Tatlong Araw Pa Lang Kaming Kasal Nang Iwan Ako ng Asawang Sundalo—Akala Nila Babantayan Ko ang Bahay, Pero Sa Harap ng Buong Barangay, Pinapirma Ko Siya sa Kasunduang Babago sa Buhay Ko Magpakailanman at Sisira sa Kanyang Malinis na Pangalan
Ikatlong araw pa lang matapos ang kasal namin, isinuot na ni Ramon Dela Cruz ang kanyang uniporme.
Sa dibdib niya, ikinabit ng kapitan ng barangay ang malaking pulang bulaklak na tanda ng pag-alis niya bilang bagong sundalo.
Habang pumapalakpak ang mga tao, tumingin sa akin ang kapitan at nagtanong, “Lina, handa ka bang bantayan ang bahay ng asawa mo at alagaan ang mga magulang niya habang nasa serbisyo siya?”
Hindi ako kumurap.
“Hindi po.”
Biglang namatay ang ingay sa bakuran.
Ang ngiti ni Ramon, na kanina’y taas-noo pa habang nakasabit ang berdeng canvas bag sa balikat, ay nanigas na parang naputol sa gitna. Ang kapitan, hawak pa ang ballpen, tumingin sa akin, pagkatapos kay Ramon.
“Lina,” mahinahong sabi niya, “hindi biro ang sinasabi mo. Tatlong araw pa lang kayong kasal.”
Tiningnan ko ang mga kamay ko.
Mapuputi pa ang mga daliri ko. Wala pang bitak. Wala pang kalyo. Wala pang amoy ng gamot at ihi na kahit ilang kusot ay hindi maalis.
Sa dati kong buhay, limampung taon kong binantayan ang lumang bahay ng mga Dela Cruz.
Limampung taon kong inalagaan ang nanay ni Ramon na labingpitong taon nakaratay. Pinunasan ko ang katawan niya, pinalitan ang kumot, pinakain siya, nilabhan ang maruruming sapin. Pinagsilbihan ko rin ang ama niyang ubo nang ubo at laging galit.
Habang ako’y tumatanda sa bukid, si Ramon ay umangat sa Maynila.
Naging opisyal. Nag-asawa ng anak ng isang heneral. At sa tuwing may magtatanong tungkol sa babaeng iniwan niya sa Nueva Ecija, sinasabi niyang malandi raw ako. Na hindi raw ako marunong maghintay. Na may lalaki raw ako sa baryo.
Limampung taon akong tinapak-tapakan ng kasinungalingan niya.
Nang bumalik siya sa aming baryo, matanda na ako, halos buto’t balat, habang siya’y naka-barong, may kotse, may asawa, may anak na babae.
Tinakpan pa ng anak niya ang ilong habang nakatingin sa barung-barong ko.
“Papa, siya ba ang dati mong asawang makati?”
Sa sobrang galit, isinuka ko ang dugo ko.
Pagdilat ko, bumalik ako sa araw na aalis si Ramon bilang sundalo.
Kaya ngayon, tinaas ko ang ulo ko.
“Kapitan, hindi po ako nagbibiro. Marangal ang pagsundalo ni Ramon. Hindi ko siya pipigilan.”
Tumingin ako kay Ramon.
“Pero hindi ako magiging bantay ng bahay niya. Hindi rin ako magiging libreng katulong ng mga magulang niya.”
Si Aling Pilar, nanay ni Ramon, ang unang sumigaw.
“Walanghiya ka! Pumasok ka na sa bahay namin, kaya pamilya ka na namin!”
Tumingin ako sa kanya nang diretso.
Sa dati kong buhay, hinawakan niya ang kamay ko bago siya mamatay. Sinabi niyang hindi ako malilimutan ni Ramon.
Pero nakalimutan ako ni Ramon bago pa man siya umalis.
“Nanay,” sabi ko, malamig ang boses, “nag-asawa po ako. Hindi ako nagbenta ng sarili.”
Pinalo ni Mang Cardo, ama ni Ramon, ang mesa gamit ang kanyang tungkod.
“Babae ka lang. Ano ang alam mo sa kinabukasan ng lalaki? Nag-susundalo ang anak ko para umangat. Magtiis ka ngayon, giginhawa ka rin balang araw.”
Napangiti ako.
“Kung ginhawa niya ang hinihintay ninyo, sa inyo na po iyon. Hindi ko na kukunin.”
