“Magkano ang gusto mong ipanalo ko pabalik sa pamilya mo?”

Iyan ang unang sinabi ko kay Gio Mercado habang nakatayo siya sa harap ng kulungan ng manok namin, suot ang mamahaling relo at sapatos na halatang hindi sanay sa putik.

Ngumiti siya nang mapait, inilabas ang pulang bank card, at inilagay sa palad ko.

“Hindi ko kailangan manalo ka,” sabi niya. “Kailangan ko lang mailigtas mo ang walong daang libong piso na ito.”

Mula bata ako, baraha na ang naging laruan ko.

Habang ang ibang bata sa Nueva Ecija ay nag-aaral ng multiplication table, ako naman ay nakaupo sa tabi ng tatay ko, nakikipagpusoy sa matatandang lalaki sa kanto. Sa edad na dose, kaya ko nang hulaan ang laman ng kamay ng kalaban sa paraan pa lang ng paghawak niya ng baraha. Sa edad na kinse, iniwan na ako ng nanay ko dahil hindi na niya kinaya ang bisyo ng tatay ko.

Ang mas masakit, ako ang sinisi ni Papa.

“Kung hindi dahil sa batang ’yan, hindi mawawasak ang pamilya natin,” sabi niya noon, bago niya ako ibalik sa probinsya na parang sako ng palay.

Doon ako lumaki. Nagpapakain ng manok sa umaga, nakikipaglaro ng tong-its at mahjong sa hapon. Tinawag nila akong adik sa sugal, salot, babaeng walang lalaking papatol.

Pero may isa akong bansag na kinatatakutan nila.

Si Lira Santos, ang Reyna ng Baraha.

Kaya nang dumating si Gio Mercado, batang CEO mula Makati, sakay ng itim na Maybach at may itsurang pang-teleserye, akala ko naligaw lang siya.

Hindi pala.

“Tuwing Pasko,” paliwanag niya, “nilalaspag ng mga kamag-anak ko ang nanay ko sa mahjong. Hindi siya marunong tumanggi. Hindi siya marunong lumaban. Taon-taon, nauubos ang pera niya.”

“Magkano na ang natalo?” tanong ko habang kumukuha ng itlog sa pugad ng inahing manok.

Napayuko si Gio.

“Mga dalawang milyon at dalawang daan walumpung libong piso.”

Muntik kong mabitawan ang itlog.

“Ha? Mahjong ba ’yan o pagbili ng lupa?”

Mas humigpit ang panga niya.

“Hindi lang pera. Noong isang taon, natalo si Mama sa pustahan kung sino ang mag-aalaga sa lolo namin. Tatlong pamilya kami, pero dahil pinatalo nila siya, siya lang ang gumastos sa gamot, ospital, at libing.”

Doon ako napatingin kay Aling Cora, ang nanay ni Gio, na tahimik na nakaupo sa harap ng kotse. Maliit siya, mabait ang mukha, at halatang sanay yumuko kahit wala namang kasalanan.

Naunawaan ko agad.

Hindi ito tungkol sa mahjong.

Tungkol ito sa mga taong ginagawang kahinaan ang kabaitan ng isang ina.

Kinuha ko ang bank card ni Gio, saka inilagay sa kamay niya ang mainit-init pang itlog.

“Down payment na ’yan,” sabi ko. “Tatanggapin ko ang trabaho. Pero babala lang, Sir Gio, kapag ako ang umupo sa mesa, wala akong pakialam kahit tiyahin, pinsan, o ninong mo pa ’yan.”

Pumarada siya sa gilid ng highway, humarap sa akin, at hinawakan ang kamay ko.

“Lira, iyon mismo ang kailangan ko.”

Pagdating namin sa malaking bahay ng mga Mercado sa San Fernando, Pampanga, parang piyesta ang salubong.

May lechon, parol, hamon, queso de bola, at mga kamag-anak na ngumiti sa akin na parang nananimbang kung gaano ako kadaling lokohin.

