IBINABA NG ASAWA KONG SPECIAL FORCES CAPTAIN ANG TAWAG KO HABANG NASUSUGATAN AKO SA GITNA NG PUTUKAN—PERO NANG MALAMAN NIYA KUNG SINO ANG SINUBUKAN KONG ILIGTAS, HULI NA PARA BAWIIN ANG LAHAT!

IBINABA NG ASAWA KONG SPECIAL FORCES CAPTAIN ANG TAWAG KO HABANG NASUSUGATAN AKO SA GITNA NG PUTUKAN—PERO NANG MALAMAN NIYA KUNG SINO ANG SINUBUKAN KONG ILIGTAS, HULI NA PARA BAWIIN ANG LAHAT!

BAHAGI 1 — ANG TAWAG NA HINDI NIYA PINAKINGGAN

“ADRIAN, NASUGATAN AKO! MAY BATANG NAIWAN SA LOOB! KAILANGAN NAMIN NG TULONG!”

Iyan ang sinubukan kong sabihin sa asawa ko habang umaalingawngaw ang putukan malapit sa evacuation center sa Basilan.

Ngunit hindi pa ako tapos magsalita nang marinig ko ang malamig niyang boses.

“Mara, nasa operasyon ako! Huwag mo akong guluhin!”

At pinutol niya ang tawag.

Nakatitig ako sa cellphone, habang patuloy na tumutulo ang dugo mula sa sugat sa aking braso.

Sa paligid ko, nagmamadaling lumikas ang mga sibilyan. May mga umiiyak. May mga humihingi ng tulong.

At sa loob ng nasirang gusali, may isang pitong taong gulang na batang hindi makalabas.

Makalipas ang ilang minuto, narinig ko sa emergency radio ang boses ng asawa ko.

Ngunit hindi ako ang kinakausap niya.

“Lieutenant Sofia, huminga ka nang malalim. Sundin mo ang instructions ko. Nandito ako. Hindi kita pababayaan.”

Napapikit ako.

Hindi dahil nagseselos ako sa babaeng tinutulungan niya.

Kundi dahil doon ko napagtantong kaya pala niyang maging mahinahon sa isang taong natatakot.

Kaya niyang makinig.

Kaya niyang magbigay ng lakas ng loob.

Ngunit nang ako ang humingi ng tulong, wala siyang panahon kahit para marinig ang buong pangungusap ko.

At ang pinakamasakit?

Hindi pa niya alam na ang tawag na iyon ay hindi lamang tungkol sa akin.

Ako si Mara Villanueva, tatlumpu’t isang taong gulang.

Limang taon na akong kasal kay Captain Adrian Villanueva, isang respetadong opisyal ng Special Forces ng Philippine Army.

Sa paningin ng ibang tao, napakaswerte ko.

Matapang ang asawa ko.

Disiplinado.

Handang harapin ang panganib upang magampanan ang kanyang tungkulin.

Marami ang humahanga sa kanya.

At noon, isa ako sa mga taong pinakahumahanga.

Ngunit may bahagi ng aming buhay na hindi nakikita sa mga litrato at seremonya.

Ang mahabang paghihintay.

Ang mga gabing mag-isa akong kumakain.

Ang mga tawag na hindi nasasagot.

At ang paulit-ulit kong pagsasabi sa sariling kailangan kong umunawa dahil sundalo ang napangasawa ko.

Kapag may operasyon si Adrian, madalas akong gising hanggang madaling-araw.

Hindi ako mapakali hangga’t walang mensaheng nagsasabing ligtas siya.

Kapag umuuwi siyang pagod, naghahanda ako ng pagkain.

Kapag may napupunit sa kanyang uniporme, ako ang nagtatahi.

May isang combat jacket siyang paboritong isuot.

Apat na beses ko nang inayos ang mga punit nito.

Minsan, habang tinatahi ko ang manggas, sinabi niyang masuwerte raw ang jacket na iyon.

“Basta suot ko ito, nakakauwi akong buhay.”

Napangiti ako noon.

Hindi dahil naniniwala akong may kapangyarihan ang tela.

Kundi dahil bawat tahi ay parang tahimik kong panalangin na sana lagi siyang makauwi.

