DALAWANG TAON AKONG ITINATAGO NG ASAWA KO—HANGGANG SA ISUOT NG “KAPATID” NIYA ANG PAMANANG PULSERAS NA PARA LANG SA ASAWA NG PANGANAY NA APO
Dalawang taon na kaming kasal.
Pero ni minsan, hindi ako isinama ng asawa ko sa reunion, barkada dinner, o kahit simpleng pagkikita ng mga kaibigan niya noong college.
Ang palagi niyang kasama?
Si Bianca Go—ang babaeng lumaki kasama niya, ang sinasabi ng lahat na “sila sana kung hindi sila pinaghiwalay ng panahon.”
At noong araw ng kasal ng pinakamatalik niyang kaibigan, hindi lang ako muling itinago ng asawa ko.
Ibinigay pa niya kay Bianca ang isang bagay na hindi kailanman dapat mapunta sa ibang babae.
Ako si Mara Santos-Lim, tatlumpu’t tatlong taong gulang.
Ang asawa ko, si Adrian Lim, ay apo ng isa sa pinakamatandang negosyanteng pamilya sa Metro Manila.
May tatlong hotel, dalawang pharmaceutical companies, at ilang commercial properties ang pamilya nila.
Pero sa loob ng dalawang taon naming pagsasama, may isang bahagi ng buhay ni Adrian na parang bawal akong pasukin.
Ang mundo nila ni Bianca.
Minsan tinanong ko siya.
“Bakit hindi mo ako isinasama kapag kasama mo ang mga kaibigan mo?”
Napabuntong-hininga lang siya.
“Mara, huwag kang masyadong sensitive.”
“Si Bianca, parang kapatid ko lang.”
“Bata pa kami, magkasama na kami.”
Hindi na ako nakipagtalo.
Kung kapatid lang pala, sige.
Pero tatlong buwan bago ang kasal ng best friend niyang si Carlo Mendoza, sinabi mismo ni Adrian:
“Importante sa akin ang kasal na ’to.”
Dahil doon, bumili ako ng bagong dress.
Dark emerald, simple pero elegante.
Alas-kuwatro ng hapon noong araw ng kasal, nakaayos na ako sa sala nang tumawag si Adrian.
“Mara.”
“Hindi ka na siguro kailangang pumunta.”
Akala ko nagbibiro siya.
“Bakit?”
“Biglang kulang sila ng bridesmaid. Si Bianca ang pumalit.”
“Ako naman ang best man.”
“Mas convenient kung sabay kaming gagalaw buong gabi.”
Saglit siyang tumahimik.
“Magpahinga ka na lang sa bahay. Huwag ka nang mahirapan.”
Bago pa ako makasagot, ibinaba niya ang tawag.
Nanatili akong nakaupo sa sofa.
Nasa kandungan ko ang palda ng bagong dress na ilang linggo kong pinag-isipang bilhin.
Napangiti ako.
Sayang.
Kumuha ako ng cellphone at binuksan ang Facebook.
Tatlong posts pa lang ang na-scroll ko nang makita ko ang pictures mula sa kasal.
Siyam na litrato.
Sa halos lahat, magkatabi sina Adrian at Bianca.
Naka-navy suit si Adrian.
Champagne-colored naman ang bridesmaid gown ni Bianca.
Sa isang litrato, nakaakbay pa si Bianca sa braso ng asawa ko.
Caption ng kaibigan ng bride:
“Parang mali yata ang ikinasal ngayon. Adrian at Bianca, kayo na lang kaya?”
Punô ng comments.
“Bagay na bagay!”
“Ultimate TOTGA!”
“Hanggang ngayon may chemistry pa rin.”
“At sino nga ulit ang asawa ni Adrian?”
Hindi ako nag-comment.
Nag-scroll lang ako.
Hanggang makita ko ang sariling post ni Bianca.
Nakasandal ang ulo niya sa balikat ni Adrian habang nakangiti siya sa camera.
Caption:
“Ten years later, same shoulder, same feeling of safety.”
Pero hindi ang mukha nila ang tinitigan ko.
Kundi ang pulseras sa kaliwang kamay ni Bianca.
Jade.
Makapal.
Matingkad na berde.
At may maliit na gintong detalye sa loob.
Kilala ko iyon.
Isang taon bago pumanaw ang lola ni Adrian, ipinadala niya sa akin ang bracelet na iyon mula Cebu.
