Habang Nilalagnat Ako, Pera Pa Rin ang Hiningi ng Pamilya Ko—Tatlong Taon Matapos Ko Silang Iwan, Isang Larawan ng Bahay Ko ang Nagbalik sa Kanila, Ngunit Hindi Para Humingi ng Tawad
“Hindi ka naman mamamatay sa lagnat. Pumasok ka sa trabaho at ipadala mo ang pera.”
Iyon ang sinabi ng sarili kong ina habang nanginginig ako sa isang silid na kasya lamang ang kama at sirang aparador.
Kinabukasan, hinarangan ko silang lahat, nagbitiw sa trabaho, at sumakay sa unang bus patungong timog.
Tatlong taon ang lumipas bago nila ako muling nakita.
At nang mangyari iyon, hindi pagmamahal ang unang hinanap nila sa akin.
Kundi ang bahay na pinaghirapan kong bilhin.
Dalawampu’t anim na taong gulang ako noon at nangungupahan sa isang maliit na kuwarto sa Caloocan.
Mas maliit pa iyon kaysa sa kusina ng bahay na binili ng mga magulang ko para sa nakababatang kapatid kong si Jericho.
Manipis ang dingding. Kapag may bumahing sa kabilang kuwarto, rinig ko. Kapag umuulan, pumapasok ang tubig sa ilalim ng bintana.
Nang gabing iyon, 39.4 degrees ang lagnat ko.
Wala akong pagkain. Wala ring malinis na baso para makainom ng tubig.
Biglang umilaw ang cellphone ko.
Mensahe iyon mula kay Mama.
“Nasaan na ang ₱8,000 ngayong buwan?”
Matagal kong tinitigan ang mga salita.
Nanginginig ang mga daliri ko, pero tinawagan ko pa rin siya.
Anim na beses tumunog bago niya sinagot.
Maingay sa kabilang linya. May nagtatawanan at kumakain.
Narinig ko ang kapatid kong si Jericho.
“Ma, huwag mong lagyan ng dahon ng sibuyas. Nasusuka si Carla sa amoy.”
Napapikit ako.
Buntis ang asawa niya, at mula nang malaman iyon, para bang umiikot na ang buong mundo ng pamilya namin sa dinadala nitong bata.
“Ma,” mahina kong sabi. “Mataas ang lagnat ko.”
“Gaano kataas?”
“Lampas thirty-nine. Hindi ako makatayo.”
Saglit siyang tumahimik.
Akala ko mag-aalala siya.
Pero bumaba lamang ang boses niya na para bang napahiya siya sa narinig.
“Bakit, bata ka pa ba para puntahan kita?”
“Mag-isa lang ako rito.”
“Bumili ka ng gamot.”
“Hindi nga ako makatayo.”
Narinig kong bumuntong-hininga siya.
“Naku, Daniela. Huwag kang napakaarte.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa akin.
“Ang hipag mo buntis pero hindi ganyan kaagrabyado. May dinadala pa siyang apo namin. Ikaw, lagnat lang, parang katapusan na ng mundo.”
Nanikip ang lalamunan ko.
Mula pagkabata, hindi na bago sa akin iyon.
Kapag may pritong manok, pakpak ang sa akin at hita kay Jericho.
Kapag may bagong sapatos, siya ang sinusukatan. Ako ang gumagamit ng pinaglumaan ng pinsan namin.
Noong nakapasa ako sa state university sa Maynila, sinabi nina Mama at Papa na wala silang pera para sa matrikula at dormitoryo.
Ngunit nang araw ding iyon, binayaran nila ang ₱45,000 na review center ni Jericho kahit dalawang beses na siyang bumagsak sa entrance exam.
Nag-student loan ako.
Nagtrabaho bilang waitress tuwing gabi.
Pagkatapos kong makapagtapos at makatanggap ng unang sahod, kinuha ni Mama ang halos kalahati.
“Pambawi lang sa pagpapalaki namin sa iyo,” sabi niya.
Mula noon, buwan-buwan akong nagpapadala ng ₱8,000.
Apat na taon.
Sa apat na taon, nakatulong akong bayaran ang down payment sa bahay ni Jericho, hulog sa motorsiklo niya, kasal nila ni Carla, at appliances nila.