Kaya nang makita kong suot iyon ni Lieutenant Sofia Ramirez, ang bagong babaeng opisyal sa kanilang yunit, hindi ko napigilang magtanong.

“Adrian, bakit nasa kanya ang jacket mo?”

“Pinahiram ko.”

“Pero paborito mo iyon.”

“Mas kailangan niya.”

Napatingin ako sa manggas.

Doon mismo sa bahaging ilang beses kong tinahi.

“Regalo ko iyon sa’yo.”

Napabuntong-hininga siya.

“Mara, damit lang iyan.”

Hindi na ako nakipagtalo.

Ngunit may kung anong unti-unting nabasag sa loob ko.

Dahil ang bagay na para sa akin ay puno ng alaala, para sa kanya ay isa lamang lumang jacket.

Isang gabi, halos alas-onse na nang makauwi siya.

Tatlong beses ko nang pinainit ang sinigang na paborito niya.

Pagkaupo niya, sinilip niya ang mangkok.

“Bakit malamig na naman?”

Tahimik kong kinuha ang pagkain.

Napansin niya ang pagbabago sa mukha ko.

“Ano na namang problema?”

“Wala.”

“Ayaw ko ng ganyan, Mara. Kung may problema ka, sabihin mo.”

Humarap ako sa kanya.

“Sinabi ko na ang problema ko noong tumawag ako mula sa Basilan.”

Biglang tumigas ang kanyang mukha.

“Mara, may mga sibilyang kailangang iligtas noon. Hindi ko puwedeng ihinto ang operasyon dahil lang tumawag ka.”

“Hindi ko naman hiniling na ihinto mo ang operasyon.”

“Kung ganoon, ano ba ang gusto mo?”

Matagal ko siyang tinitigan.

“Gusto ko lang sanang marinig mong kailangan ko rin ng tulong.”

Hindi siya sumagot.

At sa katahimikang iyon, mas lalo kong naramdaman kung gaano na kami kalayo sa isa’t isa.

Kinabukasan, pinatay ko ang automatic light sa may pintuan.

Dati, sinisigurado kong nakabukas iyon upang malaman kong nakauwi na siya.

Napansin niya habang nagsusuot ng combat boots.

“Bakit hindi na umiilaw?”

“Pinatay ko.”

“Hindi ba gusto mong may ilaw kapag umuuwi ako?”

“May flashlight ka naman.”

Matagal siyang nakatingin sa akin.

“Galit ka pa rin?”

Umiling ako.

Hindi niya alam na ang nararamdaman ko ay hindi na simpleng galit.

Pagod na ako.

Pagod nang maghintay.

Pagod nang umasa na balang araw ay mapapansin niyang may sarili rin akong takot, pagod, at pangangailangan.

Nang gabing iyon, sinabi niyang may family briefing sa kampo sa Zamboanga.

Gusto niyang sumama ako.

“Para makita mong wala kang dapat pagselosan kay Sofia.”

Pumayag ako.

Hindi dahil gusto kong makipagkumpitensiya sa kahit sino.

Kundi dahil umaasa akong baka sa pagkakataong iyon, maipaliwanag ko sa kanya ang tunay kong nararamdaman.

Pagdating namin sa kampo, agad kong nakita si Sofia.

Maayos ang uniporme niya.

Nakapusod ang buhok.

At nakangiting lumapit sa akin.

“Ate Mara! Pasensiya na po talaga noong isang araw. First combat assignment ko kasi. Sobrang natakot ako. Mabuti na lang nandiyan si Captain Adrian.”

May ilang sundalong nagbiro.

“Lieutenant, parang close na close kayo kay Captain!”

Namula si Sofia.

“Kuya Adrian lang naman ang tawag ko sa kanya!”

Nagkaroon ng tawanan.

Ngunit hindi itinuwid ni Adrian ang tawag na iyon.

Tahimik lamang akong nakaupo.

Nagsimula ang briefing.

Ipinakita ang mga larawang pinahintulutang ibahagi sa pamilya at ang pangkalahatang ulat ng evacuation operation.

Nang si Sofia na ang magsalita, bigla siyang tumingin sa akin.

“Alam ko pong nasugatan din si Ate Mara sa evacuation center. Pero siguro mas matapang siya kaysa sa akin. Ako kasi, talagang natakot.”

Biglang tumahimik ang silid.

