Anim na Taon Matapos Akong Lokohin ng Asawa Kong Opisyal, Dinala Niya ang Buntis Niyang Kabit sa Officers’ Club at Pinilit Akong Lumuhod—Hindi Niya Alam na Hawak Ko Na ang Pasaporte Ko

Anim na Taon Matapos Akong Lokohin ng Asawa Kong Opisyal, Dinala Niya ang Buntis Niyang Kabit sa Officers’ Club at Pinilit Akong Lumuhod—Hindi Niya Alam na Hawak Ko Na ang Pasaporte Ko

Anim na taon matapos akong pagtaksilan ng asawa kong opisyal, siya pa mismo ang nagdala sa batang kabit niya sa officers’ club.

Pinatayo niya ako sa harap ng mga kasamahan niya.

“Turuan mo siyang sumayaw.”

“Turuan mo ring makisama sa mga bisita.”

At pagkatapos, nakangisi niyang idinagdag:

“Tutal, eksperto ka naman diyan noon.”

Ako si Elena Valmores, tatlumpu’t anim na taong gulang.

Ang asawa ko, si Colonel Adrian Salazar, ay isa sa pinakakilalang opisyal sa isang military camp sa Fort Magsaysay, Nueva Ecija.

Labindalawang taon kaming kasal.

Anim na taon na rin mula nang malaman kong may iba siya.

Noong una, palihim.

Pagkatapos, naging lantaran.

Hanggang sa dumating ang gabing iyon.

Katabi niya sa sofa si Mika Villanueva, dalawampu’t limang taong gulang, nakasuot ng mamahaling puting dress at may palad na maingat na nakapatong sa bahagyang umbok ng tiyan niya.

Nakapalibot sa amin ang ilang kasamahan ni Adrian.

May nagtatawanan.

May pabulong na tumataya kung kailan ako mawawalan ng kontrol.

“Pare,” sabi ng isang major habang hawak ang baso niya, “hanggang ngayon tahimik pa rin si Ma’am Elena. Ibang klase ang pasensya.”

Sumandal si Adrian sa upuan.

Malamig ang ngiti niya.

“Sanay ‘yan.”

Huminto ang tawanan.

“Bago ko siya pinakasalan, ilang taon siyang nagtatrabaho sa isang lounge malapit sa dating deployment area namin. Marami na siyang nakita.”

Napatingin ako sa kanya.

Hindi dahil nasaktan pa ako sa kuwento.

Kundi dahil alam kong kalahati lamang iyon ng katotohanan.

Ang lugar na tinutukoy niya ay isang maliit na restaurant-bar na pag-aari noon ng tiyahin ko.

Nagtrabaho ako roon matapos mawala ang negosyo ng pamilya namin.

Server ako.

Hindi ako babae para sa aliwan.

Pero sa loob ng maraming taon, hinayaan ni Adrian na isipin ng iba ang pinakamasama.

Dahil mas madali para sa kanya na panatilihin akong maliit.

“Kung hindi ko ‘yan inilayo roon,” patuloy niya, “malay natin kung nasaan na siya ngayon.”

May ilan na natawa.

“Fair lang naman,” sabi niya. “Kung may bago na ako ngayon.”

Pagkatapos ay may inilapag siyang brown envelope sa harap ko.

Nang buksan ko iyon, agad kong nakita ang mga papel.

Petition for dissolution of marriage.

Property agreement.

Waiver.

Sa madaling salita—gusto niyang umalis ako nang halos walang dala.

“Pirmahan mo,” sabi niya.

Tumingin siya kay Mika bago muling bumaling sa akin.

“Buntis siya. Nai-stress sa sitwasyon natin.”

Nagpanggap si Mika na nahihiya.

Humaplos pa sa braso ni Adrian.

“Temporary lang naman,” dagdag niya. “Kapag naging maayos na ang lahat, saka natin pag-uusapan kung ano’ng gagawin.”

Parang sigurado siyang mananatili akong naghihintay sa pintuan niya.

Kinuha ko ang ballpen.

Walang sigaw.

Walang tanong.

Walang luha.

Pinirmahan ko.

Napahinto si Adrian.

Marahil akala niya magmamakaawa ako.

Marahil akala niya ipapaalala ko sa kanya kung paanong minsan siyang lumuhod sa harap ko sa ulan, hawak ang simpleng singsing, at sinabing ako lang ang babaeng gusto niyang makasama habambuhay.

Pero hindi.

Inilapag ko ang ballpen.