Sinabi niya:
“Mara, tatlong henerasyon na itong ipinapasa sa pamilya.”
“Para ito sa asawa ng panganay na apo.”
Medyo maluwag sa kamay ko kaya kinuha iyon ni Adrian.
“Ilalagay muna natin sa safe,” sabi niya.
“Dadalin kita para ipa-adjust.”
Anim na buwan akong naghintay.
Hindi pala sa kamay ko ipinapa-adjust.
Napunta pala sa kamay ng ibang babae.
Dahan-dahan kong ibinaba ang cellphone.
Pagkatapos ay pinatay ko ito.
Hinubad ko ang dress.
Isiniksik ko iyon sa pinakailalim ng cabinet.
Nagpalit ako ng pajama.
Bago ako pumasok sa kuwarto, hinugot ko rin ang plug ng landline.
At natulog ako.
Sa reception naman, bandang gabi, umakyat sa stage ang ama ng groom.
Matagal nang kaibigan ng lolo ni Adrian si Tito Roberto Mendoza.
Bago matapos ang speech niya, bigla siyang tumingin sa mesa ni Adrian.
“Adrian.”
“Nasaan ang asawa mo?”
Tumahimik ang paligid.
Huminto ang kamay ni Adrian na may hawak na wine glass.
“Hindi po siya masyadong maganda ang pakiramdam.”
Kumunot ang noo ni Tito Roberto.
“Si Mara?”
“Nakita ko siya noong nakaraang buwan na nagdadala ng pagkain sa tatay mo sa ospital.”
“Mukhang malakas naman siya.”
Walang naisagot si Adrian.
Napabuntong-hininga ang matanda.
“Napakabait ng asawa mo.”
“Noong naospital ang tatay mo, siya ang nakita kong laging nag-aasikaso.”
“Ganito kaimportanteng araw, bakit ibang babae ang kasama mo?”
Hindi nagsalita si Bianca.
Pagkatapos ng kasal, paulit-ulit akong tinawagan ni Adrian.
Patay ang cellphone ko.
Pag-uwi niya nang alas-diyes y medya, tulog na ako.
Kinabukasan ko nalaman na habang nasa reception siya, isinugod pala sa emergency room ang kanyang ina dahil sa matinding stomach infection at pagbagsak ng blood sugar.
Sinisi niya ako noong una dahil hindi ako matawagan.
Tahimik kong sinabi:
“Hindi ako ang anak niya.”
“Kapag hindi ka ma-contact ng sarili mong pamilya dahil abala ka sa kasal, huwag mo akong gawing dahilan.”
Hindi siya nakasagot.
Alas-siyete kinabukasan, tumawag ang matagal nang katiwala ng pamilya.
“Sir Adrian.”
“Pinapauwi kayo ni Sir Lorenzo.”
“Nakita niya po ang mga litrato kagabi.”
“Kailangan daw ninyong mag-asawa pumunta agad sa ancestral house.”
Huminto siya.
“At pinapatawag din po niya si Miss Bianca.”
Pagsapit ng alas-nuwebe, nasa lumang bahay na kami sa San Juan.
Naroon na si Bianca.
Namumula ang mga mata niya.
Nakaupo naman sa malaking narra chair si Lolo Lorenzo Lim, siyamnapu’t dalawang taong gulang ngunit matalas pa rin ang tingin.
Hindi niya pinaupo si Adrian.
Hindi rin niya ako kinumusta.
Diretso siyang tumingin sa kamay ni Bianca.
“Bianca.”
Biglang nanigas ang babae.
Itinaas ni Lolo Lorenzo ang kanyang tungkod at itinuro ang jade bracelet.
“Sabihin mo sa akin.”
“Saan mo nakuha ang pulseras na suot mo?”
Nawala ang kulay sa mukha ni Bianca.
At sa unang pagkakataon mula nang makarating kami roon…
nakita kong natakot si Adrian.
PARTE2
Natigilan ang kamay ni Bianca.
Dahan-dahan niyang itinago ang jade bracelet sa ilalim ng manggas ng damit niya.
Pero napansin iyon ni Lolo Lorenzo.
“Hindi ko tinatanong kung bakit mo suot.”
“Tinatanong ko kung saan mo nakuha.”
Napatingin si Bianca kay Adrian.
Isang segundo lang iyon.
Pero sapat para maintindihan ng lahat.
Pumikit si Adrian.