Dahan-dahan kong ibinaba ang basong hawak ko.

“Natakot din ako.”

Nagulat si Sofia.

“Ate, hindi ko po ibig sabihin—”

“Natakot ako dahil hindi ko alam kung makakalabas pa akong buhay.”

Bago pa ako makapagsalita muli, sumingit si Adrian.

“Mara, tactical briefing ito. Hindi ito lugar para sa personal mong emosyon.”

Napatingin ako sa kanya.

“Bawal ba akong matakot dito?”

Namula ang mga mata ni Sofia.

“Sorry po. Captain, huwag n’yo pong pagalitan si Ate.”

Napabuntong-hininga si Adrian.

“Tama na, Mara. Nag-sorry na siya. Ano pa ba ang gusto mo?”

Sa sandaling iyon, nawala ang lahat ng salitang gusto kong sabihin.

Tumayo ako.

“Wala na.”

At lumabas ako ng silid.

Hindi siya sumunod.

Kinabukasan, bumalik ako sa military hospital upang ipatingin ang sugat sa aking braso.

Nang alisin ng doktor ang benda, agad siyang nag-alala.

“Mrs. Villanueva, bakit ngayon ka lang bumalik? Malalim ang sugat mo. May impeksiyon na.”

Napayuko ako.

“May mga inaasikaso lang po.”

“Kailangan mong ma-admit para sa paggamot. Nasaan ang asawa mo?”

Saglit akong natahimik.

Pagkatapos ay sumagot.

“Busy po siya.”

Dalawang simpleng salita.

Ngunit sa loob ng limang taon, parang iyon na ang pinakamadalas kong sagot kapag may nagtatanong tungkol kay Adrian.

Pagkatapos ng konsultasyon, tumawag si Mama mula sa Cebu.

“Anak, bakit parang ang hina ng boses mo?”

Sinubukan kong sumagot nang normal.

Ngunit nang marinig ko ang pag-aalala niya, hindi ko na napigilan ang luha ko.

“Ma…”

“O, anak?”

“Puwede po bang umuwi muna ako?”

Hindi siya nagdalawang-isip.

“Anak, tahanan mo rin ito. Hindi mo kailangang humingi ng permiso.”

Doon ko naramdaman ang bagay na matagal ko nang hinahanap.

Ang makapagsabi ng kailangan ko nang hindi kailangang ipagtanggol ang sarili ko.

Kinahapunan, nagsimula akong mag-impake.

Iniwan ko ang mga medalya ni Adrian sa estante.

Ang kanyang mga litrato.

Ang mga gamit na dati kong maingat na inaayos.

Iniwan ko rin ang lumang doorbell na minsan niyang ipinakabit dahil gusto raw niyang malaman ko agad kapag nakauwi na siya.

Dati, ang bawat tunog niyon ay nagpapabilis ng tibok ng puso ko.

Ngayon, ayaw ko nang gugulin ang buhay ko sa paghihintay.

Bandang alas-sais, dumating si Adrian.

May dala siyang gamot.

“Galing sa military doctor. Para sa braso mo.”

“Salamat.”

Umupo siya sa sofa.

“Mara, medyo napataas ang boses ko kagabi. Pero bata pa si Sofia. Huwag mo na siyang pag-isipan nang masama.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ibig sabihin, humihingi ka ng tawad para hindi ako magalit kay Sofia?”

Napabuntong-hininga siya.

“Bakit ba lahat na lang binibigyan mo ng ibang kahulugan?”

Hindi na ako nakipagtalo.

Pumunta ako sa kuwarto.

At nang bumalik ako, may hawak na akong brown envelope.

Inilapag ko iyon sa harap niya.

“Ano ito?”

“Basahin mo.”

Binuksan niya ang sobre.

Nakita ko ang unti-unting pagkawala ng kulay sa kanyang mukha.

Sa unang pahina, nakasulat ang mga salitang:

PETITION FOR DECLARATION OF NULLITY OF MARRIAGE.

“Mara… ano ito?”

Huminga ako nang malalim.

“Hindi ko na kayang ipagpatuloy ang pagsasama natin, Adrian.”

Napatingin siya sa akin na para bang hindi niya narinig nang tama.

Ngunit bago pa siya makapagsalita, inilapag ko ang isa pang dokumento.