Samantalang ako, natutulog sa kutson na halos lumubog na sa gitna.
Akala ko noon, kapag sapat ang ibinigay ko, makikita rin nila ang halaga ko.
Ngunit nang gabing kailangan ko sila, pera pa rin ang una nilang hinanap.
“Daniela, nakikinig ka ba?” singhal ni Mama. “Kailangan namin bukas ang padala. Magpapalit ng sasakyan si Jericho. Nahihilo raw si Carla sa jeep.”
Napatingin ako sa balanse ng bangko ko.
₱7,284.
Isang linggo na lang, bayaran na ng renta.
Wala pa akong gamot.
“Ma,” sabi ko, “wala akong maipapadala ngayong buwan.”
Biglang tumalim ang boses niya.
“Nasaan ang sahod mo?”
“May sakit ako.”
“Buntis ang hipag mo!”
Para bang mas mabigat ang pagbubuntis ni Carla kaysa sa posibilidad na mawalan ako ng malay nang mag-isa.
“Anak na babae ka,” patuloy niya. “Kapag nag-asawa ka, mapupunta ka rin sa ibang pamilya. Habang wala ka pang asawa, tumulong ka muna sa tunay mong pamilya.”
May kung anong nabasag sa loob ko.
Hindi malakas.
Hindi dramatiko.
Parang isang manipis na sinulid na matagal nang nakapulupot sa leeg ko.
Binuksan ko ang contact settings.
Habang patuloy siyang nagsasalita tungkol sa sakripisyo nila, pinindot ko ang Block Contact.
Biglang natahimik ang mundo.
Tumawag si Papa.
Hinarangan ko rin.
Sumunod si Jericho.
Block.
Pagkaraan ng ilang segundo, may hindi kilalang numerong tumawag.
Si Carla.
“Ate Daniela,” malambing niyang sabi. “Huwag ka sanang magalit kay Mama. Kailangan lang talaga namin ng sasakyan. Buntis ako at mahirap bumiyahe.”
“Magkano na ang naibigay ko sa pamilya natin mula nang magtrabaho ako?” tanong ko.
Tumahimik siya.
“Ate, huwag naman nating bilangin. Pamilya tayo.”
“Kung pamilya tayo, bakit walang makapunta rito para dalhan ako ng gamot?”
Nanlamig ang boses niya.
“Buntis ako. Hindi maganda sa bata ang stress.”
“E di ibaba mo ang tawag para hindi ka ma-stress.”
Hinarangan ko rin siya.
Pagkatapos, binuksan ko ang laptop ko at gumawa ng resignation letter.
Hindi lang pamilya ko ang gumagamit sa akin.
Sa kompanyang pinapasukan ko, labing-apat na araw akong sunod-sunod na nag-overtime noong nakaraang buwan.
Ngunit binawasan pa rin ang bonus ko dahil kalahating araw akong nawala para magpatingin sa doktor.
Tatlong linya lang ang resignation letter ko.
Dahilan: kalusugan.
Hindi na kayang magpatuloy sa tungkulin.
Pakiproseso ang agarang pagbibitiw.
Pagkatapos kong ipadala iyon, binuksan ko ang isang bus booking application.
Ilang buwan ko nang paulit-ulit na tinitingnan ang ruta.
Maynila papuntang Iloilo.
Matagal ko nang gustong umalis.
Hindi lang ako nagkaroon ng lakas ng loob.
Pinili ko ang biyahe kinabukasan, alas-siyete ng umaga.
Nasa payment page na ako nang biglang may malakas na kumatok sa pinto.
“Daniela!”
Si Jericho.
“Alam kong nandiyan ka!”
Hindi ako gumalaw.
Sinipa niya ang pinto.
“Binlock mo si Mama? Pinaiyak mo siya!”
Maya-maya, narinig kong kinakausap niya ang mga kapitbahay sa malambing na boses.
“Kapatid niya ako. Nag-aalala lang kami. May tampo kasi sa pamilya.”
Ganoon siya palagi.
Mabait sa harap ng ibang tao.
Mapang-abuso kapag walang nakakakita.