“Lolo.”
“Ako ang nagbigay.”
Naramdaman kong lumamig ang mga daliri ko.
Alam ko naman.
Mula pa kagabi, alam ko na.
Pero ibang klase pala kapag narinig mo mismo sa bibig ng taong pinakasalan mo.
Hindi gumalaw si Lolo Lorenzo.
“Buksan mo ang safe?”
Tumango si Adrian.
“Hiniram lang po niya.”
“Hiniram?”
Tumawa nang mahina ang matanda.
Walang saya sa tawang iyon.
“Tinanong mo ba ang may-ari?”
Walang sagot.
Muli siyang nagtanong.
“Tinanong mo ba si Mara bago mo ibinigay?”
“Hindi.”
Tumingin sa akin si Adrian.
“Mara, makinig ka muna. Hindi ko intensyong—”
Itinaas ko ang kamay.
“Hindi mo kailangang magpaliwanag sa akin ngayon.”
“Sumagot ka kay Lolo.”
Namula ang mukha ni Adrian.
Si Bianca naman ay mabilis na nagsalita.
“Lolo Lorenzo, kasalanan ko rin po.”
“Kailangan ko lang po kasi ng jade accessory para sa gown. Sinabi kong babalik ko agad.”
“Hindi ko po alam na ganoon pala kaimportante iyon.”
Ngayon ako napatingin sa kanya.
“Hindi mo alam?”
Tumahimik siya.
Binuksan ko ang cellphone ko.
Naka-save pa roon ang screenshot ng post niya.
Binasa ko nang malakas ang isa niyang sagot sa comment ng kaibigan.
“Family piece.”
“At may sumagot sa iyo ng, ‘Uy, future Mrs. Lim?’”
“Nilagyan mo ng heart.”
Namutla si Bianca.
“Mara, joke lang iyon.”
“Alin?”
“Ang pagiging future Mrs. Lim?”
“O ang pagsusuot mo ng bagay na alam mong galing sa pamilya ng asawa ko?”
Hindi siya nakasagot.
Mabagal na tumingin si Lolo Lorenzo kay Adrian.
“Bakit nasa kanya?”
Napahawak si Adrian sa sentido.
“Lolo, accessory lang naman—”
Bumagsak nang malakas ang tungkod sa sahig.
Nagulat kaming lahat.
“Accessory?”
Umalingawngaw ang boses ng matanda sa sala.
“Ang pulseras na iyan ay huling regalo ng lola mo kay Mara!”
“Isinuot iyan ng lola ko noong kasal niya.”
“Pagkatapos ay ng nanay ko.”
“Pagkatapos ay ng asawa ko.”
“Bago siya namatay, siya mismo ang pumili kung kanino niya ibibigay!”
Nakatayo lang ako.
Hindi ko inaasahang sasakit pa rin nang ganoon.
Hindi dahil mahal ang jade.
Kundi dahil ako ang legal na asawa, pero kahit ang bagay na simbolo ng pagtanggap sa akin ng pamilya ay kaya niyang ipahiram sa babaeng palagi niyang inuuna.
Lumapit sa akin ang ina ni Adrian.
Kagagaling lamang niya sa ospital at maputla pa ang mukha.
“Mara.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Pasensya ka na.”
Umiling ako.
“Mommy, wala kayong kasalanan.”
Napaluha siya.
“Meron.”
“Matagal ko nang nakikitang ikaw ang gumagawa ng mga responsibilidad na dapat anak ko ang gumagawa.”
“Noong naospital ang papa niya, ikaw ang nagbabantay.”
“Kapag may gamot akong kailangan, ikaw ang naaalala kong tawagan.”
“Kagabi, nang manghina ako, ikaw pa rin ang hinahanap ko.”
Tumingin siya kay Adrian.
“Samantalang ang anak ko, hindi man lang matawagan.”
Napayuko si Adrian.
Doon nagsalita si Bianca.
“Hindi naman siguro patas na isisi lahat kay Adrian.”
Napalingon ang lahat.
Huminga siya nang malalim.
“Mula pagkabata, magkasama na kami.”
“Natural lang na malapit kami.”
“At bago pa dumating si Mara…”
Huminto siya.
“May pinagsamahan na kami.”
Parang may pinto sa loob ko na tuluyang nagsara.
Hindi ako nagalit.
Hindi rin ako nasaktan sa paraan na inaasahan ko.
Napagod lang ako.