“Girlfriend ni Gio?” tanong ni Tiya Belen, ang kapatid ng nanay niya. “Ay, ang simple naman.”

Ngumiti ako. “Opo, Tita. Simple lang po talaga kami sa bukid.”

Ayon sa nakasanayan, binigyan ako ng mga matatanda ng pulang sobre. Makapal. Mabigat sa kamay.

Pero binuksan ko agad sa harap nila.

Tumigil ang tawanan.

Sa loob, tig-iisang pisong malulutong ang nakalagay.

Binilang ko nang mabagal.

“Eighty-eight pesos,” sabi ko, nakangiti. “Ang ganda naman po ng lucky number. Pang-buy-in po ba ito sa mahjong mamaya?”

Namula si Tiya Belen.

“Bastos naman, hija. Hindi binubuksan ang aginaldo sa harap ng matatanda.”

“Ay, pasensya na po,” sagot ko. “Taga-baryo po ako. Hindi ko alam na puwede palang gawing dekorasyon ang kapal ng sobre.”

Biglang umubo si Gio para itago ang tawa niya.

Walang nagawa si Tiya Belen kundi kumuha ng bagong sobre. Sa pagkakataong iyon, isang libong piso na ang laman.

Pagkatapos ng Noche Buena, inilabas agad ang mahjong table.

Parang sundalong tinawag sa giyera, nanginginig si Aling Cora.

“Ayoko muna,” mahina niyang sabi. “May bisita si Gio. Mag-aasikaso na lang ako.”

Tumawa nang matinis si Tiya Belen.

“Naku, Cora, huwag ka ngang KJ. CEO na ang anak mo. Barya lang sa inyo ang pustahan.”

Hinila siya ng mga pinsan, pinsang buo, tiyuhin, tiyahin, hanggang maupo siya sa mesa.

Kumapit ako sa braso niya.

“Tita Cora,” sabi ko nang malambing, “laro tayo. Mukhang masaya.”

Nagliwanag ang mukha ng mga kamag-anak.

Akala nila kakampi nila ako.

Akala nila inosente ako.

Umupo si Kuya Nestor, pinsan ni Gio, sa tapat ko. May sigarilyo sa labi at yabang sa kilay.

“Lira, magkano ba sahod mo sa probinsya? Sige, iyon ang pustahan natin kada ikot.”

Ngumiti ako. “Sige po.”

Sa unang laro, hindi ko inayos ang tiles ko. Hinayaan ko lang silang nakakalat.

“Hindi ka marunong mag-ayos?” pang-aasar ni Nestor.

“Sa amin po kasi,” sabi ko, “kapag marunong ka talaga, kahit nakapikit alam mo ang hawak mo.”

Tumawa sila.

Makalipas ang ilang minuto, nanalo si Nestor.

Iniabot na niya ang kamay para kunin ang chips ni Aling Cora nang tinapik ko ang isang tile niya.

“Kuya Nestor,” sabi ko, “bakit parang iba ang guhit nitong walong karakter mo?”

Nawala ang ngiti niya.

“Ano’ng pinagsasabi mo?”

Tahimik kong binaligtad ang apat na walong karakter mula sa discard at wall.

“Apat na po ito. Kung ganoon, saan galing ang nasa kamay ninyo?”

Parang pinatay ang ilaw sa buong sala.

Tumayo si Nestor. “Inaakusahan mo akong nandadaya?”

Bumagsak ang palad ni Tito Romy, ang panganay na kapatid ng pamilya, sa mesa.

“Bagong salta ka pa lang dito, hija. Huwag kang bastos.”

Hinila ni Aling Cora ang manggas ko. “Lira, hayaan mo na. Pasko naman.”

Pero hindi ako gumalaw.

“Sa amin po sa probinsya,” sabi ko, “kapag nandaya ka sa mesa, hindi ka na pinapaupo ulit.”

Suminghal si Nestor. “Hindi ka pa nga asawa ni Gio, kung umasta ka parang reyna ng bahay!”