Pinindot ko ang voice recorder sa cellphone ko bago ko binuksan ang pinto.
Nakatayo siya sa labas, suot ang mamahaling jacket at sapatos na ako rin ang nagbayad noong birthday niya.
Pagpasok niya, agad siyang napangiwi.
“Dito ka nakatira? Nakakahiya.”
“Ano ang kailangan mo?”
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.
“May lagnat ka nga.”
Hindi ako sumagot.
Ngumisi siya.
“Nakatayo ka pa naman. Hindi ka pa mamamatay.”
Pagkatapos ay iniunat niya ang kamay.
“Nasaan ang pera?”
“Wala.”
Nawala ang ngisi niya.
“Ulitin mo.”
“Wala akong ibibigay.”
Lumapit siya hanggang halos magdikit ang mga mukha namin.
“Daniela, huwag mo akong subukan. Malaki ang utang na loob mo sa pamilya. Ako ang lalaki. Ako ang magdadala ng apelyido natin. Malapit na akong maging ama.”
“Hindi ko responsibilidad ang pamilyang binuo mo.”
Sinunggaban niya ang pulso ko.
Mahigpit.
Masakit.
“Akala mo makakaalis ka lang?”
Tumingin siya sa bukas kong laptop.
Nakita niya ang reservation papuntang Iloilo.
Nanlaki ang mga mata niya.
“Ano ito?”
Bago ko pa maisara ang laptop, hinablot niya iyon.
Pagkatapos ay tumawa siya nang walang saya.
“Pupunta ka sa Iloilo?”
Tumingin siya sa akin na para bang hindi ako kapatid kundi pag-aari na gustong tumakas.
“Hindi ka aalis bukas.”
“Hindi mo ako mapipigilan.”
Dahan-dahang inilabas ni Jericho ang cellphone niya.
“Talaga?”
Pagkatapos ay ipinakita niya sa akin ang mensaheng ipinadala ni Mama.
Isang litrato ng student loan documents ko.
At sa ibaba, isang banta:
“Kapag umalis si Daniela nang hindi nagbibigay ng pera, ipapasa natin sa kompanya at sa pulis ang ebidensiyang pineke niya ang pirma ng ama niya sa loan.”
Napatingin ako kay Jericho.
Ngumiti siya.
“May choice ka, Ate.”
“Ipadala mo ang pera at manatili rito…”
“O sisirain namin ang buong buhay mo bago ka pa makarating sa terminal.”
PARTE2
Hindi ako agad nakapagsalita.
Hindi dahil natakot ako sa banta.
Kundi dahil sa wakas, malinaw ko nang nakita kung hanggang saan kayang umabot ang pamilya ko para manatili akong sunud-sunuran.
“Pineke ko raw ang pirma ni Papa?” tanong ko.
“May papeles kami.”
“May recording din ako.”
Nawala ang ngiti ni Jericho.
Kinuha ko ang cellphone mula sa mesa at itinaas iyon.
“Simula nang kumatok ka, naka-record ang lahat. Kasama ang paghingi mo ng pera, ang pananakit mo sa akin, at ang pagbabanta ninyo.”
Binitiwan niya ang laptop.
“Sinong paniniwalaan nila? Ikaw na walang pera, o ang sarili mong pamilya?”
“Malalaman natin.”
Binuksan ko ang pinto.
“Lumabas ka.”
Tumawa siya at muling sinunggaban ang braso ko.
Ngunit pagkakataong iyon, sumigaw ako.
“Kuya Ben! Tumawag po kayo ng barangay!”
Bumukas ang mga pinto sa magkabilang kuwarto.
Lumabas ang matandang landlord at dalawang nangungupahan.
Nakita nilang hawak ni Jericho ang braso ko habang halos hindi ako makatayo sa lagnat.
Agad niya akong binitiwan.
“Hindi ninyo naiintindihan. Pamilya namin ito.”
Sumagot ang landlord.
“Kung pamilya ka, bakit tinatakot mo ang kapatid mong may sakit?”
Dumating ang barangay tanod makalipas ang ilang minuto.
Dinala ako sa health center habang pinalabas si Jericho sa inuupahan ko.