“Exactly.”
Mahina kong sinabi.
“Kaya hindi ko na kayo pipigilan.”
Napatingin sa akin si Adrian.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Kumuha ako ng folder mula sa bag ko.
Inilapag ko iyon sa mesa.
“Separation agreement.”
Hindi gumalaw si Adrian.
“Mara.”
“Hindi ako nakatulog kagabi dahil nasaktan ako.”
Tumingin ako sa kanya.
“Nakatulog ako dahil sa unang pagkakataon, wala na akong hinihintay.”
“Wala na akong hinihintay na tawag.”
“Wala nang explanation.”
“Wala nang araw na baka piliin mo rin akong ipakilala bilang asawa mo.”
Namula ang mga mata niya.
“Hindi kita ikinakahiya.”
Napangiti ako.
“Talaga?”
“Dalawang taon tayong kasal.”
“Ilang beses mo akong dinala sa reunion ninyo?”
Tahimik siya.
“Ilang beses mo akong ipinakilala sa mga kaibigan mong kilala si Bianca bilang ‘the one that got away’?”
Wala pa ring sagot.
“Ilang beses mo akong iniwan sa bahay dahil mas convenient na si Bianca ang kasama mo?”
“Mara…”
“At kagabi?”
Huminga ako.
“Ako ang asawa.”
“Pero siya ang kasama mo sa wedding.”
“Ako ang binigyan ng bracelet.”
“Pero siya ang pinasuot mo.”
“Ako ang nag-aalaga sa pamilya mo.”
“Pero kapag may litrato, siya ang nasa tabi mo.”
Tahimik ang buong sala.
Tumulo ang luha sa mata ng ina ni Adrian.
Si Lolo Lorenzo naman ay nakatitig lamang sa apo niya.
Makalipas ang ilang segundo, tumayo ang matanda.
“Adrian.”
“Simula ngayon, hindi ka muna babalik bilang managing director ng Lim Hospitality Group.”
Napaangat ang ulo ni Adrian.
“Lolo!”
“Huwag mo akong tawagin nang ganyan na para bang negosyo lang ito.”
Malamig ang boses ng matanda.
“Kung hindi mo kayang pangalagaan ang tiwala ng sarili mong asawa, bakit ko ipagkakatiwala sa iyo ang negosyo ng buong pamilya?”
“Lolo, personal matter ito!”
“Exactly.”
Tumango si Lolo Lorenzo.
“Ang tunay na pagkatao ng isang tao ay mas nakikita sa personal niyang buhay kaysa sa conference room.”
“Sa negosyo, marunong kang ngumiti sa investors.”
“Marunong kang magpakita ng respeto sa clients.”
“Pero ang babaeng kasama mo araw-araw, ni hindi mo kayang bigyan ng lugar sa buhay mo.”
Namutla si Adrian.
“Hindi ko po pinagtataksilan si Mara.”
Tumango ako.
“Baka hindi.”
“At iyon ang mas nakakalungkot.”
Nagkatinginan kami.
“Kasi hindi mo kailangang matulog sa ibang babae para sirain ang marriage.”
“Puwede mo itong sirain sa paulit-ulit na pagpili sa ibang tao.”
“Sa pag-dismiss sa nararamdaman ng asawa mo.”
“Sa pagtrato sa kanya na parang obligasyon lang.”
Hindi nakapagsalita si Adrian.
Biglang hinubad ni Bianca ang bracelet.
Inilapag niya iyon sa mesa.
“Fine.”
nanginginig ang boses niya.
“Kung ito lang ang problema, ibabalik ko.”
Tiningnan siya ni Lolo Lorenzo.
“Hindi pulseras ang problema.”
“Ikaw rin ay hindi ang pangunahing problema.”
Napatingin siya kay Adrian.
“Ang problema ay isang lalaking hindi marunong maglagay ng hangganan.”
Parang sinampal si Adrian sa sinabi ng matanda.
Napaluha si Bianca.
“Hindi ko naman siya inagaw.”
Ngayon ako ang sumagot.
“Hindi.”
“Hindi mo kailangang agawin ang isang taong kusang nagbibigay sa iyo ng espasyong dapat para sa asawa niya.”
Tahimik siyang napaupo.
Pagkatapos noon, ako ang kumuha ng bracelet.
Hindi ko iyon isinuot.
Inilagay ko lamang sa bag ko.
Tumayo ako.