Itinulak ko ang papeles pabalik sa kanya.

“Hindi na kailangang pag-usapan pa.”

Tumaas ang kilay niya.

Ngumiti ako nang bahagya.

“Congratulations sa inyong dalawa.”

“Ingatan ninyo ang bata.”

Biglang tumigas ang panga niya.

“Wala kang dadalhin mula sa bahay.”

Tumango ako.

Wala naman talaga akong gustong dalhin.

Ang mga sofa?

Siya ang pumili.

Ang mamahaling dinner set?

Regalo ng nanay niya.

Ang paintings?

Binili niya para magmukhang sosyal ang bahay.

Ang mga bagay na mahalaga sa akin ay kasya sa isang maliit na bag.

Napansin yata niyang hindi ako tumututol.

Lalong dumilim ang mukha niya.

“Anong plano mo?”

“May sarili akong plano.”

Napatawa siya nang walang saya.

“Babalik ka sa dati mong buhay?”

Tahimik ako.

Lumapit siya at hinawakan ang baba ko.

“Akala mo ba kaya mong mabuhay nang wala ako?”

Diretso ko siyang tiningnan.

“Kakayanin ko.”

Iyon yata ang sagot na ayaw niyang marinig.

Binitiwan niya ako.

Huminga ako nang malalim.

“Isa na lang.”

“Ano?”

“Passport ko.”

Tumahimik ang mesa.

Anim na taon na iyong nakatago sa personal safe ni Adrian.

Noong una, sinabi niyang para hindi mawala.

Pagkatapos ay napansin kong tuwing gusto kong umuwi sa Cebu para bisitahin ang matatandang kamag-anak ko, kailangan ko pang humingi ng pahintulot.

“Passport?” ulit niya.

“Oo.”

Ngumisi siya.

“Sige.”

Tumuro siya sa mga bote sa mesa.

“Pero may kapalit.”

Nanigas ako.

“Ubusin mo ang iniinom ng mesa.”

May sumipol.

“Every glass, one outer item,” sabi niya. “Jacket. Shawl. Kung ano man. Hanggang sabihin kong tama na.”

May natawa.

May nagsabing sumosobra na siya.

Pero wala ni isang tumayo.

Tumingin ako kay Adrian.

“Kapag ginawa ko, ibibigay mo ang passport?”

“Oo.”

Kinuha ko ang unang baso.

Whiskey.

Sunod brandy.

Wine.

Hindi ko na binilang.

Tinanggal ko ang shawl ko.

Pagkatapos ang coat.

Pagkatapos ang scarf.

Malamig ang air-conditioning.

Nanginginig na ang mga daliri ko.

Pero patuloy lang sila sa panonood.

Nang aabutin ko ang susunod na baso—

CRASH!

Tinabig ni Adrian ang lahat ng baso mula sa mesa.

“Enough!”

Nagkalat ang bubog sa sahig.

Hindi ako huminto.

Hinawakan niya ang pulso ko.

“Sabi ko tama na!”

Sa lakas ng hila niya, nawalan ako ng balanse.

Muntik akong bumagsak sa bubog.

Pero sa huling segundo, lumuhod si Adrian at sinalo ako.

Tumama ang palad niya sa mga piraso ng salamin.

Agad na namula ang balat niya.

Sa loob ng ilang segundo, tahimik ang buong silid.

Tinitigan niya ako na parang siya pa ang nasaktan nang higit.

“Bakit kailangan mong gawin ito sa sarili mo?”

Mahina akong natawa.

“Hindi ba ikaw ang nag-utos?”

Nanigas siya.

At sa unang pagkakataon nang gabing iyon, may nakita akong pagsisisi sa mukha niya.

Ngunit bago pa siya makapagsalita—

“Adrian?”

Pumasok si Mika.

Hawak niya ang tiyan niya.

Agad tumayo si Adrian.

Parang pinatay ang anumang emosyong nakita ko sa mukha niya.

Nilapitan niya si Mika at inalalayan ito sa baywang.

“Dahan-dahan. Buntis ka.”

Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.

“‘Wag kang magkamaling isipin na pareho kayo.”

Sumikip ang dibdib ko.

Alam niya kung saan dapat manakit.

Ilang taon na kaming walang anak.

At palagi niyang ginagamit iyon laban sa akin.

“Dahil sa mga nangyari sa buhay mo,” malamig niyang sabi, “baka hindi ka talaga ginawa para maging ina.”

Hindi ako sumagot.

Akala ko tapos na.

Pero hindi.