Hindi ako nagsampa ng kaso noon.
Wala na akong lakas.
Ngunit ipina-blotter ko ang nangyari at itinabi ang recording.
Kinabukasan, nilalagnat pa rin ako nang sumakay ako sa bus at ferry papuntang Iloilo.
Dalawang bag lang ang dala ko.
Ilang damit.
Mga dokumento.
At ₱3,900 na natira matapos ang pamasahe at gamot.
Wala akong tiyak na trabaho.
Wala akong kakilala roon maliban sa dati kong kaibigang si Mae na nakilala ko sa university.
Pinatuloy niya ako sa maliit nilang bahay sa Oton sa loob ng dalawang linggo.
Hindi niya ako tinanong kung magkano ang kaya kong ibigay.
Hindi niya ako sinumbatan sa pagkain.
Noong unang gabing ipinaghain niya ako ng mainit na arroz caldo, napaiyak ako.
“Bakit ka umiiyak?” tanong niya.
“Hindi ko alam,” sagot ko.
Ngunit alam ko.
Iyon ang unang pagkakataong may nag-alaga sa akin nang walang hinihinging kapalit.
Pagkaraan ng isang buwan, nakahanap ako ng trabaho bilang administrative assistant sa isang maliit na logistics company.
Mas mababa ang sahod kaysa sa dati kong trabaho sa Maynila.
Pero maayos ang amo.
Kapag tapos na ang oras, pinauuwi kami.
Kapag may sakit, pinapahinga.
Sa unang anim na buwan, paulit-ulit akong nagigising sa gabi na natatakot na baka may kumatok at maningil sa akin.
Minsan, binubuksan ko ang bank application ko para lang tiyaking wala nang awtomatikong transfer sa pamilya ko.
Hindi ako naging mayaman agad.
Nagtipid ako.
Nagbenta ng homemade pastries tuwing weekend.
Natuto akong gumawa ng digital bookkeeping para sa maliliit na negosyo.
Pagkatapos ng isang taon, umalis ako sa trabaho at nagsimulang tumanggap ng sarili kong mga kliyente.
Pinangalanan ko ang maliit kong serbisyo na Dani Ledger Solutions.
Sa simula, tatlo lang ang kliyente ko.
Pagkaraan ng isa pang taon, naging dalawampu’t pito.
Nakakuha ako ng dalawang empleyado.
Nabayaran ko ang student loan ko.
At sa ikatlong taon, nakapag-down payment ako sa isang maliit ngunit maaliwalas na townhouse sa Pavia.
Dalawang kuwarto.
May maliit na hardin.
May bintanang hindi pinapasok ng ulan.
Noong araw na ibinigay sa akin ang susi, matagal akong nakatayo sa sala.
Walang muwebles.
Walang kurtina.
Pero akin iyon.
Walang makakapagsabi kung kailan ako dapat umalis.
Walang kukuha ng pagkain sa plato ko.
Walang magpaparamdam na nakikitira lang ako sa sarili kong buhay.
Kumuha si Mae ng litrato ko sa harap ng bahay habang hawak ko ang susi.
Bihira akong mag-post sa social media.
Pero noong araw na iyon, inilagay ko ang larawan sa Facebook.
Ang caption ko ay simple.
“Unang bahay ko. Hindi malaki, pero bawat bahagi nito ay binili ko nang hindi kinakailangang isuko ang sarili ko.”
Wala pang sampung minuto, sunod-sunod nang tumunog ang cellphone ko.
Mga hindi kilalang numero.
May tawag mula Maynila.
May tawag mula Bulacan.
May tawag mula Laguna.
Pagkaraan, nakatanggap ako ng mensahe mula sa pinsan kong si Liza.
“Ate Dani, nakita raw ni Tita ang post mo. Hinahanap ka nilang lahat.”
Hindi ko sinagot.
Ngunit kinabukasan, may dumating na tatlong tao sa gate ng subdivision.
Sina Mama, Papa, at Jericho.
Kasama nila ang isang batang lalaki na halos dalawang taong gulang.
Anak nina Jericho at Carla.
Hindi kasama si Carla.
Lumabas ako ngunit hindi ko sila pinapasok.
