Pitong Araw Akong Nagdala ng Lugaw sa Biyenan Kong Naospital—Nang Magreklamo Siya, Isang Lihim Mula sa Panganganak Ko ang Tuluyang Bumiyak sa Anim na Taon Naming Pagsasama
Sa ikapitong araw na dinalhan ko ng pagkain ang biyenan kong nabalian ng balakang, halos buong ward ang nagalit para sa kanya.
“Lugaw na naman? At gulay? Paano gagaling ang buto niyan?”
Hindi ako nakipagtalo. Binuksan ko lang ang thermos, inayos ang kutsara, at hinintay na siya mismo ang magreklamo.
Nang sabihin niyang, “Anim na araw na akong puro lugaw at gulay,” saka ko siya tiningnan.
“Ma, nakalimutan n’yo na ba? Anim na taon na ang nakalipas, iyan din ang pinakain n’yo sa akin araw-araw pagkatapos kong manganak. Sabi n’yo noon, sapat na sapat na raw iyan para makabawi ang katawan.”
Biglang tumahimik ang buong silid.
Ako si Mara Reyes, tatlumpu’t apat, may anim na taong gulang na anak, at matagal ko nang natutunang huwag sumagot agad kapag masakit ang naririnig ko.
Anim na araw bago ang tagpong iyon, naospital ang biyenan kong si Corazon matapos madulas sa banyo ng bahay nila sa Quezon City. Nabalian siya at kinailangang operahan.
Nasa Cebu si Paulo, ang asawa ko, para sa trabaho.
“Hindi ako makabalik agad,” sabi niya sa telepono. “Ikaw muna sana ang tumingin kay Mama.”
Hindi ako tumanggi.
Kahit gaano karami ang sama ng loob ko kay Corazon, matanda siyang sugatan at walang ibang kasama. Kaya tuwing lunch break, dumadaan ako sa ospital dala ang stainless thermos na may mainit na lugaw at simpleng gulay.
Eksaktong pagkain na ipinakain niya sa akin noon.
Anim na taon na ang nakalipas, tatlong araw pa lang mula nang ma-C-section ako nang dalhan niya ako ng unang thermos.
Mahina pa ako noon. Masakit ang tahi sa tiyan, hirap akong bumangon, kulang ang gatas ko, at halos buong gabi umiiyak ang anak kong si Gab.
Pagbukas ko ng lalagyan, puting lugaw ang bumungad sa akin. Sa maliit na compartment, ilang pirasong pinakuluang pechay na halos walang lasa.
“Ma, ito lang po?”
Tiningnan niya ako na para bang napakaarte ng tanong ko.
“Masustansiya na iyan. Noong panahon namin, mas kaunti pa diyan ang kinakain ng bagong panganak.”
Kinabukasan, ganoon ulit.
Sa ikatlong araw, ganoon pa rin.
Nang dumating ang nanay kong si Elena at makita ang pagkain sa tabi ko, namula ang mata niya. Hindi siya nakipag-away. Umuwi lang siya at kinabukasan ay nagdala ng sabaw ng isda, itlog, prutas at mainit na kanin.
Napangiti si Corazon nang makita iyon.
“Grabe naman kayo mag-alaga. Parang prinsesa ang bagong panganak.”
Walang sinabi si Mama.
Umupo lang siya sa tabi ko at isa-isang isinubo sa akin ang sabaw habang pilit niyang hindi umiiyak.
Si Paulo naman, wala sa ospital nang manganak ako.
May pipirmahan daw siyang mahalagang kontrata. Dumating siya makalipas ang dalawang araw, hinawakan si Gab, kumuha ng litrato, at pagkatapos ay sumagot ulit sa mga tawag sa trabaho.
Noong buwan ding iyon, sinabi kong gusto kong kumuha ng postpartum helper kahit pansamantala.
Umiling siya.
“Hindi na kailangan. Sabi ni Mama, nandiyan naman ang mama mo. Sayang lang ang bayad.”
Kaya hindi na ako kumuha.
Ako ang nag-alaga sa sanggol. Ako ang nagpuyat. Ako rin ang minsang nagdala kay Gab sa emergency room nang magka-lagnat siya sa kalagitnaan ng gabi.
Tatlong beses kong tinawagan si Paulo.