Ang medical report mula sa araw ng putukan sa Basilan.

Nakasulat doon ang oras ng aking pagkakasugat.

At sa bahagi ng emergency contact:

CAPTAIN ADRIAN VILLANUEVA — CONTACT ATTEMPTED, CALL TERMINATED.

Nang makita niya ang sumunod na pahina, biglang nanginig ang kanyang kamay.

May nakasaad tungkol sa isang batang naiipit sa gusali at sa pagkaantala ng unang paghingi ng tulong.

“Mara…”

Dahan-dahan siyang tumingala.

“May bata kang inililigtas noon?”

Tumango ako.

“Meron.”

“Nasaan na siya?”

Matagal ko siyang tinitigan.

“Adrian, ang batang iyon ang dahilan kung bakit ako tumawag sa’yo.”

Nanlaki ang kanyang mga mata.

“At may hindi ka pa alam tungkol sa nangyari matapos mong ibaba ang telepono.”

BAHAGI 2 — ANG PITONG TAONG GULANG NA BATA, ANG KATOTOHANAN SA IMBESTIGASYON, AT ANG HULING PAGPAPAALAM

“Anong hindi ko alam, Mara?”

Halos pabulong ang tanong ni Adrian.

Hindi ako agad sumagot.

Sa halip, binuksan ko ang aking bag at inilabas ang isang maliit na asul na pulseras.

Pulseras iyon ng isang batang pasyente.

May pangalan at edad na nakasulat.

ELIJAH SANTOS — AGE 7.

Tahimik niyang tiningnan ang pulseras.

“Pitong taong gulang siya,” sabi ko. “Nawalay siya sa kanyang ina habang inililikas ang mga pamilya.”

Napatingin ako sa sugat sa aking braso.

“Volunteer nurse ako sa medical relief mission sa Basilan. Alam mong naroon ako.”

Tumango siya.

“Pero hindi ko alam na nasa mismong lugar ka ng engkuwentro.”

“Sinubukan kong sabihin sa’yo.”

Hindi siya sumagot.

Noong araw na iyon, biglang nagkaroon ng putukan malapit sa evacuation center.

Nagkagulo ang mga tao.

May mga pamilyang nagmamadaling lumipat sa mas ligtas na lugar.

Sa gitna ng kaguluhan, may bahagi ng lumang gusali na nasira.

At sa loob, naiwan si Elijah.

Narinig ko ang kanyang iyak.

“Tita! Tulungan n’yo po ako!”

Hindi ako sundalo.

Wala akong armas.

Medical kit at radyo lamang ang dala ko.

Ngunit naririnig ko ang isang batang humihingi ng tulong.

Hindi ko kayang basta talikuran siya.

Sinubukan kong lumapit sa nasirang pintuan.

At habang naghahanap ako ng paraan upang makarating sa kanya, may tumamang lumilipad na piraso ng metal sa aking braso.

Napahawak ako sa sugat.

Ramdam ko ang init ng dugong tumutulo.

Ngunit mas malakas pa rin ang iyak ni Elijah.

Tatlong beses kong sinubukang tawagan si Adrian.

Nang sa wakas ay sumagot siya, mabilis kong sinabi ang sitwasyon.

Kailangan naming maiparating ang lokasyon ng mga naiipit na sibilyan upang makarating ang tamang rescue unit.

Hindi ko hinihiling na talikuran niya ang kanyang misyon.

Hindi ko hinihiling na ako ang unahin niya kaysa sa ibang tao.

Ang kailangan ko lamang ay may makinig sa impormasyong dala ko.

Ngunit bago ko maipaliwanag ang lahat, pinutol niya ang tawag.

Makalipas ang ilang minuto, narinig ko sa radyo ang boses niya.

Kinakausap niya si Lieutenant Sofia na nasa ibang bahagi ng operasyon.

Mahinahon siya.

Maingat sa mga salita.

Tinutulungan niyang makontrol ng dalaga ang kanyang takot.

At habang nakikinig ako, hindi ko maiwasang umiyak.

Hindi dahil mali ang ginawa niyang pagpapakalma kay Sofia.

Kailangan din iyon ng isang opisyal na nasa mapanganib na sitwasyon.

Ang masakit ay ang kaibahan ng paraan ng pakikinig niya.

Sa iba, may pasensiya siya.

