil natalsikan siya ng mantika habang nagpiprito.
Hindi man lang siya tinanong ni Papa kung nasaktan siya.
Sa halip, sumigaw ito, “Bilisan mo! Napapahiya ako sa mga kapatid ko!”
Nang mailapag ni Mama ang tilapia sa mesa, agad itong tinusok ni Tito Danilo gamit ang tinidor.
“Malansa.”
“Binabad ko naman po sa kalamansi,” mahinang sagot ni Mama.
“Sumasagot ka pa?” singhal ni Papa.
Tumahimik ang buong mesa.
Kabisa ko ang tonong iyon.
Noong siyam na taong gulang ako, ginamit iyon ni Papa bago niya itinapon sa basurahan ang bagong sapatos na binili ni Mama para sa akin.
Noong trese ako, ginamit niya rin iyon nang magmakaawa si Mama na dalhin ako sa ospital dahil halos kuwarenta ang lagnat ko.
At noong nakaraang Pasko, ganoon din ang boses niya nang malaman niyang binigyan ako ni Mama ng dalawang libong piso para sa pamasahe pabalik sa Maynila.
Sa bawat pagkakataon, si Mama ang napagbubuntungan.
At sa bawat pagkakataon, iisa ang sinasabi niya sa akin.
“Mainitin lang ang ulo ng papa mo. Pero tatay mo pa rin siya.”
Matagal kong sinubukang paniwalaan iyon.
Ngunit nang makauwi ako mula sa unibersidad para sa bakasyon, nakita kong basag na ang cellphone ni Mama at halos hindi na gumagana. Ang tsinelas niya ay manipis na ang ilalim. Ang lumang sweater niya ay may punit sa manggas.
Samantalang may bagong telepono si Papa.
May bagong motorsiklo si Jerome na ipinagmamalaki niyang regalo raw ni Papa.
At si Tito Danilo, linggo-linggong umiinom sa bahay namin nang hindi nag-aabot kahit isang sentimo.
Sa sarili niyang tahanan, si Mama ang pinakakaunting karapatang magsalita.
“Ate,” sabi ni Tito Danilo habang ibinabagsak ang chopsticks na ginagamit niya sa pancit, “matagal mo kaming pinaghintay. Parang sinasadya mong ipakitang ayaw mo kaming nandito.”
Namumutla si Mama.
“Hindi ganoon iyon. Marami lang talagang niluluto.”
Tumayo si Papa.
“Humingi ka ng tawad sa kapatid ko.”
Napatingin si Mama sa kanya.
“Rogelio, madaling-araw pa ako nagtatrabaho rito.”
“Sinabi kong humingi ka ng tawad!”
Napahawak ako nang mahigpit sa aking kutsara.
“Mama doesn’t need to apologize,” sabi ko. “Siya na nga lang ang gumawa ng lahat.”
Sabay-sabay silang napatingin sa akin.
Tumawa si Tito Danilo.
“Aba, nakapagkolehiyo lang sa Maynila, marunong nang bastusin ang matatanda.”
“Hindi pambabastos ang pagsasabi ng totoo,” sagot ko.
“Maris!” sigaw ni Papa. “Umupo ka.”
Hindi ako gumalaw.
Lumapit si Mama at marahang hinawakan ang braso ko.
“Anak, tama na.”
Napakalamig ng kanyang palad.
Hindi ko maintindihan kung paanong nagmula siya sa mainit na kusina ngunit parang yelo ang mga kamay niya.
“Humingi ka ng tawad,” muling utos ni Papa.
Nanginginig ang labi ni Mama nang humarap kay Tito Danilo.
“Pasensiya na, Danilo. Medyo nahuli ang pagkain.”
Uminom muna si Tito ng soft drink bago sumagot.
“Sa susunod, matuto kang rumespeto sa oras ng ibang tao.”
Tumawa si Tita Myrna.
“Kuya Rogelio, kailangan mo talagang higpitan ang asawa mo.”
Itinaas ni Papa ang kamay.
Tumayo ako.
“Huwag mong subukan.”
Nakita ni Mama ang galit sa mukha ko. Bigla niyang hinawakan ang aking pulsuhan, sapat ang higpit upang ibaon ang kanyang mga kuko sa balat ko.
Hindi siya nagsalita.
Ngunit malinaw ang kanyang pakiusap.
Huwag kang makialam.
Baka ikaw ang saktan.
Baka lumala.
Baka pagtawanan tayo.
Maraming kinatatakutan si Mama.
Ang tanging hindi niya kinatatakutan ay ang sarili niyang sakit.