Umupo siya sa tabi ni Mika.

Tinawag niya ang isang waiter.

“Dalhan mo kami ng tsaa.”

Makalipas ang ilang minuto, isang mainit na tasa ang inilagay sa kamay ko.

Tumingin si Adrian sa akin.

“Lumuhod ka.”

Napatingin sa kanya maging ang mga kasamahan niya.

Alam niya ang pamilya ko.

Ang lolo ko ay dating sundalo.

Ang ama ko ay reservist.

Lumaki akong tinuturuan na ang dignidad ay hindi ipinagpapalit kahit kanino.

Pero gabing iyon, unti-unti kong ibinaba ang sarili ko.

Lumuhod ako.

Iniangat ko ang tasa.

“Para sa magiging bagong Mrs. Salazar.”

Namumutla si Mika.

Pati si Adrian ay hindi gumalaw.

Pero hindi ko ibinaba ang tasa.

“Please.”

Sa huli, tinanggap iyon ni Mika.

May tumawa sa gilid.

“Grabe, Ma’am Elena. Talagang kaya n’yong lunukin lahat.”

Hindi ako tumingin sa kanya.

Kay Adrian ako nakatingin.

At nakita kong mas galit siya ngayon kaysa noong tumanggi akong makipagtalo.

Pagkatapos ay bigla siyang sumigaw sa aide niya.

“Kunin ang mga dokumento niya!”

Ilang minuto pa, ibinato niya sa harap ko ang passport, ilang IDs, at isang lumang envelope na matagal ko nang hinihintay.

“Gusto kong makita kung saan ka pupunta,” sabi niya. “Kung sino ang tatanggap sa babaeng katulad mo.”

Pinulot ko ang passport.

Inilagay ko sa bag.

At nang pulutin ko ang huling envelope, nakita ko ang tatak sa harap.

Department of National Defense.

Sa ilalim nito ay may pangalang halos dalawang dekada ko nang hindi ginagamit.

Elena Marquez Valmores.

At may tatlong salitang nakasulat sa ibaba:

SECURITY CLEARANCE — APPROVED.

Hindi alam ni Adrian na anim na buwan ko nang hinihintay ang dokumentong iyon.

At higit sa lahat—

hindi niya alam kung bakit kailangan akong papuntahin sa Camp Aguinaldo kinabukasan nang alas-nuwebe ng umaga.

PART2

Paglabas ko ng officers’ club, hindi ako lumingon.

Narinig ko pa ang boses ni Adrian sa likod ko.

“Elena!”

Nagpatuloy lang ako.

Anim na taon akong paulit-ulit na lumingon.

Sa tuwing pinaparamdam niyang wala akong halaga, naaalala ko ang lalaking minsang naghintay sa labas ng ospital nang buong magdamag nang maaksidente ang tatay ko.

Sa tuwing nalalaman kong may ibang babae siya, naaalala ko ang opisyal na minsang nagsabing ipaglalaban niya ako laban sa buong mundo.

Pero ngayon, wala na akong gustong balikan.

Sa parking lot, may naghihintay na kulay abong SUV.

Pagbukas ng pinto, bumungad sa akin si Attorney Sofia Mercado, matalik kong kaibigan mula college.

Tinignan niya ang mukha ko.

Pagkatapos ang manipis kong damit.

Pagkatapos ang bag ko.

“Ano’ng ginawa niya?”

“Wala nang mahalaga.”

Inabot niya sa akin ang coat niya.

“Aalis tayo bukas ng umaga.”

Tumango ako.

Anim na buwan bago ang gabing iyon, may dumating na sulat mula sa Department of National Defense.

Hindi iyon para sa asawa ni Colonel Adrian Salazar.

Para iyon kay Elena Valmores, dating civilian language analyst at cultural liaison na minsang nagtrabaho sa isang border security program sa Mindanao.

Iyon ang bahagi ng nakaraan ko na hindi alam ng mga kaibigan ni Adrian.

At iyon din ang bahaging pinili niyang huwag alamin.

Noong dalawampu’t tatlong taong gulang ako, bumagsak ang negosyo ng pamilya namin.

Namatay ang nanay ko.

Nagkasakit ang tatay ko.

Nagtrabaho ako sa restaurant-bar ng tiyahin ko sa gabi.

Pero sa araw, nagtatrabaho ako bilang translator at civilian field assistant para sa isang joint peace and rehabilitation unit.

Marunong akong magsalita ng apat na wika.

Nakipag-coordinate ako sa evacuation centers.