Tatlong beses niya akong binabaan.
Maya-maya, may message.
“Meeting. Mamaya na.”
Umupo ako buong gabi sa malamig na hallway ng ospital, yakap ang mainit na katawan ng anak ko, at doon unang pumasok sa isip ko ang tanong na matagal kong iniiwasan:
Kung ganito palagi ang buhay ko, hanggang kailan ako kakayanin ng sarili ko?
Tatlong taon matapos iyon, bumalik ako sa trabaho.
Unti-unti akong umasenso hanggang sa lumaki nang kaunti ang sahod ko kaysa kay Paulo.
Sa isang hapunan, narinig iyon ni Corazon at ibinaba niya ang kutsara.
“Babae ka. Para saan ang sobrang laki ng kinikita mo? Mas mahalagang alagaan mo ang asawa at anak mo.”
Hindi sumagot si Paulo.
At siguro iyon ang pinakamasakit sa lahat.
Hindi dahil masama ang sinabi ng nanay niya, kundi dahil sa anim na taon naming pagsasama, napakaraming beses niyang piniling manahimik kapag ako ang nasasaktan.
Kaya noong ikapitong araw sa ospital at nagreklamo si Corazon sa lugaw, hindi ko na napigilan ang lumang alaala.
Matapos kong ipaalala sa kanya ang ginawa niya sa akin, walang nagsalita sa ward.
Ang babaeng kanina’y nagsasabing masama akong manugang ay biglang yumuko sa cellphone niya.
Si Corazon naman ay umiwas ng tingin.
Akala ko tapos na roon.
Kinagabihan, habang inaayos ko ang kumot niya bago umuwi, bigla siyang nagsalita.
“Mara.”
Huminto ako.
Matagal siyang nakatingin sa mga kamay niya.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi,
“May dapat kang malaman tungkol sa mga araw na iyon pagkatapos mong manganak.”
Nanigas ako.
Tumingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon sa anim na taon, wala akong nakitang yabang sa mukha niya.
“Hindi lang ako ang nagdesisyon na lugaw lang ang ibigay sa iyo.”
Parang may kung anong malamig na dumaan sa likod ko.
“Anong ibig n’yong sabihin?”
Pumikit si Corazon.
“Alam ni Paulo.”
Huminga siya nang malalim.
“At siya ang unang nagsabing huwag ka nang gastusan.”
PARTE2
Hindi ko agad naintindihan ang sinabi niya.
“Hindi gastusan?”
Tumango si Corazon, mabagal.
“Noong nasa ospital ka, tumawag siya sa akin. Sinabi niyang huwag na raw akong bumili ng kung anu-anong pagkain dahil may gastos pa sa sanggol. Sabi niya, lugaw lang muna. Kapag gusto mo ng iba, nandiyan naman daw ang nanay mo.”
Parang bumalik sa akin ang lamig ng hallway kung saan minsan kong binantayan si Gab nang mag-isa.
“Pero sinabi n’yo sa akin noon na sapat na ang lugaw. Na maarte lang kami ni Mama.”
Napayuko siya.
“Kasalanan ko rin iyon.”
Hindi siya naghanap ng dahilan.
“Galit ako noon dahil pakiramdam ko masyado kang independiyente. May sarili kang trabaho, may sarili kang desisyon. Akala ko kapag pinahirapan kita nang kaunti, matututo kang umasa sa pamilya namin.”
Napatawa ako, pero walang saya.
“Pamilya?”
Tumulo ang luha niya.
“Alam kong huli na.”
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit—ang malaman na sinadya pala ang kakulangan, o ang marinig na ang asawa kong inaasahan kong walang alam ay bahagi pala nito.
Inilabas ko ang cellphone ko at tinawagan si Paulo.
Sumagot siya sa ikalawang ring.
“Hello? Kumusta si Mama?”
“Maayos ang operasyon niya,” sabi ko. “May tanong lang ako.”
Tahimik si Corazon sa kama.
“Anim na taon na ang nakalipas, pagkatapos kong manganak kay Gab, sinabi mo ba sa mama mo na huwag akong gastusan sa pagkain?”
May mahabang katahimikan sa kabilang linya.
Sapat na iyon para malaman ko ang sagot.
“Mara, matagal na iyon.”
Napapikit ako.