Sa akin, isang pangungusap pa lamang ay inakala na niyang istorbo ako.

“Paano kayo nakalabas?” tanong ni Adrian.

“May isa pang volunteer na nakapagpasa ng lokasyon namin.”

Huminga ako nang malalim.

“Dumating ang rescue team mula sa kabilang sektor.”

“Si Elijah?”

“Buhay siya.”

Napapikit si Adrian.

Ngunit nagpatuloy ako.

“Malubha ang naging kondisyon niya. Naipit ang kanyang binti at kinailangan siyang operahan. Ilang araw siyang nanatili sa ospital.”

Napatingin siya sa braso ko.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”

Napatawa ako nang mapait.

“Sinubukan ko.”

Tahimik siyang nakinig.

“Nang tumawag ka pagkatapos ng operasyon, sinabi mong pagod ka at gusto mong matulog. Kinabukasan, ang una mong ikinuwento ay kung gaano kahirap ang unang misyon ni Sofia.”

Napayuko siya.

“Hindi ko alam.”

“Iyon nga ang problema, Adrian.”

Pinunasan ko ang luha ko.

“Hindi mo alam dahil hindi mo ako pinakinggan.”

Matagal na walang nagsalita.

Pagkatapos, dahan-dahan niyang iniabot ang kanyang kamay.

“Mara, nagkamali ako.”

Umatras ako.

“Alam ko.”

“Pero hindi naman ibig sabihin nito na kailangan nating tapusin ang kasal natin.”

Napatingin ako sa kanya.

“Adrian, hindi ito nagsimula sa Basilan.”

Nanatili siyang tahimik.

“Matagal na akong unti-unting nawawala sa buhay mo.”

Naalala ko ang mga gabing mag-isa akong naghihintay.

Ang mga kaarawang hindi niya naaalala.

Ang mga pagkaing paulit-ulit kong pinainit.

Ang mga pangakong palaging napapalitan ng ibang gawain.

“Tinanggap ko ang lahat dahil alam kong mabigat ang tungkulin mo.”

Huminga ako nang malalim.

“Pero nang ako na ang nasa panganib, doon ko naunawaang hindi lang trabaho ang problema.”

Bigla siyang nagsalita.

“Hindi kita pinagtaksilan.”

Umiling ako.

“Hindi ko sinasabing may relasyon kayo ni Sofia.”

“Kung ganoon, bakit mo ako iiwan?”

Dahan-dahan akong sumagot.

“Dahil hindi kailangang may ibang babae para maramdaman ng isang asawa na pinabayaan na siya.”

Hindi siya nakasagot.

Kinabukasan, maaga akong umalis patungong Cebu.

Bago ako umalis, iniwan ko ang isang sulat sa mesa.

Adrian, hindi ko kailanman hiniling na piliin mo ako kaysa sa tungkulin mo.

Ang hiniling ko lamang ay huwag mong kalimutang tao rin ako.

Nasasaktan ako. Natatakot ako. Napapagod din ako.

Hindi na ako maghihintay sa pintuan.

— Mara

Pagbalik niya mula sa kampo, wala na ang mga damit ko.

Wala na ang mga paborito kong libro.

Wala na rin ang maliit na ceramic mug na lagi kong ginagamit.

At sa unang pagkakataon sa loob ng limang taon, walang pagkain sa mesa.

Walang ilaw na naghihintay.

Walang boses na magtatanong kung ligtas ba siyang nakauwi.

Doon niya unang naramdaman ang katahimikang matagal ko nang kinabubuhayan.

Tatlong araw matapos akong umalis, ipinatawag si Adrian ng kanyang commanding officer na si Colonel Rafael Mendoza.

May isinagawang internal review tungkol sa naging pagresponde sa mga sibilyan sa operasyon sa Basilan.

Ipinakita sa kanya ang communication logs.

May ulat tungkol sa mga taong naiipit sa lumang evacuation building.

May nakatalang tawag mula sa isang volunteer nurse.

At may kasunod na mensaheng ipinasa ng isa pang volunteer na nagbigay ng lokasyon sa rescue unit.

“Captain Villanueva,” sabi ng koronel, “ang unang tumawag ay ang asawa mo.”

“Opo, sir.”

“Alam mo bang nasa panganib siya?”