Nagtala ako ng testimonya ng mga pamilyang nawalan ng tirahan.

At minsan, nakatulong ako sa pagbuo ng report na nagligtas sa isang convoy mula sa maling ruta.

Doon ko nakilala si Adrian.

Ang problema?

Nang magpakasal kami, sinabi niyang hindi ko na kailangang magtrabaho.

Unti-unti akong lumayo sa propesyon ko.

Pagkatapos ay lumayo ako sa mga kaibigan.

Sa huli, pati passport ko ay siya na ang may hawak.

Akala ko noon proteksyon iyon.

Ngayon alam ko nang kontrol iyon.

Kinabukasan, alas-otso y medya pa lang ay nasa Camp Aguinaldo na kami ni Sofia.

Pagdating sa main lobby, may lalaking naka-barong na naghihintay.

“Ms. Valmores?”

“Opo.”

Inabot niya ang kamay niya.

“Director Gabriel Cortez. Strategic Civilian Operations Office.”

Dinala niya ako sa isang conference room.

May limang tao sa loob.

Dalawa mula sa defense department.

Isa mula sa foreign affairs.

At dalawang civilian advisers.

May inilapag silang folder sa harap ko.

“May bagong regional humanitarian coordination program,” sabi ni Cortez. “Kailangan namin ng senior civilian liaison.”

Binuklat ko ang folder.

Manila.

Zamboanga.

Malaysia.

Indonesia.

May international assignments din.

“Bakit ako?”

Ngumiti siya.

“Dahil sampung taon na naming ginagamit bilang training reference ang field report mo noong 2014.”

Napatigil ako.

Akala ko nakalimutan na iyon.

“Nakita rin namin ang language certifications mo. Updated pa.”

Tumingin ako kay Sofia.

Ngumiti lang siya.

Siya ang tumulong sa akin anim na buwan na ang nakalipas para muling mag-apply.

“Ang unang contract ay dalawang taon,” sabi ni Cortez. “At kung tatanggapin mo, may training ka sa Singapore sa susunod na buwan.”

Napatingin ako sa passport na hawak ko.

Kagabi, pinahiya ako ni Adrian dahil akala niya wala akong mapupuntahan.

Ngayon, may buong mundo sa harap ko.

“Tatanggapin ko.”

Bandang tanghali, habang pinipirmahan ko ang huling dokumento, tumunog ang cellphone ni Sofia.

Tiningnan niya ang screen.

“Si Adrian.”

“Hayaan mo.”

Makalipas ang isang minuto, ako naman ang tinawagan.

Hindi ko sinagot.

Paglabas namin ng Camp Aguinaldo, may military vehicle sa gilid ng kalsada.

At nakatayo roon si Adrian.

Nakasumbrero.

Naka-uniform.

Walang kasama.

Pagkakita niya sa akin, agad siyang lumapit.

“Ano’ng ginagawa mo rito?”

“Trabaho.”

Tiningnan niya ang folder sa kamay ko.

Nabasa niya ang logo.

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Anong trabaho?”

“Hindi na concern ng asawa ko.”

Napahinto siya.

Doon yata niya naalala.

Hindi na kami magiging mag-asawa.

“Elena.”

Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi commanding officer ang tono niya.

Parang takot na lalaki.

“Pwede ba tayong mag-usap?”

“May hearing pa kami sa abogado.”

“Please.”

Tumingin ako kay Sofia.

Tumango siya at lumayo nang kaunti.

Huminga nang malalim si Adrian.

“Hindi ko alam na bumalik ka sa field.”

“Marami kang hindi alam tungkol sa akin.”

“Bakit hindi mo sinabi?”

Napatawa ako.

“Kailan?”

Natahimik siya.

“Noong inuuwi mo si Mika?”

“O noong tinatawag mo akong walang silbi?”

“O noong sinasabi mo sa mga tao na kinuha mo ako mula sa isang bar na parang pulubi?”

Humigpit ang kamay niya.

“Galit lang ako.”

“Anim na taon kang galit?”

Wala siyang sagot.

“Hindi ganoon kasimple.”

“Simple lang.”

Tiningnan ko siya.

“Pinili mo siya.”

“Pinili mong ipahiya ako.”

“Pinili mong hawakan ang passport ko.”

“Pinili mong gamitin ang nakaraan ko laban sa akin.”

“Walang isang aksidente sa lahat ng iyon, Adrian.”

Namula ang mata niya.

“Elena, tungkol sa baby—”

“Hindi mo kailangang magpaliwanag.”