Bumagsak ang palad ni Papa sa kanyang mukha.
Pak!
Napalingon ang ulo ni Mama.
Nayanig ang sabaw sa mga mangkok.
Walang gumalaw.
Ngumisi si Tito Danilo.
“Ganyan dapat. Para matuto.”
“Rogelio!” sigaw ko.
Tumingin sa akin si Papa.
“Hindi ikaw ang nasusunod sa bahay na ito.”
Muling bumagsak ang kamay niya.
Ikalawang sampal.
Napaatras si Mama at tumama ang balakang sa silya.
Walang sumalo sa kanya.
Sa halip, sinabi ng lola ko, “Mag-ingat ka, Lorna. Baka matumba ang mesa.”
Nagsimulang uminit ang buong katawan ko.
Tumakbo ako patungo kay Mama, ngunit itinulak ako ni Papa. Tumama ang tagiliran ko sa matigas na gilid ng mesa.
“Mula nang pag-aralin kita, akala mo kung sino ka na!” sigaw niya.
“Hindi mo ako pinag-aral!” sigaw ko pabalik. “Si Mama ang nagbenta ng kakanin tuwing madaling-araw para may pamasahe ako!”
Nagdilim ang mukha ni Papa.
Muli niyang sinampal si Mama.
Ikatlo.
Ikaapat.
Ikalima.
Sinubukan kong lumapit, ngunit hinawakan ako ni Tito Danilo sa magkabilang balikat.
“Huwag kang mag-eskandalo, Maris.”
“Bitawan mo ako.”
“Hindi. Baka kung ano ang gawin mo.”
Tinapakan ko nang buong lakas ang paa niya.
Napasigaw siya at napabitaw.
Sumugod naman si Tita Myrna upang pigilan ako.
“Walanghiya kang bata! Sarili mong tiyuhin sinasaktan mo!”
“Ngayon lang kayo natutong masaktan?” sigaw ko. “Kanina pa binubugbog ang nanay ko!”
Nagpatuloy si Papa.
Ikaanim.
Ikapito.
Napunit ang gilid ng labi ni Mama.
May manipis na guhit ng dugo sa kanyang baba.
Ngunit hindi siya umiyak.
Tumingin lamang siya sa akin, parang siya pa ang humihingi ng tawad.
Parang kasalanan niyang nakikita ko siyang winawasak.
Nang bumagsak ang ikawalong sampal, tumakbo ako patungo sa kusina.
Nasa ibabaw ng sangkalan ang kutsilyong ginamit ni Mama.
Tinitigan ko iyon.
Ngunit hindi ko hinawakan.
Kapag kumuha ako ng kutsilyo, baligtarin man nila ang kuwento, ako at si Mama ang lalabas na kriminal.
Sa tabi ng kalan ay may bakal na sandok.
Hindi rin iyon ang kinuha ko.
Lumabas ako sa bakuran.
Sa tabi ng tapayan, may pulang laryong ginagamit ni Mama upang hindi gumalaw ang lumang gripo.
Mula sa loob ng bahay, narinig ko ang isa pang malakas na sampal.
Ikasiyam.
Kasunod noon ang sigaw ni Papa.
“Ngayong araw, ituturo ko sa inyong mag-ina kung sino ang hari sa bahay na ito!”
Yumuko ako at dinampot ang laryo.
Mabigat iyon.
Magaspang ang mga gilid.
Nagasgas ang palad ko habang mahigpit ko itong hawak.
Pagbalik ko sa sala, unang napansin ni Tita Myrna ang bagay sa kamay ko.
“Maris! Ano’ng gagawin mo riyan?”
Napaatras si Jerome.
Tumayo ang lola ko.
“Subukan mong gumawa ng kahangalan!”
Sa mismong sandaling iyon, bumagsak ang ikasampung sampal.
Nanghina ang mga tuhod ni Mama.
Halos hindi na siya makilala sa pamamaga ng kanyang mukha.
Mabagal na humarap sa akin si Papa.
Nang makita niya ang laryo, tumawa siya.
“Ano?” tanong niya. “Akala mo kaya mo akong labanan?”
Ibinuka ko ang aking kamay.
At bago pa niya matapos ang susunod niyang pangungutya, buong lakas kong ibinagsak ang pulang laryo.
PARTE2
Bumagsak ang laryo sa gitna ng mahabang mesa.
KRAK!
Nabasag ang makapal na salamin.
Nagsiliparan ang mga pinggan, kutsara, at piraso ng pagkain. Napasigaw ang mga kamag-anak habang nagtakbuhan palayo.