Doon na nanlaki ang mga mata ni Ramon.
“Lina Mercado, tama na. Pinapahiya mo ako sa harap ng buong barangay.”
Kinuha ko mula sa lumang aparador ang aming marriage certificate at inilapag sa mesa.
“Hindi ako ang nagpapahiya sa iyo, Ramon. Ikaw mismo.”
Lumamig ang mukha niya.
“Tulad ng sinabi mo kagabi,” pagpapatuloy ko, “pagdating mo sa kampo, ayaw mong padalhan kita ng sulat. Baka pagtawanan ka ng mga kasamahan mo dahil may asawa kang taga-baryo.”
Nagsimulang magbulungan ang mga kapitbahay sa labas ng bakod.
Biglang lumapit si Ramon. “Ano’ng pinagsasabi mo?”
Umatras ako ng isang hakbang.
“Sabi mo rin, kapag nakaangat ka na at may nakilala kang mas bagay sa iyo, dapat marunong akong makiramdam. Huwag daw kitang itali gamit ang marriage certificate.”
Nagtaas siya ng kamay, para takpan ang bibig ko.
Bumagsak ang palad ng kapitan sa mesa.
“Ramon! Nasa harap tayo ng tao. Huwag kang mananakit.”
Tumigil si Ramon, pero nakita ko sa mga mata niya ang dating talim.
Alam ko ang titig na iyon.
Iyon ang tingin ng lalaking gustong itapon ang isang bagay pero hindi pa makahanap ng tamang basurahan.
Lumuhod si Aling Pilar sa tabi ko, kunwari naaawa.
“Lina, anak, naiintindihan ko ang tampo mo. Pero aalis ang asawa mo para sa bayan. Huwag kang maging pabigat.”
Hinila ko ang kamay ko mula sa kanya.
“Hindi ako pabigat. Kaya nga ayaw kong pabigat sa akin ang buong pamilya ninyo.”
Itinulak ko ang papel sa harap ng kapitan.
“Kung gusto ninyo akong maiwan dito, gumawa tayo ng kasunduan. Magkano ang buwanang padala ni Ramon? Sino ang gagastos kapag nagkasakit kayo? Kapag ako ang mag-aalaga, magkano ang bayad kada araw?”
Namula si Mang Cardo.
“Naniningil ka sa sariling pamilya?”
“Hindi ko po pamilya ang taong gagamit sa buhay ko para umangat, tapos itatapon ako kapag nakahanap ng mas magandang pangalan.”
May bumulong sa mga kapitbahay, “May punto ang bata.”
“Tatlong araw pa lang silang kasal,” sabi ng isa pa. “Bakit siya itatali habang-buhay?”
Hindi kinaya ni Ramon ang kahihiyan.
“Sige,” madiin niyang sabi. “Pipirma ako. Huwag kang magsisisi.”
“Hindi ako magsisisi.”
Sumulat siya ng kasunduan sa barangay: hindi ako obligadong tumira sa bahay ng mga Dela Cruz, hindi ako mananagot sa mga magulang niya, at kapag hiniling ko ang legal na paghihiwalay, hindi niya ako haharangin.
Nang matapos, inihagis niya ang ballpen sa mesa.
“Lina, huwag na huwag kang lalapit sa akin para humingi ng tulong.”
Tinupi ko ang papel at isinuksok sa loob ng damit ko.
“Huwag kang mag-alala. Ayoko sa mahabang biyahe.”
May napatawa sa bakuran.
Lalong dumilim ang mukha ni Ramon.
Naghihintay na ang recruitment officer sa may kalsada. Wala na siyang oras makipagtalo. Dinala niya ang bag niya at lumabas ng gate.
Pagdaan niya sa tabi ko, bumulong siya, “Babaeng tulad mo, mabubulok ka lang sa baryong ito.”
Tumingin ako sa likod niya.
“Ramon, tandaan mo ang sinabi mo ngayon.”
Hindi siya lumingon.
Noong dati kong buhay, hinabol ko siya hanggang dulo ng kalsada, umiiyak. Hindi siya tumigil.
Ngayon, nanatili akong nakatayo.
At sa bawat hakbang niya palayo, parang may batong matagal na nakadagan sa dibdib ko ang tuluyang nalaglag.
Pagkaalis niya, pinalayas ako nina Aling Pilar at Mang Cardo. Sinipa pa nila palabas ang baul kong dala mula sa bahay ng magulang ko.