Doon tumayo si Gio.

Inilapag niya sa mesa ang dalawang dokumento.

“Civil wedding certificate,” malamig niyang sabi. “Si Lira ang asawa ko. At mula ngayon, ang salita niya sa mesang ito ang susundin.”

Napatitig ako sa papel.

Hindi iyon bahagi ng usapan namin.

Pero bago pa ako makapagsalita, umupo si Tito Romy sa puwesto ni Nestor.

“Sige,” sabi niya, madilim ang mata. “Ako ang kalabanin mo.”

Nagsimula ang bagong laro.

Sa bawat tile na nilalabas ni Aling Cora, sinisigawan siya ni Tito Romy.

“Mali ’yan!”

“Bakit mo itinapon ’yan?”

“Wala ka talagang utak sa mahjong!”

Nanginginig ang kamay ni Aling Cora. Nang halos manalo na siya, isang titig lang ni Tito Romy ang nagpabago sa kanya ng tira.

Doon nanalo si Tiya Belen sa maliit na hand.

“Bayad, Cora!” sigaw niya. “Dagdagan mo na, pampaswerte!”

Bago niya mahila ang chips, pinigil ko ang kamay niya.

“Sandali po, Tiya.”

Tumingin siya sa akin.

“Ang panalo n’yo po ba, five circles?”

“Oo. Bakit?”

Ngumiti ako at dahan-dahang ibinaba ang tiles ko.

“Sayang po. Five circles din ang hinihintay ko.”

Tumigas ang mukha niya.

“At ang hand ko po,” sabi ko, “pure suit. Mas mataas sa inyo.”

Napaatras siya.

Hinawakan ko ang huling tile sa kamay ko at ibinaba sa mesa.

“Kung tama ang basa ko, hindi kayo ang panalo ngayong gabi.”

At nang makita ni Tito Romy ang buong hand ko, bigla siyang namutla na parang may lihim akong nabuksan na hindi dapat malaman ng kahit sino.

PARTE2

“Hindi puwede,” mabilis na sabi ni Tito Romy.

Hindi niya tiningnan ang tiles ko. Tiningnan niya si Tiya Belen, tapos si Nestor. Isang tingin na masyadong mabilis, pero sapat para makita ko.

May kasunduan sila.

Hindi simpleng laro ang nangyayari sa pamilyang ito. May sistema. May taong nagpapatalo, may taong nagpapagalit, may taong sumisipsip ng pera ni Aling Cora taon-taon.

“Bakit hindi puwede?” tanong ko.

“Dahil bago ka lang dito,” sabi ni Tiya Belen. “Hindi mo alam ang house rules.”

Tumawa ako nang mahina.

“House rules? O rules na ginawa para laging matalo si Tita Cora?”

Namula siya. “Huwag kang magmalinis. Bayarang girlfriend ka lang.”

Natahimik ang lahat.

Ramdam kong nanigas si Gio sa tabi ko.

Pero ako? Ngumiti lang ako.

“Tama po kayo,” sabi ko. “Binayaran ako.”

Kinuha ko ang pulang bank card mula sa bulsa ko at inilapag sa mesa.

“Binayaran ako para bantayan ang walong daang libong piso. Pero libre na ang pagpapahiya sa mandaraya.”

Nag-iba ang hangin sa sala.

Tumayo si Tito Romy at dahan-dahang inayos ang manggas niya.

“Sige, kung magaling ka talaga, isang huling laro.”

Lumapit siya at inilabas ang isang makapal na sobre.

“Kung manalo ka, ibabalik namin lahat ng kinuha namin kay Cora.”

Napasinghap si Aling Cora.

“Romy…”

“Pero kung matalo ka,” dagdag niya, “aalis ka sa bahay na ito. Hindi ka na lalapit kay Gio. At ang nanay niya, mananagot ulit sa lahat ng gastos ng pamilya ngayong taon.”