Hindi ko hinampas si Papa.
Hindi ko kailangang gawin iyon.
Sa ilalim ng nabasag na mesa ay nahulog ang cellphone na kanina ko pa itinago sa pagitan ng mga kahon ng tissue.
Naka-video call iyon.
Sa kabilang linya ay naroon ang kaibigan kong si Lea, isang volunteer sa barangay Violence Against Women and Children desk.
At sa loob ng halos dalawampung minuto, nasaksihan at naitala niya ang lahat.
Nanigas ang mukha ni Papa.
“Anong ginawa mo?”
Pinulot ko ang cellphone.
“Narinig nila ang bawat sinabi mo.”
Sa video, nakita ko si Lea kasama ang dalawang barangay tanod at isang babaeng pulis.
“Maris,” sabi niya, “papunta na kami. Huwag ninyong hahayaang makalabas si Rogelio.”
Biglang sumugod si Papa upang agawin ang cellphone.
Ngunit humarang ako sa pagitan namin.
“Lumayo ka.”
“Anak kita!” sigaw niya. “Wala kang karapatang ipahiya ako!”
“Mas pinili mong maging hari kaysa maging ama.”
Itinaas niyang muli ang kamay.
Sa pagkakataong iyon, si Mama ang humarang.
Nanginginig ang kanyang katawan. Halos nakapikit ang kaliwang mata niya dahil sa pamamaga.
Ngunit unang beses sa buong buhay ko, nakita kong hinawakan niya ang pulsuhan ng asawa niya.
“Tama na, Rogelio.”
Parang tumigil ang mundo.
Maging si Papa ay tila hindi makapaniwala.
“Ano’ng sinabi mo?”
Huminga nang malalim si Mama.
“Sabi ko, tama na.”
Biglang lumapit ang lola ko.
“Lorna, huwag mong palakihin ang gulo. Mag-asawa kayo. Normal lang na minsan ay napapataas ang kamay ng lalaki.”
Humarap si Mama sa kanya.
“Normal po ba ang sampung sampal?”
“Galit lang siya.”
“Normal din po ba ang dalawampu’t tatlong taong pagmumura, pananakit, at pagkuha ng lahat ng kinikita ko?”
Walang nakasagot.
Pumasok sa bakuran ang mga motorsiklo ng barangay. Makalipas ang ilang segundo, dumating ang patrol car ng pulisya.
Tumangkang lumabas si Tito Danilo sa likod na pinto, ngunit hinarang siya ng tanod.
“Wala naman akong ginawa!” reklamo niya.
“Tumulong kang pigilan ang anak habang sinasaktan ang nanay,” sagot ko. “May video.”
Namutla siya.
Lumapit ang babaeng pulis kay Mama.
“Ma’am, kailangan po kayong ma-check sa ospital. Gusto rin po naming kunin ang inyong pahayag.”
Agad umiling si Mama.
“Baka puwedeng huwag na.”
Napapikit ako.
Kahit duguan na ang labi niya, iniisip pa rin niyang iligtas si Papa.
“Mama,” sabi ko, “kapag umurong ka ngayon, uulit ito.”
Tumingin siya sa akin.
“Anak, tatay mo siya.”
“Pero asawa mo rin siya. Pinrotektahan ka ba niya?”
Bumagsak ang tingin niya.
Mula sa sahig, sumigaw si Papa habang pinipigilan ng dalawang pulis.
“Lorna! Sabihin mong simpleng away lang ito! Sabihin mong hindi kita sinaktan nang malakas!”
Tumingin si Mama sa kanyang namamagang kamay.
Pagkatapos ay dahan-dahan siyang naglakad papunta sa kusina.
Akala ng lahat ay tatakas siya sa komprontasyon.
Ngunit bumalik siya dala ang isang lumang lata ng biskwit.
Inilapag niya iyon sa natitirang bahagi ng mesa.
Sa loob ay may mga litrato ng mga pasa, medical certificate, resibo mula sa klinika, at ilang sulat na may petsang umaabot hanggang labinlimang taon ang nakaraan.
Napatakip ako sa bibig.
“Mama… ano ang mga ito?”
“Mga ebidensiya,” mahinang sagot niya.
Nagtawanan nang alanganin si Tita Myrna.
“Ate, baka naman puro aksidente lang iyan.”
Kinuha ni Mama ang isang litrato.
“Ito, noong itinulak niya ako sa hagdan dahil bumili ako ng gamot para kay Maris.”
Kumuha siya ng isa pa.
“Ito, noong sinuntok niya ako dahil ayaw kong ibigay ang pera mula sa pagbebenta ko ng puto.”