Napayuko si Adrian.

“Hindi ko po naunawaan ang buong sitwasyon.”

“Bakit?”

Hindi siya makasagot.

Matagal siyang tinitigan ni Colonel Mendoza.

“Captain, hindi kita sinasabihang dapat mong iwan ang operasyon para sa asawa mo.”

Tahimik si Adrian.

“May command structure tayo. May tamang proseso sa rescue coordination.”

Huminto sandali ang koronel.

“Pero kapag may tumatawag upang magbigay ng impormasyon tungkol sa mga sibilyang nasa panganib, kailangan nating pakinggan at maipasa ang impormasyong iyon sa tamang yunit.”

Mas tumigas ang mukha ni Adrian.

“Hindi mahalaga kung ang tumatawag ay asawa mo o isang taong hindi mo kilala.”

Napayuko siya.

Doon niya naunawaang hindi lamang niya nabigo ang kanyang asawa.

May impormasyong mahalaga sa isang rescue operation na hindi niya napakinggan nang maayos.

Iniutos ng koronel ang pormal na pagrepaso sa kanyang paghawak sa tawag.

Pansamantala rin siyang inalis sa ilang supervisory responsibilities habang nagpapatuloy ang pagsusuri.

Paglabas niya sa opisina, nakita niya si Sofia sa hallway.

“Captain, narinig ko po ang tungkol sa review.”

Napatingin siya sa dalaga.

“Sorry po. Kung hindi lang kayo nag-alala sa akin noon, baka hindi kayo nagkaproblema ni Ate Mara.”

Matagal siyang natahimik.

Pagkatapos ay nagsalita.

“Lieutenant Ramirez.”

Napatuwid si Sofia.

“Sir?”

“Hindi ikaw ang may pananagutan sa desisyon ko.”

Napayuko siya.

“Ako ang nagkamali. Ako ang dapat managot.”

Tumango si Sofia.

“At simula ngayon,” dagdag niya, “gamitin natin ang tamang tawag habang nasa duty. Captain Villanueva.”

“Opo, sir.”

Hindi na siya nagsalita pa.

Ngunit sa unang pagkakataon, malinaw niyang nakita ang hangganang matagal niyang hinayaang lumabo.

Dalawang linggo matapos akong umalis, dumating si Adrian sa bahay ng aking mga magulang sa Cebu.

May dala siyang bulaklak.

Si Mama ang nagbukas ng pinto.

“Adrian, anong kailangan mo?”

“Gusto ko po sanang makausap si Mara.”

Matagal siyang tiningnan ni Mama.

“Limang taon mong kasama ang anak ko. Hindi mo ba siya napakinggan noong nandiyan pa siya?”

Napayuko si Adrian.

“Alam kong nagkamali ako.”

“Hindi ako ang kailangan mong kumbinsihin.”

Lumabas ako mula sa kusina.

Nang makita ko siya, napansin kong pumayat siya.

May mga anino sa ilalim ng kanyang mga mata.

“Mara.”

“Adrian.”

Iniabot niya ang bulaklak.

Hindi ko kinuha.

“Maaari ba tayong mag-usap?”

Pumayag ako.

Ngunit sa veranda lamang.

Umupo kami sa magkabilang dulo ng maliit na mesa.

“Binasa ko ang medical records mo,” panimula niya.

Tahimik akong nakinig.

“Nakausap ko rin ang rescue coordinator. Alam ko na ang nangyari kay Elijah.”

Tumango ako.

“Buhay siya. Iyon ang mahalaga.”

“Bumisita ako sa kanya.”

Napatingin ako kay Adrian.

“Kasama niya ang nanay niya sa ospital. Gumagaling na siya.”

Saglit siyang huminto.

“Sinabi niyang may nurse na hindi bumitaw sa kamay niya habang naghihintay ng tulong.”

Nanikip ang dibdib ko.

Naalala ko ang takot sa mga mata ni Elijah.

Ang kanyang maliit na kamay na mahigpit na nakakapit sa akin.

“Takot na takot siya noon,” sabi ko.

“Oo,” sagot ni Adrian. “Pero sinabi niyang dahil sa’yo, naniwala siyang makakalabas siya.”

Tahimik kaming dalawa.

Maya-maya, may inilabas si Adrian.

Ang lumang combat jacket.