Pagbukas ko, kulang ang isang pilak na pulseras at nawawala ang dalawampung pisong ipinatago sa akin ni Nanay.
“Nasaan ang gamit ko?” tanong ko.
Namuti ang labi ni Aling Pilar.
“Anong gamit? Huwag kang mag-imbento!”
Tumingin ako sa kapitan.
“Kapitan, may listahan po ng dote ko. Kayo po ang saksi noong araw ng kasal.”
Nang ilabas ang listahan, nanginginig na si Aling Pilar. Sa huli, kinuha niya mula sa likod ng kalan ang pera at isang pulseras.
“Isa pa,” sabi ko.
“Nawala!” sigaw niya.
“May ukit na ‘Lina’ sa loob. Kahit kanino ninyo ibigay, makikilala ko.”
Napilitan si Mang Cardo na pumirma ng utang.
Kinabukasan, bumalik ako sa bahay ng magulang ko. Akala ko pagalitan ako ni Nanay. Pero niyakap niya ako.
“Anak,” sabi niya, “buti umuwi ka.”
Mula noon, nagtahi ako ng matitibay na sapatos na tela. Ibinenta ko sa kooperatiba. Sa unang kita ko, bumili ako ng harina at karne.
Habang kumukulo ang nilaga, dumating si Aling Pilar sa harap ng bahay namin, humahagulhol para marinig ng buong eskinita.
“Mga kapitbahay! Tingnan ninyo ang babaeng ito! Tatlong araw pa lang asawa ng anak ko, pinapirma na sa paghihiwalay! Ngayon kumakain ng karne habang ang anak ko’y nagsisilbi sa bayan!”
Lumabas ang mga tao.
Dati, takot ako sa tingin ng marami.
Ngayon, kinuha ko ang kasunduan sa loob ng bahay at itinaas ito.
“Aling Pilar,” sabi ko, “gusto po ba ninyong basahin ko nang malakas kung bakit pumirma ang anak ninyo?”
Tumigil ang iyak niya.
Tumingin ako sa mga taong nakapaligid.
“At hindi lang ito ang hawak ko.”
PARTE2
“At hindi lang ito ang hawak ko.”
Pagkasabi ko niyon, humigpit ang mukha ni Aling Pilar.
Kanina, nakahandusay pa siya sa lupa, pinapahid ang laway at luha sa saya niya para magmukhang api. Ngayon, para siyang pusang nabuhusan ng malamig na tubig.
“Ano pang kasinungalingan ang ipapakalat mo?” sigaw niya, pero nanginginig ang dulo ng boses niya.
Pumasok ako sa bahay at kinuha ang maliit na sobreng kulay-kayumanggi na nakita ko sa ilalim ng lining ng baul ko.
Noong pinalayas nila ako, minadali nilang itapon ang gamit ko. Hindi nila napansing nadulas mula sa bulsa ng lumang polo ni Ramon ang sobreng ito.
Sa dati kong buhay, hindi ko ito nakita.
Sa buhay na ito, binuksan ko ang mga mata ko bago nila ako muling ilibing nang buhay.
Binuksan ko ang sobre sa harap ng mga kapitbahay.
May isang sulat sa loob. Sulat-kamay ni Ramon.
Hindi pa iyon naipapadala.
Tiningnan ko si Aling Pilar.
“Gusto ninyong ako ang mukhang masama? Sige. Pakinggan ninyo ang mabuting anak ninyo.”
Humakbang palapit si Nanay at hinawakan ang likod ko. Hindi niya ako pinigilan. Isang tahimik na suporta lang, sapat para hindi manginig ang tuhod ko.
Binasa ko nang malinaw.
“‘Mahal kong Teresa, aalis na ako papuntang kampo. Huwag kang mag-alala sa kasal na iyon. Pormalidad lang iyon para matuwa sina Tatay. Iyong babaeng taga-baryo, hindi niya ako kayang abutin. Kapag nakaangat ako, ako na mismo ang gagawa ng paraan para mawala siya sa buhay ko.’”
Nagkagulo ang mga tao.
“Teresa?” bulong ng isang kapitbahay. “Hindi ba anak iyon ni Kapitan Valdez sa kabilang bayan?”
“May babae na pala bago pa ikasal?”
Namutla si Aling Pilar.
“Peke iyan! Peke!”
Ibinalik ko sa kanila ang tingin na matagal kong kinimkim sa loob ng limampung taon.