Isa pa.
“Ito, noong ginamit niya ang sinturon dahil umuwi akong gabi na mula sa palengke.”
Bawat litratong inilalapag niya ay parang isang piraso ng tahanang matagal nang bulok sa loob.
Nanlaki ang mata ni Papa.
“Bakit mo itinago ang mga iyan?”
“Dahil alam kong darating ang araw na wala nang maniniwala sa mga salita ko.”
“Huwag kang magdrama!”
“Hindi pa ako tapos.”
Mula sa ilalim ng mga litrato, inilabas ni Mama ang isang makapal na sobre.
Naroon ang titulo ng bahay at lupa.
Pati ang mga dokumento ng maliit na palayan sa likod ng aming barangay.
“Nakapangalan sa akin ang bahay na ito,” sabi niya.
Tumahimik ang lahat.
Hindi ako makapaniwala.
Buong buhay ko, ipinagyayabang ni Papa na sa kanya ang bahay at maaari niya kaming palayasin anumang oras.
“Pamana ito ng mga magulang ko,” patuloy ni Mama. “Hindi ari-arian ng pamilya Mercado.”
Sumigaw ang lola ko.
“Pero ang anak ko ang nagpagawa ng bahay!”
“Gamit ang perang kinita ko sa pagtitinda,” sagot ni Mama. “At gamit ang ipon na iniwan sa akin ng tatay ko.”
Nagsimulang mamutla si Tito Danilo.
“Bakit mo kailangang ilabas ang usapang lupa?”
Humarap sa kanya si Mama.
“Dahil may isa pa akong nalaman.”
Inilabas niya ang photocopy ng isang loan agreement.
“Tatlong taon na ang nakalipas, isinangla nina Rogelio at Danilo ang bahagi ng palayan ko.”
Nanigas si Tito.
“Hindi totoo iyan.”
“Peke ang pirma ko.”
Lumapit ang pulis at kinuha ang dokumento.
“Ma’am, maaari itong pumasok sa falsification at fraud. May original copy po ba kayo?”
“Nasa abogado ko.”
Napalingon ako kay Mama.
“May abogado ka?”
Tumango siya.
“Anim na buwan na akong kumukonsulta.”
Doon ko naunawaan kung bakit paulit-ulit niyang ibinabalik ang perang ipinapadala ko.
Hindi dahil maayos ang buhay niya.
Nag-iipon siya nang lihim para makaalis.
Ngunit hindi niya magawa ang huling hakbang.
“Ano ang pumigil sa iyo?” tanong ko.
Napatingin siya kay Papa.
“Sinabi niyang kapag nagsampa ako ng kaso, ipatitigil niya ang pag-aaral mo. Sinabi niyang ipapakalat niyang may ibang lalaki ako. At sinabi niyang kapag umalis ako, susunugin niya ang bahay.”
“Sabi mo sa akin dati, tahimik lang ang buhay natin.”
“Gusto kong makapag-aral ka nang walang takot.”
Hindi ko napigilang maiyak.
Sa lahat ng taon na akala kong mahina siya, tahimik pala siyang gumagawa ng paraan para protektahan ako.
Ngunit sa sobrang tagal niyang nakikipaglaban mag-isa, nakalimutan niyang may karapatan din siyang iligtas ang sarili.
Sinubukang kumawala ni Papa mula sa pulis.
“Lorna! Kung ipakukulong mo ako, sisirain mo ang pamilya natin!”
Humarap si Mama sa kanya.
“Hindi ako ang sumira sa pamilya.”
Itinuro niya ang mga litrato sa mesa.
“Bawat pasa ang sumira rito.”
Itinuro niya ang pekeng loan agreement.
“Bawat kasinungalingan ang sumira rito.”
Pagkatapos ay hinawakan niya ang namamagang pisngi.
“At bawat pagkakataong pinili mong saktan ako habang nanonood ang mga kapamilya mo, iyon ang tuluyang pumatay sa tahanang akala kong mayroon tayo.”
Hindi na nakapagsalita si Papa.
Isinama siya ng mga pulis.
Dinala rin si Tito Danilo sa presinto upang magbigay ng pahayag tungkol sa pekeng dokumento at sa pagharang niya sa akin.
Habang palabas sila, biglang lumuhod si Tita Myrna sa harap ni Mama.
“Ate, huwag mo kaming idamay. Wala akong alam sa loan.”
“Pero alam mong sinasaktan ako.”
“Akala ko away-mag-asawa lang.”
“Pinagtawanan mo ako habang dumudugo ang bibig ko.”