Hindi “hindi.”
Hindi “sino nagsabi sa iyo niyan?”
Ang una niyang sinabi ay: matagal na iyon.
“Sumagot ka lang.”
Bumuntong-hininga siya.
“Okay. Oo. Pero hindi naman ganoon ang ibig kong sabihin. Ang dami nating gastos noon. Hospital bill, gamit ng bata, gatas—”
“May trabaho tayo pareho.”
“Alam ko, pero practical lang ako.”
“Practical?”
Napatingin ako kay Corazon.
“Tatlong araw akong bagong opera. Hirap akong tumayo. Kulang ang gatas ko. At ang desisyon mo ay lugaw lang dahil ‘practical’?”
“Mara, huwag mo namang palakihin.”
May kung anong tuluyang naputol sa loob ko.
Hindi dahil sa lugaw.
Kundi dahil pagkatapos ng anim na taon, pareho pa rin ang sagot niya.
Huwag palakihin.
Noong mag-isa kong dinala sa emergency room ang anak namin—huwag palakihin.
Noong ayaw niyang kumuha kami ng tulong kahit halos hindi na ako natutulog—huwag palakihin.
Noong minamaliit ng mama niya ang trabaho ko habang tahimik siyang kumakain—huwag palakihin.
Buong pagsasama namin, tuwing may bagay na masakit sa akin, kailangan kong liitan iyon para hindi siya maabala.
“Mara?” tawag niya.
“Pag-uwi mo mula Cebu, mag-usap tayo.”
“Bakit parang—”
Pinatay ko ang tawag.
Kinabukasan, hindi lugaw ang dinala ko sa ospital.
Dumaan ako sa dietary office at tinanong kung ano ang maaaring kainin ni Corazon habang nagpapagaling. Nagdala ako ng kanin, isda, gulay, prutas at sabaw na naaayon sa bilin ng doktor.
Nang makita niya ang pagkain, natigilan siya.
“Akala ko…”
“Hindi ko ginagawa ito dahil nakalimutan ko ang nangyari,” sabi ko. “At hindi rin dahil okay na tayo.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Ginagawa ko ito dahil ayokong maging katulad ninyo.”
Napaluha siya.
Hindi ako yumakap.
Hindi ko rin siya pinatahan.
May mga paghingi ng tawad na hindi dapat agad gantimpalaan ng kapatawaran.
Kailangan muna nilang manatili sa katahimikan at maramdaman ang bigat ng ginawa nila.
Makalipas ang dalawang araw, dumating si Paulo.
Diretso siyang pumunta sa ospital. Nadatnan niya akong tinutulungan si Corazon na ayusin ang unan.
“Mara, puwede ba tayong mag-usap?”
Lumabas kami sa hallway.
Mukha siyang pagod, pero hindi iyon sapat para maawa ako.
“Hindi ko naaalala na ganoon kalaki ang issue noon,” bungad niya.
Napangiti ako nang mapait.
“Iyon nga ang problema, Paulo. Hindi mo naaalala.”
“Bata pa tayo noon.”
“Tatlumpo ka na noon.”
“Ang ibig kong sabihin, bago pa tayo sa pagiging magulang.”
“Hindi kailangan ng experience para malaman mong kailangang kumain nang maayos ang asawa mong bagong opera.”
Napakamot siya sa noo.
“Humingi na ng tawad si Mama, hindi ba?”
“Tungkol ito sa iyo.”
“Ano bang gusto mong gawin ko?”
Doon ako natahimik.
Anim na taon akong naghintay na siya mismo ang makaisip kung ano ang dapat niyang gawin.
Anim na taon akong nagpapaliwanag kung bakit masakit ang isang bagay, bakit kailangan ko ng tulong, bakit gusto kong maramdaman na kakampi ko ang asawa ko.
At sa huli, tanong pa rin niya sa akin kung ano ang dapat niyang gawin.
“Wala na,” sabi ko.
Napatingin siya.
“Anong wala na?”
“Wala na akong gustong ipagawa sa iyo.”
Pag-uwi namin nang gabing iyon, inilabas ko ang matagal ko nang iniisip pero hindi ko kayang pangalanan.
Separation.
Hindi dahil gusto kong gumanti.
Hindi dahil sa isang mangkok ng lugaw.