“Peke? Kung peke ito, ipatawag ninyo si Ramon. Ipakita natin sa recruitment officer. Ipakumpara ang sulat-kamay niya sa kasunduang pinirmahan niya kahapon.”
Tumahimik siya.
Alam niyang hindi peke.
Alam niyang noon pa man, ginamit lang ako ng anak niya bilang tulay. Ang pamilya ko ang nag-ambag ng bigas sa kasal. Ako ang may baul na may kumot, damit, konting pera, at pilak na pulseras. Ako ang inaasahang magbubuhat ng bahay nila habang si Ramon ay lilipad.
At kapag nakalipad na siya, ako ang itutulak nila sa putikan.
Isang matandang lalaki sa kanto ang umiling.
“Aling Pilar, kahiya-hiya naman. Anak ninyo ang may plano, bakit ang babae ang pinapahiya ninyo?”
May isa pang babae, si Ate Mila, ang nagsalita.
“Kung ako ang anak mo, Lina, mas mabuti pang umuwi kaysa gawing utusan habang buhay.”
Doon unang bumagsak ang maskara ni Aling Pilar.
Hindi na siya umiyak.
Tumayo siya, itinuro ako, at sumigaw, “Kahit anong sabihin mo, iniwan ka pa rin ng anak ko! Sundalo siya. Ikaw? Mananahi ka lang ng sapatos hanggang mamatay!”
Napangiti ako.
Sa dati kong buhay, sa linyang iyon ako nadudurog.
Ngayon, parang hangin lang.
“Mas mabuti nang manahi ng sapatos gamit ang sariling kamay,” sagot ko, “kaysa magsuot ng uniporme habang tinatapakan ang babaeng ginamit mo.”
Hindi siya nakasagot.
Umalis siya habang nakatingin ang buong eskinita.
Mula sa araw na iyon, nagbago ang hangin sa baryo.
May mga patuloy pa ring bumubulong. May nagsasabing masyado akong matapang. May nagsasabing hindi maganda sa babae ang walang asawa.
Pero mas marami ang tahimik na lumalapit sa akin.
May mga babaeng nagpapagawa ng sapatos. May mga magsasakang nagtatanong kung kaya ko raw gumawa ng mas makapal na talampakan para sa putikan. May mga tsuper ng kariton na gustong bumili ng pares na hindi madaling mapunit.
Hindi ko na sinagot ang tsismis.
Trabaho ang isinagot ko.
Umaga, tumutulong ako sa bukid. Hapon, sinusukat ko ang paa ng mga bumibili. Gabi, sa ilalim ng ilawang de-gas, tinatahi ko ang bawat patong ng tela hanggang sumakit ang likod ko.
Sabi ni Nanay, “Anak, baka masira ang mata mo.”
Sagot ko, “Nanay, mas matagal nang bulag ang buhay ko noon. Ngayon lang ako nakakakita.”
Pagkalipas ng tatlong buwan, hindi na tatlong pares ang dinadala ko sa kooperatiba.
Dalawampu na.
Pagkalipas ng kalahating taon, ang mga sapatos kong tela ay dinadala na sa palengke ng San Jose. Tinawag nila iyong “Sapatos ni Lina”—matibay, mura, hindi madaling bumigay.
Ang unang malaking kita ko, hindi ko ipinambili ng alahas.
Pinakumpuni ko ang bubong ng bahay namin.
Ang ikalawa, bumili ako ng makinang panahi na segunda mano.
Ang ikatlo, binayaran ko ang utang ni Tatay sa kooperatiba.
Tuwing may lalaking nagyayabang na walang mararating ang babaeng iniwan ng asawa, ngumingiti lang ako.
Hindi lahat ng iniwan ay kawawa.
May mga iniwan na doon pa nagsisimulang mabuhay.
Isang taon matapos umalis si Ramon, dumating ang unang sulat niya.
Hindi iyon para sa akin.
Para iyon kay Aling Pilar, pero ipinakita sa akin ng pinsan niyang si Nestor, dahil kasama sa sulat ang pangalan ko.
Nakaupo kami noon sa harap ng kooperatiba nang iabot niya ang papel.
“Lina,” sabi niya, “hindi ko alam kung dapat kong ipakita ito, pero kailangan mong malaman.”
Binasa ko.
Sinulat ni Ramon na may posibilidad siyang mailipat sa Maynila. Sinabi rin niyang huwag na huwag daw akong hahayaang gamitin ang pangalan niyang Dela Cruz sa negosyo ko.
