INIWAN NILA SA ULAN ANG ANIM NA TAONG GULANG KONG ANAK PARA SA MGA APO NILA—HINDI NILA ALAM, AKO PALA ANG LIHIM NA BUMUBUHAY SA BUONG PAMILYA
Iniwan ng sarili kong mga magulang ang anim na taong gulang kong anak sa labas ng paaralan habang bumubuhos ang ulan.
Ang dahilan?
“Wala nang kasya sa kotse. Nandoon na ang mga anak ng kapatid mo.”
Ang hindi nila alam, ang batang iniwan nilang nanginginig sa ulan ay anak ng isang mataas na opisyal ng Philippine Army—at halos lahat ng komportableng buhay nila ay tahimik kong binabayaran.
Nasa loob ako noon ng isang restricted briefing room sa Fort Bonifacio, Taguig.
Bilang Colonel sa Philippine Army, sanay akong hindi tumitingin sa cellphone kapag may operational meeting.
Pero nang tatlong beses sunod-sunod na mag-vibrate ang phone ko sa ibabaw ng mesa, napatingin ako.
Ms. Reyes — Adviser ni Nina.
Agad akong kinabahan.
Humingi ako ng paumanhin, lumabas ng conference room at sinagot ang tawag.
“Ma’am Andrea?”
Halos pasigaw ang boses niya sa kabilang linya.
“Si Nina po. Nandito pa rin sa gate. Basang-basa na siya. Umalis na raw po ang lolo at lola niya.”
Parang huminto ang tibok ng puso ko.
“Ano?”
“Ma’am, malakas po ang ulan. Siya na lang ang batang naiwan.”
Hindi ko na hinintay ang ibang detalye.
Labinlimang minuto pagkaraan, halos lumilipad ako sa C5 habang walang tigil ang ulan.
Pagdating ko sa elementary school sa Pasig, nakita ko agad sila.
Nakatayo si Ms. Reyes sa ilalim ng malaking payong.
Katabi niya ang anak kong si Nina.
Basang-basa ang backpack nito.
Dumikit sa pisngi ang mahaba niyang buhok.
At nanginginig ang maliit niyang katawan habang nakayakap sa sarili.
Pagkakita niya sa akin, tumakbo siya.
“Mommy!”
Lumuhod ako at sinalubong siya.
Isinuot ko agad sa kanya ang field jacket ko.
“Baby, nandito na si Mommy.”
Mahigpit niya akong niyakap.
Hindi ko alam kung alin ang mas malakas—ang ulan sa bubong ng waiting shed o ang pintig ng dibdib ko.
“Nina,” mahinahon kong sabi, “nasaan sina Lolo at Lola?”
Pinunasan niya ang mata niya.
“Dumating po sila.”
“Then?”
“Nasa car na po sina Tita Camille, Kuya Jared at Chloe.”
Si Camille ang bunso kong kapatid.
At gaya ng nakasanayan ko mula pagkabata, siya ang laging nauuna.
“Binuksan po ni Lola ang window,” patuloy ni Nina.
“Tapos sinabi niya, ‘Nina, wala nang space. Maglakad ka na lang pauwi.’”
Nanigas ako.
“Sinabi mong umuulan?”
Tumango siya.
“Sabi ko po, kasya naman ako sa gitna.”
Humigpit ang hawak niya sa jacket ko.
“Pero sabi ni Lolo, huwag na akong maarte kasi malapit lang naman daw.”
Malapit?
Mahigit tatlong kilometro ang bahay namin mula sa school.
At kailangan niyang tumawid sa dalawang pangunahing kalsada.
Sa gitna ng malakas na ulan.
Anim na taong gulang.
Nagpasalamat ako kay Ms. Reyes.
Sa loob ng kotse, buong biyahe ay hawak ni Nina ang kamay ko.
Hindi siya nagsalita.
Pag-uwi, sinalubong kami ng asawa kong si Gabriel.
Dating piloto ng Philippine Air Force si Gabriel at kasalukuyang nagtatrabaho sa isang aviation company.
Isang tingin lang niya sa basang sapatos ni Nina at namumulang mga kamay nito, nagbago agad ang mukha niya.
“Anong nangyari?”
Hindi ako sumagot.