Napaluha agad si Mama nang makita ako.
“Anak.”
Tatlong taon niya akong hindi hinanap nang maayos.
Ngunit ngayon, parang siya ang inabandona.
“Bakit hindi mo sinabi sa amin na maganda na ang buhay mo?”
Hindi ko napigilang mapangiti.
“Iyon talaga ang una mong itatanong?”
Lumapit si Papa.
“Kalilimutan na namin ang ginawa mo noon. Umuwi ka na.”
“Anong ginawa ko?”
“Tinalikuran mo ang pamilya.”
“Iniwan ninyo akong may sakit.”
“Kulang lang tayo sa komunikasyon,” sabi niya.
Si Jericho ang pinakamaikli ang pasensiya.
“May tatlong kuwarto ba ito?”
“Dalawa.”
“Malaki naman ang sala. Puwedeng hatiin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Bakit mo tinatanong?”
Nagkatinginan silang tatlo.
Doon ko nalaman ang tunay na dahilan.
Naremata ang bahay na binili ng mga magulang ko para kay Jericho.
Ang sasakyang pinilit nilang bilhin ay hindi nahulugan.
Nalugi ang online reselling business ni Jericho.
At ang mas malala, ginamit niya ang titulo ng bahay nina Mama bilang collateral sa pautang nang hindi lubos na ipinapaliwanag sa kanila ang papeles.
Iniwan siya ni Carla matapos matuklasang may iba siyang babae at maraming utang.
Kaya ngayon, kailangan nila ng matitirhan.
“Pansamantala lang,” sabi ni Mama. “Habang nakababangon si Jericho.”
“Hindi.”
Parang hindi niya naintindihan ang salita.
“Ano?”
“Hindi kayo titira rito.”
Umiyak siya nang mas malakas.
“Anak mo kami!”
“Ako ang anak ninyo.”
Tumigil siya.
“Pero noong kailangan ko kayo, itinuring ninyo akong ATM.”
“Pinag-aral ka namin,” singhal ni Papa.
“Inutang ko ang matrikula ko.”
“Pinakain ka namin.”
“Pinakain ninyo ako ng tira habang binibigay ninyo kay Jericho ang lahat.”
Nagtaas ng boses si Jericho.
“Hindi mo ba nakikita ang anak ko? Wala siyang matitirhan!”
“May ama siya.”
“Wala akong trabaho!”
“Hindi ko kasalanan iyon.”
Bigla siyang lumapit sa gate.
“Hindi mo puwedeng gawin ito sa pamilya mo!”
Tahimik kong inilabas ang cellphone ko.
“Hindi ba iyan din ang sinabi mo noong pinagbantaan ninyo akong kasuhan dahil sa pekeng pirma?”
Nanigas ang mukha ni Papa.
“Anong pekeng pirma?”
Lumingon ako sa kanya.
“Hindi mo alam?”
Napatingin siya kay Mama at Jericho.
Doon nagsimulang mabiyak ang kasinungalingan.
Ang student loan documents na ginamit nilang panakot sa akin ay hindi galing kay Papa.
Si Mama pala ang kumuha ng kopya sa mga gamit ko.
Si Jericho ang gumawa ng pekeng dokumento na parang reklamo mula sa lending office.
Wala silang totoong ebidensiya laban sa akin.
Pawang pananakot lamang iyon.
Ngunit may mas malala pa.
Nang makita ni Papa ang dating recording at mga screenshot na itinago ko, inamin ni Jericho na hindi lang bahay nila ang isinangla niya.
Ginamit din niya ang pangalan ni Papa bilang co-maker sa dalawang personal loan.
“Akala ko mababayaran ko kapag lumago ang negosyo,” depensa niya.
Sinampal siya ni Papa.
Sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, nakita kong siya naman ang sinigawan.
“Niloko mo kami!”
Napatawa ako nang mahina.
“Ngayon ninyo lang napansing marunong siyang manloko?”
Tumingin si Mama sa akin.
“Daniela, tulungan mo kami. Ikaw na lang ang mayroon kami.”
Iyon ang pinakamasakit at pinakanakakatawang pangungusap na narinig ko.
Hindi niya sinabing mahal niya ako.