Natawa ako.
Pangalan ko ang ginamit ko.
Hindi sa kanya.
Sa dulo ng sulat, naroon ang totoong dahilan ng kaba niya.
Narinig daw ng kampo ang tungkol sa kasunduan sa barangay. May nagpadala ng kopya sa opisina nila. Pinag-uusapan daw siya ng ilang kasamahan.
Ang sundalong iniwan ang asawa tatlong araw matapos ang kasal.
Ang lalaking may sulat para sa ibang babae.
Ang lalaking gustong umangat pero nadapa sa sariling salita.
Hindi ko kailangang gumanti.
Ang katotohanan ang gumanti para sa akin.
Pagkaraan ng isa pang taon, umuwi si Ramon.
Hindi siya dumating na may banda o palakpak.
Dumating siya sa isang maalikabok na hapon, suot ang unipormeng kupas, dala ang parehong canvas bag, pero wala na ang dating yabang sa balikat niya.
Nasa kooperatiba ako noon, nag-aabot ng kahon ng sapatos sa bagong mamimili mula Cabanatuan.
Narinig ko ang bulungan.
“Si Ramon.”
“Bumalik?”
“Bakit parang hindi masaya?”
Tumingin ako sa pintuan.
Nandoon siya.
Mas maitim ang balat, mas payat ang pisngi, at ang mga mata niya—ang dating mata ng lalaking gustong magtapon ng bagay—ngayon ay mata ng taong nawalan ng mapagtatapunan.
“Lina,” tawag niya.
Nagpatuloy ako sa pagbibilang ng resibo.
“Ano ang kailangan mo?”
Kumunot ang noo niya, tila nasaktan sa lamig ng boses ko.
“Hindi mo ba ako yayayain man lang umupo?”
“May upuan para sa customer. Bibili ka ba ng sapatos?”
Nagpigil ng ngiti ang tindera sa likod ko.
Namula si Ramon.
“Kailangan nating mag-usap.”
“Wala na tayong kailangang pag-usapan.”
Lumapit siya at binaba ang boses.
“Lina, nagkamali ako.”
Ang dalawang salitang iyon, limampung taon kong hinintay sa dati kong buhay.
Noon, kaya kong ipagpalit ang huling hininga ko marinig lang iyan.
Ngayon, wala na itong bigat.
Tumingin ako sa kanya.
“At?”
Napakurap siya.
“At… gusto kong ayusin natin.”
“Alin?” tanong ko. “Ang kasal na ginamit mo? Ang pangalan kong siniraan mo? Ang bahay na pinabantayan mo? O ang buhay na akala mo pwede mong kunin at ibalik kapag gusto mo?”
Namula ang mata niya.
“Hindi natuloy kay Teresa.”
Doon ko naintindihan.
Hindi siya bumalik dahil naalala niya ako.
Bumalik siya dahil hindi siya pinili ng babaeng inaasam niya.
Napatawa ako nang mahina.
“Akala mo pala ako ang tirang ulam na pwede mong balikan kapag hindi ka nakapasok sa handaan.”
“Lina!”
Umalingawngaw ang sigaw niya sa loob ng kooperatiba.
Tumayo ako.
Ngayon, hindi na ako ang babaeng nanginginig sa harap ng uniporme niya.
Ako na ang babaeng may sariling kinikita, sariling pangalan, sariling bahay, sariling lakas.
Inilabas ko mula sa drawer ang kopya ng kasunduan.
“Pumirma ka rito noon. Hindi mo ako pananagutan. Hindi kita pananagutan. At kapag hiniling ko ang legal na paghihiwalay, hindi mo ako haharangin.”
“Tanga ka ba?” pabulong niyang sabi. “Alam mong mahirap magpawalang-bisa ng kasal dito. Masisira rin ang pangalan mo.”
“Matagal mo nang sinubukang sirain ang pangalan ko,” sagot ko. “Pero hindi pala pangalan ang bumubuhay sa tao. Konsensya. Trabaho. Tapang.”
Lumapit siya, pero bago pa siya makapagsalita, pumasok si Kapitan Ben.
Kasama niya ang dalawang babae mula sa bayan at isang abogado ng munisipyo.
“Lina,” sabi ng kapitan, “dala namin ang dokumento. Pwede nang isampa ang kaso para sa deklarasyon ng abandonment at panlilinlang sa kasal. May saksi, may sulat, may kasunduan, at may tala ng barangay.”