“Daddy,” bulong ni Nina, “hindi raw ako kasya sa car nina Lola.”
Dahan-dahang pumikit si Gabriel.
Hindi siya nagsalita.
Mas nakakatakot iyon.
Matapos maligo si Nina, nagsuot siya ng pajamas, uminom ng mainit na chocolate at kumain ng champorado.
Bago siya matulog, tinanong niya ako ng isang bagay na halos dumurog sa akin.
“Mommy?”
“Yes?”
“Hindi po ba ako favorite nina Lola kasi hindi ako anak ni Tita Camille?”
Napayuko ako.
Hinalikan ko ang noo niya.
“Hindi mo kailangang maging favorite para maging mahalaga, anak.”
Pagkatapos niyang makatulog, tahimik kaming bumaba ni Gabriel.
Binuksan ko ang laptop ko sa dining table.
“Anong gagawin mo?” tanong niya.
“Wala akong sisigawan.”
“Good.”
“Wala rin akong pagmumumurahin.”
Tumingin ako sa screen.
“Gusto ko lang silang hayaang mabuhay sa desisyong ginawa nila.”
Binuksan ko ang online banking records.
Mortgage ng bahay nina Mama at Papa sa Antipolo.
₱48,000 buwan-buwan.
Dalawang sasakyan.
₱37,500 buwan-buwan.
Insurance.
Utilities.
Maintenance medicines.
Credit card emergencies.
Pagkatapos, binuksan ko ang hiwalay na folder para kay Camille.
Tuition ng dalawang anak niya sa private school.
Condo association dues.
Hospital bills.
Grocery allowance.
Business loan na ako ang nagbabayad.
Family vacations na “utang muna.”
At ang down payment sa SUV niyang ipinagmamalaki sa social media.
Unti-unting nawala ang kulay sa mukha ni Gabriel.
“Andrea…”
Nag-scroll siya.
“Apat na taon lang ito?”
Tumango ako.
Pinindot ko ang summary tab.
Lumabas ang kabuuan.
₱21,840,000.
Mahigit dalawampu’t isang milyong piso.
Hindi kasama roon ang cash na ibinigay ko tuwing birthday, Pasko, emergency at kung anu-anong “pansamantalang problema.”
Napaupo si Gabriel.
“Twenty-one million?”
“Halos limang milyon kada taon.”
At alam ko kung bakit hindi ko iyon napansin noon.
Dahil sa tuwing may problema sila, iisa ang sinasabi ko sa sarili ko:
Pamilya ko sila.
Kinabukasan, isinama ko si Nina sa isang maliit na pancake house bago ako pumasok.
Nakakatuwang makita siyang masiglang muli.
Habang naglalakad kami palabas, bigla niyang hinawakan ang kamay ko.
“Mommy?”
“O?”
“Galit po ba sina Lola sa atin?”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Hindi, anak.”
“Then bakit nila ako iniwan?”
Hindi ako agad nakasagot.
Hinaplos ko ang pisngi niya.
“May mga taong sanay pumili kung sino ang mas importante sa kanila.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero kapag pinili ka nilang hindi protektahan, may karapatan ka ring piliin kung sino ang papapasukin mo sa buhay mo.”
Niyakap niya ako.
Sakto namang nag-vibrate ang cellphone ko.
PAPA CALLING.
Tinitigan ko ang pangalan niya.
Pagkatapos ay sinagot ko.
Hindi man lang siya nag-hello.
“Andrea, kailangan mong magpadala ng ₱180,000 ngayong umaga. Due na ang tuition ng mga bata ni Camille at may problema rin sa hulog ng SUV.”
Tahimik akong nakinig.
Pagkatapos ay sinabi niya ang linyang tuluyang nagpabago sa lahat.
“At huwag mo nang palakihin ang nangyari kay Nina kahapon. Bata lang ‘yan. Makakalimutan din niya.”
Napatingin ako sa anak kong nakatayo sa tabi ko.
Mahigpit niyang hawak ang kamay ko.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, sinabi ko sa ama ko:
“Hindi na ako magpapadala.”
Biglang natahimik ang kabilang linya.
“Ano?”
Ngumiti ako nang malamig.
“Simula ngayong araw, Papa… wala na kayong matatanggap ni isang sentimo mula sa akin.”