Hindi niya sinabing nagsisisi siya.
Sinabi niyang ako na lang ang mayroon sila.
Parang ako na naman ang huling bagay na maaaring gamitin.
“Ikaw ang nagsabi noon na kapag nag-asawa ako, magiging parte ako ng ibang pamilya,” sabi ko. “Hindi ako nag-asawa. Pero nakabuo ako ng buhay na hindi ninyo pag-aari.”
Lumuhod si Mama sa labas ng gate.
Nagulat ang mga guard at kapitbahay.
“Anak, maawa ka.”
Binuksan ko ang gate, ngunit hindi para papasukin sila.
Lumapit ako at tinulungan siyang tumayo.
“Hindi kita hahayaang lumuhod. Pero hindi rin kita papayagang manirahan dito.”
Inabot ko sa kanya ang isang folder.
May contact details iyon ng legal aid office sa Maynila, impormasyon tungkol sa debt restructuring, at listahan ng murang paupahan malapit sa trabaho ni Papa.
Naglaan din ako ng sapat na halaga para sa tatlong buwang renta.
Hindi ko ibinigay kay Jericho.
Direkta kong binayaran ang landlord na napili nila.
“Ito lang ang tulong na ibibigay ko,” sabi ko. “Hindi buwan-buwan. Hindi habang-buhay.”
Sumigaw si Jericho.
“Napakayabang mo dahil may bahay ka na!”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ako mayabang dahil may bahay ako.”
“Tahimik lang ako dahil sa wakas, hindi mo na kayang kunin ang anumang nasa loob nito.”
Nang araw ding iyon, umalis sila.
Hindi naging maganda agad ang lahat.
Nagpadala si Mama ng mahahabang mensahe tungkol sa utang na loob.
Sinabi ni Papa na pinag-uusapan ako ng mga kamag-anak.
Tinawag ako ni Jericho na walang puso.
Ngunit may mga bagay na hindi na ako pinatulan.
Hindi ko kailangang ipaliwanag ang sugat ko sa mga taong nakakita kung paano iyon ginawa ngunit piniling sabihing maliit lang iyon.
Makalipas ang anim na buwan, nakatanggap ako ng maikling mensahe mula kay Papa.
“Nasa construction ako ngayon. Nagbabayad kami ng utang. Hindi ko pa kayang humingi ng tawad nang maayos. Pero mali kami.”
Hindi ko siya agad pinatawad.
Ngunit hindi ko rin binura ang mensahe.
Si Mama naman ay nagsimulang magtinda ng lutong ulam.
Paminsan-minsan, nagpapadala siya ng litrato ng paninda niya.
Hindi na siya humihingi ng pera.
Si Jericho lamang ang hindi nagbago.
Ilang beses siyang nanghingi ng puhunan at gumamit pa ng larawan ng anak niya para maawa ako.
Hindi ko siya binigyan.
Dahil ang pagtulong ay hindi nangangahulugang paulit-ulit mong ililigtas ang taong ayaw matutong lumangoy.
Isang taon matapos kong bilhin ang bahay, nagtanim ako ng sampaguita sa maliit na hardin.
Tuwing umaga, umiinom ako ng kape sa labas habang pinapanood ang araw na tumama sa mga dingding na ako mismo ang pumili ng kulay.
Minsan, naaalala ko pa rin ang maliit na kuwarto sa Caloocan.
Ang malamig na gabing iyon.
Ang lagnat.
Ang boses ni Mama na nagsasabing huwag akong mag-inarte.
Ngunit hindi ko na iyon naaalala bilang gabi kung kailan ako iniwan ng pamilya ko.
Naalala ko iyon bilang gabi kung kailan ko unang pinili ang sarili ko.
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi lahat ng paglayo ay kawalan ng pagmamahal. Minsan, ang paglayo ang tanging paraan upang mailigtas ang bahaging matagal nang nauubos sa kakabigay. Ang pagiging pamilya ay hindi lisensiya para manakit, manakot, o gamitin ang sakripisyo ng isang tao. Maaari kang tumulong nang may hangganan, magmahal nang hindi nagpapagamit, at piliin ang sarili mo nang hindi nagiging masamang tao.