Bigla niyang hinawakan ang braso ko.

“Hindi ko siya mahal gaya ng iniisip mo.”

Tinanggal ko ang kamay niya.

“Mas masama iyon.”

Nagulat siya.

“Kung hindi mo siya mahal, ibig sabihin sinira mo ang labindalawang taon natin para lang patunayan sa sarili mong kaya mo.”

Tumahimik siya.

At doon ko nalaman na tama ako.

Ilang araw matapos iyon, nagsimula ang legal proceedings.

Dahil may sarili akong abogado at kumpleto ang records, mabilis na lumabas ang ilang bagay na hindi inaasahan ni Adrian.

Ang bahay na akala niya ay solely controlled niya ay binili gamit ang pinagsamang pera namin.

May joint investment account din na matagal niyang itinuring na sarili niyang pera.

At higit sa lahat, may dokumentasyon si Sofia ng paulit-ulit niyang pagpigil sa personal IDs at travel documents ko.

Hindi ako humingi ng paghihiganti.

Hiniling ko lang ang eksaktong bahagi na legal na akin.

Walang higit.

Walang kulang.

Makalipas ang dalawang buwan, may sumabog namang problema sa pagitan nina Adrian at Mika.

Hindi dahil sa akin.

Kundi dahil nagsimulang maunawaan ni Mika kung ano ang ibig sabihin ng makasama ang isang lalaking sanay na kontrolin ang bawat bagay.

Isang gabi, tumawag siya sa akin.

Hindi ko sana sasagutin.

Pero sinagot ko rin.

“Ma’am Elena…”

Umiiyak siya.

“Ano?”

“Sorry.”

Hindi ako nagsalita.

“Akala ko ako ang pinili niya dahil mahal niya ako.”

Mahina akong huminga.

“Iyon din ang inakala ko noon.”

Sinabi niyang gusto niyang umalis.

Hindi ko siya pinigilan.

Hindi ko rin siya hinikayat.

“Desisyon mo ‘yan,” sabi ko. “Pero huwag kang manatili sa isang lugar dahil lang natatakot kang magsimula ulit.”

Pagkatapos noon, hindi na kami muling nag-usap.

Hindi ko alam kung nagkatuluyan sila.

At sa totoo lang, dumating ang araw na hindi ko na gustong malaman.

Tatlong buwan pagkatapos ng gabing lumuhod ako sa officers’ club, nasa Changi Airport ako sa Singapore.

May dala akong isang maliit na maleta.

Laptop.

Mga dokumento.

At passport ko.

Ang passport na dati kailangan ko pang ipagpaalam kung maaari kong gamitin.

May message si Sofia.

Congratulations, Senior Liaison Valmores. Don’t miss the briefing.

Napangiti ako.

May isa pang message.

Mula kay Adrian.

Mahaba.

Humihingi ng tawad.

Sinasabing mali siya.

Sinasabing hindi niya naintindihan kung kailan ako tuluyang nawala sa kanya.

At sa huling linya:

Kung pwede pa, uuwi ka ba?

Matagal kong tinitigan ang screen.

Pagkatapos ay hindi ko dinelete ang message.

Hindi ko rin sinagot.

Pinatay ko lang ang phone.

Sa boarding gate, sinabi ng staff:

“Ma’am Valmores, ready na po for boarding.”

Tumayo ako.

Noong gabing pinilit niya akong lumuhod, akala ni Adrian nabasag niya ang huling natitira kong dignidad.

Pero hindi niya naunawaan ang isang bagay.

Minsan, ang pagyuko ay hindi pagsuko.

Minsan, yumuyuko ang isang tao para pulutin ang huling bagay na kailangan niya—

bago tuluyang tumayo at lumakad palayo.

At ang pinulot ko nang gabing iyon ay hindi lang passport.

Kundi ang buhay na matagal ko nang iniwan para sa isang lalaking hindi marunong pahalagahan iyon.

Mensahe sa mga mambabasa

May mga pagkakataong napakatagal nating nananatili dahil iniisip nating ang pagtitiis ay katumbas ng pagmamahal. Pero hindi sukatan ng lalim ng pagmamahal ang dami ng sakit na kaya mong tanggapin.

Ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi kailangang durugin ang dignidad mo para manatili kang malapit sa kanya.

At kung dumating ang araw na kailangan mong magsimulang muli, huwag mong isipin na huli na.

Minsan, ang pintuang kinatatakutan nating buksan ang siya palang daan patungo sa buhay na matagal nang naghihintay sa atin.