Hinawakan ni Gio ang braso ko.

“Lira, huwag.”

Pero nakita ko si Aling Cora. Nakayuko. Nanginginig. Sanay na sanay nang magpatawad sa mga taong walang balak humingi ng tawad.

Kaya umupo ako.

“Sige,” sabi ko. “Pero ako ang hahalo ng tiles.”

Sa unang salang pa lang ng kamay ko sa tiles, may naramdaman akong kakaiba.

May gasgas ang ilang piraso.

May marka ang ilalim.

At nang iangat ko ang isang tile, nakita ko ang maliit na pulang tuldok sa gilid nito.

Hindi lang pala sila nandadaya sa laro.

Matagal na nilang minamarkahan ang buong set ng mahjong.

Tumingin ako kay Tito Romy at ngumiti.

“Ah,” sabi ko. “Kaya pala hindi natatalo ang mga ahas kapag sila ang may hawak ng hardin.”

…

Nawala ang kulay sa mukha ni Tito Romy.

Hindi niya inaasahang mapapansin ko ang marka. Maliit lang iyon, halos kasingliit ng dumi sa kuko. Pero sa taong lumaki sa mesa ng sugal, sapat na ang ganoong marka para makita ang buong kaluluwa ng laro.

“Anong sinasabi mo?” pilit niyang tanong.

Inangat ko ang tile at ipinakita sa lahat.

“Pulang tuldok sa gilid. Ang ibig sabihin nito, high-value tile. Iyong iba, may gasgas sa kanan. Iba rin ang marka sa bamboo at characters.”

Lumapit si Gio. Kinuha niya ang isa pang tile, saka isa pa.

Nang makita niya ang parehong marka, dahan-dahan siyang napatingin sa tiyuhin niya.

“Kayo ang gumawa nito?”

Walang sumagot.

Si Aling Cora naman ay parang nauubusan ng hininga. Sa loob ng ilang taon, naniwala siyang mahina lang siya. Tanga. Malas. Walang diskarte.

Ngayon, nakikita niya ang totoo.

Hindi siya laging talo dahil mahina siya.

Pinatalo siya.

“Cora,” mabilis na sabi ni Tiya Belen, “laro lang ito. Pasko. Huwag na nating palakihin.”

“Laro?” Mahina ang boses ni Aling Cora, pero may panginginig na kakaiba. “Dalawang milyon ang nawala sa akin. Ako ang nagbayad sa ospital ni Tatay. Ako ang nag-asikaso sa libing. Tapos laro lang?”

Tumayo si Nestor. “Auntie, huwag kang padala sa babaeng iyan.”

“Manahimik ka,” sabi ni Gio.

Unang beses kong narinig ang ganoong boses mula sa kanya. Hindi galit na maingay. Galit na tapos na.

Lumapit siya sa mesa at inilapag ang cellphone niya.

“Nagre-record ako simula nang akusahan ninyo si Lira.”

Napaatras si Tiya Belen.

“Gio, kadugo mo kami.”

“Kaya nga mas masahol,” sagot niya.

Pero hindi pa tapos si Tito Romy.

Tumawa siya, mababa at mabigat.

“Sige. Sabihin na nating may marka ang tiles. Ano ngayon? May ebidensya ka bang kami ang gumawa? Baka naman yang babaeng pinulot mo sa kulungan ng manok ang naglagay niyan.”

Napatingin sa akin ang lahat.

Ngumiti ako.

“Alam ko pong sasabihin ninyo ’yan.”

Dahan-dahan kong kinuha ang maliit na pouch sa bulsa ko. Mula roon, inilabas ko ang itlog na ibinigay ko kay Gio noong umaga.

Nagtaka silang lahat.

“Anong klaseng drama na naman ’yan?” singhal ni Nestor.

“Hindi drama,” sabi ko. “Paalala lang. Sa probinsya, kapag may itlog na mainit pa, ibig sabihin bagong kuha. Kapag may pandaraya sa mesa, ibig sabihin luma na ang plano.”