At pagkatapos ng ilang segundo, narinig kong nagsalita si Papa sa boses na hindi ko pa kailanman narinig mula sa kanya.
“Hindi mo puwedeng gawin ‘yan, Andrea.”
Huminga siya nang mabilis.
“Kapag tumigil ka… malalaman ni Camille ang sikreto tungkol sa bahay.”
At doon ako tuluyang napahinto.
Anong sikreto?
PARTE2
“Anong sikreto tungkol sa bahay?”
Hindi agad sumagot si Papa.
Sa kabilang linya, narinig kong bumukas ang pinto at may mahinang boses ni Mama.
“Ramon, huwag!”
Napatuwid ako.
“Papa.”
Mabagal kong binigkas ang bawat salita.
“Anong sikreto?”
Ibinaba niya ang tawag.
Ilang segundo akong nakatitig sa cellphone.
Pagkatapos ay tumingin ako kay Nina.
Wala siyang kaalam-alam sa biglang lumalim na gulong kinakaharap namin.
“Mommy, late ka na po sa work.”
Pinilit kong ngumiti.
“Okay lang. Mas importante ka.”
Hinatid ko muna siya kay Gabriel.
Pagkatapos, imbes na dumiretso sa kampo, tumawag ako sa isang taong matagal ko nang pinagkakatiwalaan.
Si Attorney Rafael Sarmiento.
Kaibigan namin ni Gabriel at eksperto sa property law.
“May kailangan akong ipa-check,” sabi ko.
“Anong klaseng property?”
“Bahay ng parents ko sa Antipolo.”
“Kanino nakapangalan?”
“Sa kanila.”
“Sure ka?”
Napatahimik ako.
Doon ko unang naalala.
Ako ang nagbigay ng malaking bahagi ng down payment walong taon na ang nakalipas.
₱6.5 million.
Pero sinabi nina Mama na mas madali raw kung sila muna ang nasa titulo dahil sila ang titira roon.
Never ko nang chineck.
“Hindi na ako sure.”
“Send mo sa akin lahat ng records.”
Bandang tanghali, nag-message si Rafael.
Andrea, kailangan nating mag-usap nang personal.
Nagkita kami sa opisina niya sa BGC.
Pagpasok ko, may inilapag siyang makapal na folder sa mesa.
“Ready ka?”
“Sabihin mo lang.”
Itinulak niya sa akin ang photocopy ng isang deed.
Napakunot ang noo ko.
“Deed of absolute sale?”
Tumango siya.
“At hindi ito ang original purchase ng bahay.”
Binasa ko ang pangalan ng buyer.
Camille Villareal.
Pakiramdam ko ay binuhusan ako ng malamig na tubig.
“Ano ‘to?”
“Three years ago,” sabi ni Rafael, “inilipat ng parents mo ang property kay Camille.”
“Hindi maaari.”
“Registered.”
“Pero ako ang nagbabayad ng mortgage.”
“Iyon ang mas malaking problema.”
Itinuro niya ang documents.
“Nasa pangalan na ng kapatid mo ang bahay, pero ikaw ang patuloy nilang pinagbabayad ng monthly amortization.”
Hindi ako makapagsalita.
Tatlong taon.
Tatlong taon akong nagbabayad sa isang bahay na lihim na ipinangalan sa kapatid ko.
At hindi roon nagtapos.
May inilabas si Rafael na isa pang papel.
“May notarized affidavit din.”
Nang makita ko ang signature sa ibaba, parang kumulo ang dugo ko.
Pangalan ko.
Pero hindi ko pirma.
“Forgery?”
“Very likely.”
Ayon sa affidavit, pumapayag daw akong sagutin ang mortgage ng property bilang “irrevocable family support.”
Natawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil hindi ko maisip kung gaano katagal nila akong tiningnan bilang bangko na may apelyido.
“May mas malala pa ba?”
Tumingin sa akin si Rafael.
“May home equity loan.”
“Magkano?”
“₱4.8 million.”
“Nakanino?”
“Ginamit ng sister mo para sa business.”
Napapikit ako.
Biglang malinaw ang lahat.
Kaya takot si Papa na malaman ni Camille.
Dahil marahil ay hindi niya alam na may problema sa papeles.
O baka ang akala niya, habambuhay akong magbabayad kaya walang panganib.