Walang maisagot si Tita Myrna.
Lumapit ang lola ko, umiiyak na ngayon.
“Lorna, maawa ka sa pamilya. Patawarin mo na si Rogelio.”
Tinignan siya ni Mama nang matagal.
“Maaari ko siyang patawarin balang araw para gumaan ang loob ko. Pero hindi ibig sabihin noon na babalikan ko siya o ililigtas ko siya sa pananagutan.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong nagsalita si Mama nang walang pangamba.
Hindi malakas ang boses niya.
Hindi siya sumigaw.
Ngunit walang sinuman ang nakatangging makinig.
Dinala namin siya sa ospital.
May pamamaga ang kanyang mukha, punit ang labi, at may pinsala sa kaliwang tainga. Mabuti na lamang at walang bali.
Habang hinihintay namin ang resulta, mahigpit kong hinawakan ang kamay niya.
“Pasensiya na, Mama.”
“Bakit ikaw ang humihingi ng tawad?”
“Dahil ngayon lang ako lumaban.”
Ngumiti siya kahit masakit.
“Hindi mo responsibilidad iligtas ako noon. Bata ka pa.”
“Pero ngayon, hindi na kita hahayaang bumalik.”
“Tayo ang aalis,” sagot niya. “Hindi tayo palalayasin sa sarili nating bahay.”
Sa tulong ng VAWC desk at ng abogado ni Mama, nakakuha siya ng protection order.
Sinampahan ng kaso si Papa dahil sa pananakit. Hiwalay ding inimbestigahan ang pekeng pirma sa loan at ang perang nakuha nila ni Tito Danilo.
Lumalabas na halos ₱850,000 ang hiniram nila gamit ang lupang hindi naman kanila.
Ginamit ni Tito Danilo ang malaking bahagi ng pera upang bumili ng sasakyan at puhunan sa negosyong nalugi.
Ginamit naman ni Papa ang natira sa pagsusugal at pag-inom.
Ang bagong motorsiklo ni Jerome ay galing din pala sa perang ninakaw nila mula sa lupain ni Mama.
Nang kumalat sa barangay ang video, marami ang nagulat.
Ilang kamag-anak ang nagpadala ng mensahe kay Mama. Humihingi sila ng tawad dahil hindi sila namagitan.
Ngunit hindi na niya kailangang sagutin silang lahat.
Hindi obligasyon ng biktima na pagaanin ang konsensiya ng mga taong nanahimik habang siya ay sinasaktan.
Makalipas ang apat na buwan, nagbukas kami ni Mama ng maliit na kainan malapit sa munisipyo.
Tinawag namin itong “Kusina ni Aling Lorna.”
Sa unang araw, inihanda niya ang parehong menudo, pancit, at pritong tilapia na niluto niya noong gabing sinampal siya.
Ngunit sa pagkakataong iyon, walang pumuna sa pagkaing inihain niya.
Pumila ang mga customer.
Pinuri nila ang timpla.
At sa bawat plato na nauubos, unti-unting bumabalik ang ningning sa mukha niya.
Isang hapon, habang nagsasara kami, nakita kong nakatingin siya sa pulang laryo na inilagay ko sa gilid ng tindahan bilang harang sa pinto.
“Naalala mo?” tanong ko.
Tumango siya.
“Akala ko noon, may masasaktan ka.”
“Ako rin.”
“Bakit sa mesa mo ibinagsak?”
Tiningnan ko ang laryo.
“Dahil ayokong maging katulad niya.”
Napaluha si Mama.
Hinawakan niya ang kamay ko at marahang pinisil.
“Hindi ka kailanman magiging katulad niya.”
Sa huli, hindi ang laryo ang sumira sa pamilya namin.
Matagal nang wasak ang pamilyang iyon bago ko pa ito napulot.
Ang laryo ay nagbasag lamang sa mesang nakatakip sa katotohanan.
At sa unang pagkakataon matapos ang dalawampu’t tatlong taon, nakalabas si Mama mula sa kusinang ginawa nilang kulungan—hindi bilang isang asawang natalo, kundi bilang isang babaeng sa wakas ay piniling mabuhay.
Minsan, ang pananahimik ay hindi kapayapaan. Minsan, isa lamang itong pader na nagtatago sa pang-aabuso. Ang paggalang sa pamilya ay hindi nangangahulugang pagtitiis sa pananakit. Walang sinuman—ina, asawa, anak, o kapatid—ang dapat magsakripisyo ng dignidad at kaligtasan para lamang mapanatili ang isang tahanang matagal nang wala namang pagmamahal.