Kundi dahil napagtanto kong hindi aksidente ang pagiging mag-isa ko sa loob ng kasal.
Pattern iyon.
At ang pattern na inuulit nang anim na taon ay hindi na simpleng pagkakamali.
Pinili na iyon.
Nagalit si Paulo.
Pagkatapos ay nakiusap.
Pagkatapos ay sinisi ang pagod, trabaho, pera, at ang mama niya.
Sa huli, sinabi niya ang pinakamatagal kong hinihintay marinig.
“Hindi ko alam na ganito ka na pala katagal nasasaktan.”
Tumingin ako sa kanya.
“Iyon din ang problema. Hindi mo alam dahil hindi mo kailanman gustong malaman.”
Sa sumunod na mga linggo, hindi naging madali ang lahat.
Nag-rehab si Corazon. Hindi na ako araw-araw pumunta sa ospital, pero sinigurado kong may maayos siyang pagkain at may kamag-anak na salitan sa pagbabantay.
Isang hapon, bago siya ma-discharge, pinuntahan ko siya kasama si Gab.
Pagkakita sa apo, ngumiti siya at binuksan ang mga braso.
Tumakbo si Gab sa kanya.
Habang nagkukuwentuhan silang dalawa, tinawag niya ako.
“Mara.”
Lumapit ako.
May maliit siyang sobre sa kamay.
“Huwag mong isipin na kabayaran ito.”
Hindi ko agad kinuha.
“Sulatan mo ang mama mo para sa akin,” sabi niya. “Hindi ko kayang burahin ang sinabi ko noon, pero gusto kong humingi ng tawad sa kanya. Nakita niyang naghihirap ang anak niya at imbes na mahiya ako, siya pa ang minata ko.”
Doon lang ako bahagyang lumambot.
Hindi dahil nabura ang nakaraan.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, hindi niya ipinagtanggol ang sarili niya.
Tinanggap ko ang sobre.
“Maaaring patawarin kayo ni Mama,” sabi ko. “Pero huwag n’yong asahan na babalik ang lahat sa dati.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Pagkaraan ng ilang buwan, nakalipat kami ni Gab sa isang maliit na condo malapit sa trabaho ko at sa paaralan niya.
Hindi ko pinagkait kay Paulo ang pagiging ama. May malinaw kaming schedule, at kapag oras niya kay Gab, pinapunta ko ang bata.
Pero hindi na ako bumalik sa dati naming bahay.
Minsan, tinanong ako ni Gab kung galit ba ako sa lola niya.
Sabi ko, “Hindi lahat ng taong pinapatawad natin ay kailangan nating lapitan ulit gaya ng dati.”
“Pero mahal mo pa rin siya?”
Napaisip ako.
“May mga taong puwede mong mahalin nang may distansiya.”
Ngumiti siya at bumalik sa pagguhit.
Doon ko naunawaan na iyon pala ang pinakamalaking bagay na hindi ko natutunan sa loob ng anim na taon.
Akala ko noon, para maging mabuting asawa at mabuting manugang, kailangan kong magtiis nang tahimik.
Akala ko kapag nagsalita ako, bastos ako.
Kapag humingi ako ng tulong, mahina ako.
Kapag nagtanim ako ng hangganan, masama akong tao.
Hindi pala.
May pagkakaiba ang paggalang at pagsuko sa sarili.
At may pagkakaiba rin ang pagpapatawad at pagbabalik sa lugar kung saan paulit-ulit kang nasasaktan.
Ang mangkok ng lugaw na iyon ay hindi sumira sa pamilya namin.
Ipinakita lang nito ang bitak na matagal nang naroon.
At nang makita ko na sa wakas ang buong larawan, pinili kong huwag nang takpan iyon gamit ang katahimikan.
Pinili kong ayusin ang buhay ko.
Hindi para gumanti.
Kundi para hindi matutunan ng anak ko na normal lang ang pagmamahal na laging may kasamang pagtitiis.
Minsan, ang pinakamahalagang anyo ng pagmamahal ay hindi ang manatili sa anumang halaga. Ito ay ang malaman kung kailan dapat magsalita, kailan dapat magtakda ng hangganan, at kailan dapat piliin ang sarili nang hindi nawawala ang kabutihan sa puso.