“Saan ka pupunta?”
Agad na lumapit si Adrian.
“Sa condo ng kapatid ko.”
Hinawakan niya ang braso ko.
“Mara, please.”
Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya.
“Hindi pa tapos ang usapan natin.”
“Para sa iyo.”
“Sana.”
“Sana makahanap ka ng paliwanag na makakapagpabago ng lahat.”
“Pero para sa akin, dalawang taon na tayong nag-uusap.”
“Hindi ka lang nakikinig.”
Lumabas ako ng bahay.
Hindi ako hinabol ni Lolo Lorenzo.
Hindi rin ako pinigilan ng mga magulang ni Adrian.
Si Adrian lang ang sumunod hanggang driveway.
“Mara!”
Huminto ako.
Nakatayo siya ilang metro sa likod ko.
Wala na ang matikas na lalaking laging sigurado sa sarili.
“May chance pa ba?”
Matagal ko siyang tiningnan.
“Mahal pa rin kita.”
Kitang-kita ko ang pag-asa sa mukha niya.
Pero ipinagpatuloy ko.
“Pero hindi lahat ng pagmamahal kailangang iligtas.”
“Minsan kailangan itong bitawan bago pati respeto mo sa sarili mawala.”
Sumakay ako sa kotse.
At umalis.
Sa sumunod na tatlong buwan, hindi naging mabilis ang lahat.
Nag-apologize si Adrian sa publiko sa mga kaibigan niyang ilang taon ding ginawang biro ang relasyon nila ni Bianca.
Hindi na rin siya nakipagkita rito nang silang dalawa lamang.
Umalis si Bianca papuntang Singapore para tumanggap ng trabaho.
Pero hindi dahil doon ay bumalik ako.
Dahil ang problema namin ay hindi kailanman si Bianca lamang.
Si Adrian iyon.
At ako rin.
Si Adrian dahil hinayaan niyang maging normal ang pagbalewala sa akin.
Ako dahil matagal kong kinumbinsi ang sariling ang pagtitiis ay katumbas ng pagiging mabuting asawa.
Anim na buwan matapos ang araw na iyon, natapos ang legal separation namin.
Hindi ako humingi ng parte sa negosyo ng pamilya Lim.
Tinanggihan ko rin ang alok ni Lolo Lorenzo na bigyan ako ng shares.
“Hindi ako nagpakasal para sa pera ninyo,” sabi ko.
Ngumiti ang matanda.
“Alam ko.”
“Kaya nga gusto kitang bigyan.”
Pero tumanggi pa rin ako.
Ang jade bracelet lamang ang tinanggap ko.
Hindi dahil asawa pa rin ako ni Adrian.
Kundi dahil iyon ang huling regalong personal na ibinigay sa akin ng lola niya.
Isang taon pagkatapos ng kasal na hindi ko nadaluhan, muli kong nakita si Adrian sa birthday ni Lolo Lorenzo.
Mas tahimik na siya.
Wala si Bianca.
Wala ring bagong babae sa tabi niya.
Nang magkasalubong kami sa hardin, ngumiti siya.
“Okay ka?”
“Okay ako.”
Tumango siya.
“Masaya ako.”
Pagkatapos ay napangiti nang kaunti.
“Hindi pala sapat na mahal mo ang isang tao.”
Umiling ako.
“Hindi.”
“Kailangan maramdaman din niya.”
Nagkatinginan kami sandali.
Walang away.
Walang sisihan.
Wala ring pangakong babalik.
May mga relasyon na hindi nasisira dahil walang pagmamahal.
Nasasira sila dahil may isang taong patuloy na nagbibigay, habang ang isa ay kampanteng iniisip na hindi siya kailanman iiwan.
At minsan, ang pinakamalakas na paraan para mahalin ang sarili ay hindi ang makipaglaban para manatili.
Kundi ang magkaroon ng tapang na sabihin:
“Hanggang dito na lang.”
MENSAHE
Hindi sukatan ng pagmamahal ang dami ng beses na kaya mong magtiis. Ang taong tunay na nagpapahalaga sa iyo ay hindi ka itatago, hindi ka gagawing pangalawang pagpipilian, at hindi ka hahayaang magmakaawa para sa lugar na dapat kusa niyang ibinibigay.
Minsan, ang pag-alis ay hindi kabiguan ng pag-ibig—ito ang unang hakbang pabalik sa respeto sa sarili.