Nanigas si Ramon.
“Ano ito?”
Tumingin ako sa kanya.
“Akala mo ba buong buhay ko maghihintay lang ako sa pagbabalik mo?”
Lumapit ang abogado at inilapag ang papeles.
“Mr. Dela Cruz,” sabi niya, “mayroon ding reklamo mula sa pamilya ni Miss Teresa Valdez. Lumalabas na nagpakilala kang walang asawa habang nanliligaw sa kanya.”
Ang kulay sa mukha ni Ramon ay nawala.
Sa isang iglap, ang lalaking minsang nakatayo sa harap ng barangay na parang bayani ay naging isang lalaking walang matakbuhan.
Lumabas sa bibig niya ang pinakamalambot na tinig na narinig ko mula sa kanya.
“Lina, maawa ka.”
Tiningnan ko siya.
Naalala ko ang limampung taon ng lamig. Ang maruruming kumot. Ang mga gabing gutom ako pero inuuna ang gamot ng nanay niya. Ang araw na bumalik siya na may asawa at anak, at tinawag akong malandi sa mismong lupang binantayan ko para sa kanya.
Pagkatapos, tiningnan ko ang mga kamay ko.
May kalyo na ngayon.
Pero hindi ito kalyo ng pagkaalipin.
Kalyo ito ng paglaya.
“Hindi awa ang kailangan mo, Ramon,” sabi ko. “Pananagutan.”
Hindi siya dinala ng pulis. Hindi iyon ang klase ng tagpong may sigawan at posas.
Pero nang lumabas siya ng kooperatiba, dala niya ang bigat ng lahat ng kasinungalingang itinanim niya.
At sa unang pagkakataon, hindi ako ang hinusgahan ng mga tao.
Siya.
Lumipas ang mga taon.
Lumago ang maliit kong negosyo. Mula sa sapatos na tela, gumawa kami ng tsinelas, bag, at unipormeng pang-eskuwela. Kumuha ako ng mga biyuda, iniwang asawa, at dalagang gustong kumita nang hindi umaasa sa awa ng ibang tao.
Si Nanay ang nagbabantay ng pera. Si Tatay ang nagkukumpuni ng makina. Ang bahay namin, na dati’y tagpi-tagpi ang bubong, naging tahanang laging may pagkain sa mesa.
Narinig ko minsan na nalipat si Ramon sa malayong probinsya. Hindi siya tumaas tulad ng pangarap niya. Hindi rin siya pinakasalan ni Teresa.
Hindi na mahalaga.
Hindi na umiikot ang buhay ko sa pagbagsak niya.
Ang mahalaga, hindi na ako bumalik sa kulungang tinawag nilang tahanan.
Isang hapon, may batang babae na pumasok sa pagawaan. Anak siya ng kapitbahay, bagong kasal, namumugto ang mata.
“Ate Lina,” bulong niya, “sabi nila tiisin ko raw. Ganoon daw talaga ang babae.”
Inilapag ko ang tela sa mesa at hinawakan ang kamay niya.
“Makinig ka,” sabi ko. “Ang pagtitiis ay maganda kung may pagmamahal at respeto. Pero kung ang hinihingi sa iyo ay ubusin ang sarili mo para mabuhay ang iba, hindi na iyon sakripisyo. Paglibing iyon nang buhay.”
Umiyak siya.
Hindi ko siya sinabihang umalis agad. Hindi ko rin siya sinabihang lumaban nang walang plano.
Sinabi ko lang ang natutunan ko sa dalawang buhay.
“Mag-ipon ka ng lakas. Mag-ipon ka ng ebidensya. Mag-ipon ka ng pera. At higit sa lahat, huwag mong hayaang kumbinsihin ka nilang wala kang halaga kapag wala kang asawa.”
Sa gabing iyon, isinara ko ang pagawaan at tumingin sa mga kamay ko.
Hindi na ito mapuputi tulad noong ikatlong araw ng kasal ko.
Pero sa bawat guhit, may nakasulat na kalayaan.
At kung may isang aral na gusto kong iwan sa sinumang makababasa ng kwento ko, ito iyon:
Huwag mong hayaang gawing kulungan ang pagmamahal, at huwag mong hayaang tawaging tungkulin ang pang-aabuso. Minsan, ang pinakamatapang na paraan para magmahal ay ang piliin muna ang sarili mong buhay.