“Tigilan mo muna lahat ng payments na hindi legal obligation mo,” sabi ni Rafael. “At huwag kang pipirma ng kahit ano.”
“Already planned.”
“May isa pa.”
“Ano?”
“Contact the bank.”
Noong araw ding iyon, kinausap namin ang mortgage department.
Dahil ang automatic transfers ay galing sa personal account ko, pinahinto ko ang voluntary payments.
Insurance.
Utilities.
SUV.
Tuition.
Business loan contributions.
Walang gulo.
Walang sigawan.
Isang series lang ng cancellation requests.
Pagsapit ng alas-sais ng gabi, tumunog ang cellphone ko.
Mama.
Hindi ko sinagot.
Papa.
Hindi ko sinagot.
Camille.
Pitong missed calls.
Pagkatapos ay may pumasok na voice message.
“ATE! Ano bang ginagawa mo? Tumawag ang school! Hindi pumasok ang tuition payment nina Jared at Chloe! Tapos sabi ng bank may problema sa SUV! Tawagan mo ako!”
Tiningnan ako ni Gabriel.
“Ready ka?”
Tumango ako.
“Nina?”
“Nasa taas. Nagdo-drawing.”
“Sige.”
Tinawagan ko si Camille.
Agad niyang sinagot.
“Ate! Ano ba—”
“Camille.”
Natigil siya.
“Kahapon, iniwan ng parents natin si Nina sa ulan dahil nandoon kayo sa kotse.”
Tahimik.
“Hindi ko alam ‘yon.”
“Nasa sasakyan ka.”
“Ate, nasa harap ako. Hindi ko narinig.”
“Pero nakita mong hindi sumakay si Nina.”
“Ano bang gusto mong sabihin?”
“Wala.”
“Then bakit mo pinutol ang mga bayarin?”
Doon ako natawa nang bahagya.
Hindi niya tinanong kung okay si Nina.
Hindi niya tinanong kung nagkasakit ba.
Hindi niya tinanong kung natakot ba ang pamangkin niya.
Ang una niyang concern ay bayarin.
“Sagot mo ba talaga ako?” tanong ko.
“Ate, alam mong mahirap ang business ni Mark.”
“Four years, Camille.”
“Ano?”
“Halos ₱22 million ang nagastos ko sa lahat sa inyo.”
“Hindi naman namin hiningi lahat ‘yon.”
Napatahimik ako.
“Talaga?”
“Ate, huwag mo akong sumbatan.”
“Hindi kita sinusumbatan.”
Huminga ako.
“Pinapahinto ko lang.”
“Hindi puwede!”
Eksaktong sinabi niya ang sinabi ni Papa.
“Bakit hindi?”
“Kasi… dahil…”
Nawala ang yabang sa boses niya.
“Ate, bayad na ang tuition. Committed na ‘yon. Tapos kailangan namin ang SUV. At ang bahay—”
“Ah.”
Nanlamig ang tono ko.
“Pag-usapan natin ang bahay.”
Biglang natahimik si Camille.
“Anong tungkol sa bahay?”
“Kanino nakapangalan?”
Matagal siyang hindi sumagot.
“Sa kanila Mama.”
“Sigurado ka?”
“Ate…”
“Kasi ayon sa Registry of Deeds, tatlong taon na itong nakapangalan sa’yo.”
Wala akong narinig kundi ang paghinga niya.
“Ano?”
Doon ko napagtanto.
Hindi niya alam.
“Hindi mo alam?”
“Hindi.”
“May home equity loan na ₱4.8 million sa property.”
“Ano?!”
“Ano ang ginamit ni Mark bilang collateral sa business?”
Tahimik.
Pagkatapos ay pabulong siyang sumagot.
“Sinabi ni Papa… family property daw iyon. Sabi niya allowed daw.”
Naramdaman kong hindi lang ako ang niloko.
Ginamit din pala nila si Camille sa sarili nilang paraan.
Mas pinaboran nila siya, oo.
Pero pinanatili nila siyang dependent.
Para lagi siyang kontrolado.
“Camille,” sabi ko, “may pekeng affidavit na may pirma ko.”
Biglang nagbago ang boses niya.
“Ate… hindi ako pumirma.”
“Alam ko.”
“Hindi ko alam.”