Kinuha ko ang phone ko at binuksan ang video.

Bago pa magsimula ang laro, habang nasa kusina ako kunwari naghahanap ng suka para sa lechon, nakita ko si Nestor at Tiya Belen sa hallway. Kinukuskos nila ang ilang tiles gamit ang pulang marker at maliit na blade.

Hindi malinaw ang lahat, pero sapat.

Sapat para tumahimik ang buong sala.

Nalaglag ang sigarilyo ni Nestor sa sahig.

“Putang—”

“Careful,” sabi ni Gio. “Isang salita pa, tatawag ako ng abogado ngayon din.”

Doon umiyak si Aling Cora.

Hindi malakas. Hindi hysterical. Tahimik lang, parang matagal nang nakabara sa dibdib niya ang luhang ngayon lang nakahanap ng daan palabas.

“Bakit?” tanong niya kay Tito Romy. “Kapatid kita. Noong wala kang trabaho, ako ang nagpautang sa iyo. Noong nagkasakit si Belen, ako ang nagbayad ng gamot. Bakit ninyo ako ginanyan?”

Hindi agad sumagot si Tito Romy.

Pagkatapos, bumagsak ang maskara niya.

“Dahil mayaman na anak mo,” sabi niya. “Dahil kaya ninyo. Dahil kami, habang buhay na lang ba kaming makikitingin sa tagumpay ni Gio?”

Napailing si Gio.

“Kung humingi kayo ng tulong, tumutulong si Mama.”

“Hindi sapat ang tulong!” sigaw ni Tito Romy. “Palagi siyang bida. Palaging siya ang mabait. Palaging siya ang kawawa. Eh kami? Kami ang mukhang masama!”

Doon ko naintindihan.

Hindi lang pera ang kinukuha nila kay Aling Cora.

Gusto nilang durugin ang dignidad niya para gumaan ang inggit nila.

Tumayo ako at itinulak ang chips sa gitna.

“Final hand pa rin,” sabi ko.

Napatingin sa akin si Gio. “Lira?”

“Taposin natin sa mesa. Para walang masabi.”

Umupo ako. Umupo rin si Tito Romy, pero nanginginig na ang mga daliri niya. Wala na ang yabang. Wala na ang kontrol.

Pinalitan ni Gio ang mahjong set ng bago, sealed pa mula sa cabinet. Ako mismo ang nagbukas. Ako ang naghahalo. Ako ang namigay.

Sa pagkakataong iyon, walang marka. Walang daya. Walang sigaw.

Si Aling Cora ay nakaupo sa tabi ko, hawak ang rosaryo sa isang kamay.

Sa unang ikot, tahimik si Tito Romy.

Sa pangalawa, nagsimula siyang pawisan.

Sa pangatlo, nakita ko na ang takbo ng kamay niya. Gusto niyang bumuo ng all triplets. Mabagal, mabigat, halatang kabisado lang niya ang panalo kapag may daya.

Ako naman, hinayaan ko siyang maniwala na nauuna siya.

Ibinigay ko sa kanya ang maliliit na pag-asa. Isang tile dito. Isang maling tingin doon. Isang kunwaring kaba.

Hanggang sa marinig ko ang hininga niya na lumalim.

Akala niya, panalo na siya.

“Mahjong,” sabi niya, sabay bagsak ng tile.

Muntik nang tumayo si Tiya Belen sa tuwa.

Pero bago pa niya mahila ang chips, itinulak ko ang tile ko.

“Pasensya na po, Tito.”

Binaligtad ko ang buong hand ko.

Pure straight. Concealed. Bonus flowers. Mas mataas. Mas malinis. Mas buo.

“Nauna po ako.”

Walang nagsalita.

Ang tunog lang sa buong sala ay ang malayong paputok sa labas at ang pag-iyak ni Aling Cora.

Dahan-dahang tumayo si Gio.

“Ayon sa usapan,” sabi niya, “ibabalik ninyo lahat ng kinuha ninyo kay Mama.”

Sinubukang tumutol ni Tiya Belen, pero inilabas ni Gio ang mga naipong record: bank transfers, utang na walang resibo, hospital bills na ipinasa kay Aling Cora, at mga chat kung saan pinagtatawanan nila siya kapag natatalo.

Doon bumigay si Nestor.

“Si Papa ang nagplano,” sabi niya. “Kami lang ang sumusunod.”

Napaupo si Tito Romy na parang biglang tumanda ng sampung taon.

Kinabukasan, hindi na sila nakaupo sa mesa.

Sa harap ng barangay captain at abogado ni Gio, pumirma sila sa kasunduan: ibabalik nila ang perang nakuha nila, babayaran ang bahagi nila sa gastos ng lolo, at hindi na nila muling gagamitin ang pangalan ni Aling Cora para sa kahit anong utang o obligasyon.

Akala ko roon na matatapos ang trabaho ko.

Pero nang nag-aayos na ako ng gamit para umuwi, hinarang ako ni Gio sa garden.

“Lira,” sabi niya, hawak ang civil wedding certificate.

Napataas ang kilay ko.

“Boss, pag-usapan natin ’yan. Kasi ang alam ko fake girlfriend lang ako, hindi instant wife.”

Napakamot siya sa batok, unang beses kong nakita siyang nahiya.

“Hindi fake ’yan. Pero hindi rin sapilitan. Draft lang dapat iyan para takutin sila. Hindi pa filed. Hindi pa legal.”

“Ah,” sabi ko. “So ginamit mo rin akong pang-bluff?”

“Hindi.” Lumapit siya nang kaunti. “Ginamit ko ang lakas ng loob mo para mailigtas si Mama. Pero pagkatapos kagabi, hindi na ako sigurado kung trabaho lang ba ito para sa akin.”

Tumahimik ako.

Sa buong buhay ko, nasanay akong tawaging sugalera, salot, babaeng walang kinabukasan. Pero sa bahay na iyon, sa unang pagkakataon, may taong tumingin sa akin na parang ang gulo ko ay hindi kahihiyan kundi talas.

Lumabas si Aling Cora mula sa veranda. May dala siyang pulang sobre.

“Lira,” sabi niya, “hindi ito bayad. Pasasalamat ito.”

Binuksan ko. Walang tig-iisang piso. May tseke, oo, pero higit doon, may maliit na papel.

Nakasulat: “Para sa babae na nagturo sa akin na hindi kabaitan ang pananahimik habang inaapi ka.”

Hindi ko alam kung bakit biglang kumirot ang lalamunan ko.

“Next year,” sabi ni Aling Cora, “dito ka pa rin mag-Pasko, ha?”

Ngumiti ako.

“Depende po.”

“Sa alin?”

Tumingin ako kay Gio.

“Kung may mahjong table pa.”

Tumawa si Aling Cora. Tumawa rin si Gio. At sa unang pagkakataon, ang bahay ng mga Mercado ay hindi napuno ng takot sa laro, kundi ng ingay ng mga taong natutong lumaban.

Hindi ko alam kung magiging asawa nga ba ako ni Gio balang araw.

Hindi ko rin alam kung tuluyan nang magbabago ang tingin ng mundo sa babaeng lumaki sa baraha at manukan.

Pero alam ko ito:

Minsan, ang taong hinuhusgahan ng lahat bilang “walang kwenta” ang siyang may lakas ng loob na iligtas ang mga mabubuting taong matagal nang naaapi.

At kung may isang aral akong gustong iwan sa sinumang makakabasa nito, ito iyon:

Huwag mong hayaang abusuhin ng iba ang kabaitan mo. Ang pagpapatawad ay maganda, pero ang pagtatanggol sa sarili at sa taong mahal mo ay hindi kasalanan. Minsan, ang tunay na swerte ay nagsisimula sa araw na tumigil kang matakot lumaban.