“Naniniwala ako.”
Doon siya tuluyang naiyak.
Sa unang pagkakataon sa buhay namin, hindi siya tunog spoiled.
Tunog takot siya.
Kinagabihan, pumunta sina Mama at Papa sa bahay namin.
Hindi ko sana sila papapasukin.
Pero ako mismo ang nagsabi kay Gabriel na buksan ang gate.
Ayokong may takbuhan.
Ayokong may kulang na sagot.
Pagpasok ni Mama, agad siyang nagsalita.
“Andrea, sobra na ‘to. Dahil lang sa nangyari kay Nina—”
“Dahil lang?”
Napahinto siya.
“Iniwang mag-isa ang anim na taong gulang na bata sa ulan.”
“Hindi naman siya napahamak.”
“Dahil may teacher na nanatili.”
“Pero okay naman siya!”
Tumayo si Gabriel sa tabi ko.
“Hindi ninyo puwedeng gamitin ang resulta para patawarin ang ginawa ninyo.”
Sumingit si Papa.
“Hindi ito dapat lumaki.”
Inilapag ko ang folder sa mesa.
“Lumaki na.”
Pagkakita niya sa deed, namutla siya.
“Where did you get that?”
“Public record.”
Tiningnan ko sila isa-isa.
“Bakit ninyo inilipat ang bahay kay Camille nang hindi sinasabi sa akin?”
Hindi sumagot si Mama.
“Bakit ako pa rin ang pinagbabayad?”
“Para sa pamilya,” sagot ni Papa.
“At ang pekeng pirma ko?”
Natahimik sila.
Doon ko alam na tapos na ang lahat.
“Ako ba ang pumirma nito?”
“Hindi naman namin inakalang magkakaproblema.”
“Forgery iyon.”
“Anak—”
“Forgery.”
Napaiyak si Mama.
“Ginawa lang namin iyon dahil gusto naming protektahan si Camille.”
Napatawa ako.
“From what?”
“Hindi siya katulad mo.”
“Ano’ng ibig sabihin?”
“Malakas ka.”
Parang may biglang nabuo sa isip ko.
Lahat ng taon ng favoritism.
Lahat ng “kaya mo naman.”
Lahat ng “intindihin mo na lang ang kapatid mo.”
Lahat ng pagkakataong ako ang kailangang magsakripisyo dahil mas “mahina” si Camille.
“Dahil kaya ko,” sabi ko, “ibig sabihin puwede ninyo akong gamitin?”
“Hindi ganoon.”
“Exactly ganoon.”
Biglang bumukas ang pinto.
Si Camille.
Namumugto ang mga mata.
“Ma.”
Napalingon ang lahat.
“Alam mo bang iniwan ninyo si Nina?”
Hindi sumagot si Mama.
“Alam mo bang hindi ko alam na nasa pangalan ko ang bahay?”
“Camille—”
“At alam mo bang sinabi ni Papa kay Mark na okay gamitin iyon sa loan?”
“Ginawa namin iyon para sa future mo!”
Napailing si Camille.
“No.”
Umiyak siya.
“Ginawa ninyo iyon para manatili akong umaasa sa inyo.”
Tahimik ang sala.
Pagkaraan ng ilang segundo, bumaba si Nina mula sa hagdan.
May hawak siyang drawing.
“Mommy?”
Agad akong lumapit.
“Ano ‘yon, baby?”
“Pwede ko po bang ipakita?”
Sa papel, drawing naming tatlo ni Gabriel sa ilalim ng malaking payong.
Sa gilid, may maliit na batang babae.
Siya.
At nakasulat sa itaas sa hindi pantay na letra:
HOME IS WHERE PEOPLE WAIT FOR YOU.
Napapikit ako.
Niyakap ko siya.
Pagmulat ko, nakita kong umiiyak si Camille.
Lumuhod siya sa harap ni Nina.
“Nina…”
Napakapit ang anak ko sa akin.
Hindi lumapit si Camille.
Tama lang iyon.
“Sorry,” sabi niya. “Dapat may ginawa ako kahapon.”
Tumango lang si Nina.
Hindi ko siya pinilit magpatawad.
Hindi utang ng bata ang kapatawaran para gumaan ang loob ng matatanda.
Makalipas ang dalawang linggo, nagsimula ang legal process.
Hindi ko ipinakulong agad ang parents ko.
Pero ipina-review ko ang forged affidavit at lahat ng loans.
Napawalang-bisa ang ilang unauthorized arrangements.
Kinailangang ibenta nina Mama at Papa ang isa nilang sasakyan at lumipat sa mas maliit na bahay matapos hindi na nila kayanin ang dating lifestyle.
Si Camille naman ay kinausap ang asawa niya at nagdesisyong ibenta ang SUV.
Inilipat nila ang mga anak nila sa mas abot-kayang school.
Masakit sa simula.
Pero sa unang pagkakataon, natuto silang mabuhay ayon sa kinikita nila.
Makalipas ang anim na buwan, nagkita kami ni Camille sa isang café sa Ortigas.
“Ate,” sabi niya, “may trabaho na ako.”
Napatingin ako.
“Part-time sa accounting firm.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Hindi glamorous.”
“Hindi naman kailangan.”
“At unti-unti naming binabayaran ang business loan.”
Tumango ako.
“Tama ‘yan.”
Matagal siyang tahimik.
“Alam mo… akala ko favorite nila ako dahil mas mahal nila ako.”
Hindi ako sumagot.
“Ngayon naiisip ko, baka pinili nila akong gawing dependent dahil mas madali akong kontrolin.”
“Possible.”
“At ikaw…”
Napayuko siya.
“Ginawa ka nilang provider dahil alam nilang hindi ka tatanggi.”
“Dati.”
Tumingin siya sa akin.
“Dati?”
Ngumiti ako.
“Hindi na ngayon.”
Makalipas ang isang taon, mas tahimik na ang buhay namin.
Mas maliit ang circle namin.
Pero mas payapa.
May limitadong contact si Nina sa grandparents niya.
At palaging supervised.
Hindi ko ipinagkait sa kanila ang pagkakataong magbago.
Pero hindi ko rin ibinalik ang dating access na para bang walang nangyari.
Trust is not repaired by apology alone.
It is rebuilt through repeated choices.
Isang hapon, umuulan na naman nang malakas sa Pasig.
Nasa gate ako ng school bago pa tumunog ang dismissal bell.
Paglabas ni Nina, agad niya akong nakita.
Tumakbo siya sa akin.
“Mommy!”
Binuksan ko ang payong.
“Sabi ko sa’yo, hindi na kita paghihintayin mag-isa.”
Nakangiti siyang yumakap sa bewang ko.
Habang naglalakad kami papunta sa kotse, tinanong niya:
“Mommy, bakit lagi kang maaga ngayon?”
Tumingin ako sa kanya.
“Because when someone matters to you, you make room.”
“Even if the car is full?”
Napahinto ako.
Ngumiti ako.
“Especially when the car is full.”
Humagikgik siya at mas hinigpitan ang hawak sa kamay ko.
At doon ko naintindihan ang isang bagay na matagal kong hindi nakita.
Hindi pera ang dahilan kung bakit naging mali ang ginawa ng pamilya ko.
Hindi dahil ako ang nagbayad ng bahay.
Hindi dahil ako ang sumagot sa tuition.
Hindi dahil milyon ang nawala sa akin.
Mali ang ginawa nila dahil may isang batang naniwalang may darating para sa kanya—at ang mga taong pinagkatiwalaan niyang darating ay pinili siyang iwan.
Ang pera, mababawi.
Ang bahay, mapapalitan.
Ang sasakyan, maibebenta.
Pero ang pakiramdam ng isang batang hindi siya mahalaga ay maaaring manatili nang napakatagal.
Kaya mula noon, may isang bagay akong hindi na kailanman ipinagpalit sa katahimikan ng pamilya:
ang dignidad at seguridad ng anak ko.
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi nasusukat ang pagiging pamilya sa apelyido, obligasyon, o sa dami ng perang naibibigay mo. Ang tunay na pamilya ay iyong gumagawa ng puwang para sa iyo—lalo na sa panahong inconvenient, mahirap, o walang kapalit. Minsan, ang pinakamapagmahal na desisyon ay hindi ang patuloy na pagbibigay, kundi ang pagtatakda ng hangganan upang hindi matutong isipin ng iba na ang kabutihan mo ay karapatan nila.