Ang jacket na apat na beses kong tinahi.

“Binalik ko na ito mula kay Sofia.”

Tiningnan ko ang manggas.

Nandoon pa rin ang mga tahi.

Naalala ko ang mga gabing inaayos ko iyon habang nagdarasal na sana makauwi siyang ligtas.

“Sa’yo na iyan,” sabi ko.

“Mara, gusto kong magsimula ulit.”

Hindi ako agad sumagot.

“Magbabago ako. Magpapakonsulta ako. Aayusin ko ang mga dapat kong ayusin.”

Napatingin siya sa akin.

“Hindi na kita pababayaan.”

Nagsimulang mamasa ang aking mga mata.

“Mahal kita,” dagdag niya.

Dahan-dahan akong tumango.

“Naniniwala akong mahal mo ako, Adrian.”

Nakita kong nagkaroon ng pag-asa sa kanyang mukha.

Ngunit nagpatuloy ako.

“Pero hindi sapat na mahal mo ako kapag natatakot ka nang mawala ako.”

Pinunasan ko ang aking luha.

“Gusto kong maramdaman ang pagmamahal mo noong nandiyan pa ako.”

Hindi siya nagsalita.

“Noong naghihintay ako sa gabi.”

“Noong may sakit ako.”

“Noong kailangan ko ng kausap.”

“At noong tumawag ako dahil hindi ko alam kung makakalabas pa akong buhay.”

Napayuko siya.

“Mara, please.”

Huminga ako nang malalim.

“Kung babalik ako ngayon dahil umiiyak ka, paano naman ang lahat ng gabing ako ang umiiyak at walang nakikinig?”

Hindi niya maitaas ang kanyang ulo.

“May pagkakataon pa ba ako?”

Matagal ko siyang tinitigan.

“May pagkakataon kang maging mas mabuting tao, Adrian.”

Tumulo ang luha ko.

“Pero hindi ibig sabihin na kailangan kong manatili upang hintayin iyon.”

Doon siya tuluyang napaiyak.

Hindi bilang kapitan.

Hindi bilang sundalong kilala sa katapangan.

Kundi bilang isang lalaking sa wakas ay nakita ang halaga ng taong matagal niyang hindi pinakinggan.

Lumipas ang anim na buwan.

Nanatili ako sa Cebu.

Nagtrabaho ako bilang nurse sa isang community hospital.

Nagpatuloy rin ako sa pagboboluntaryo sa mga medical outreach program para sa mga pamilyang naapektuhan ng sakuna at karahasan.

Unti-unting gumaling ang aking braso.

Mas mabagal ang paghilom ng puso ko.

May mga araw na naaalala ko pa rin ang aming pagsasama.

May mga sandaling nami-miss ko ang mga panahong masaya kami.

Ngunit hindi ko na hinayaang ang pangungulila ang magpasya para sa akin.

Natuto akong mamuhay nang hindi palaging naghihintay sa tawag ng ibang tao.

Samantala, tinanggap ni Adrian ang naging resulta ng internal review at ang mga corrective measure na ipinataw sa kanya.

Dumalo rin siya sa counseling.

Sinikap niyang ayusin ang kanyang pakikitungo sa mga kasamahan at ang paraan ng pagharap sa sarili niyang pagkukulang.

Paminsan-minsan, nagpapadala siya ng mensahe.

Ngunit hindi na niya ako pinipilit bumalik.

At unti-unti kong nakita na maaaring matuto ang isang tao mula sa kanyang mga pagkakamali kahit hindi na maibabalik ang relasyong nasira.

Isang araw, may natanggap akong larawan mula sa ina ni Elijah.

Nakatayo ang bata sa harap ng kanyang paaralan.

May hawak siyang maliit na certificate.

Sa likod ng larawan, may sulat.

“Ate Mara, salamat po dahil hindi ninyo ako iniwan. Paglaki ko, gusto ko rin pong tumulong sa mga taong natatakot.”

Matagal kong tinitigan ang larawan.

Pagkatapos ay napangiti ako habang umiiyak.

Naalala ko ang araw na halos hindi kami makalabas sa evacuation center.

Ang sugat sa aking braso.

Ang takot sa paligid.

At ang maliit na kamay ni Elijah na hindi ko binitiwan habang naghihintay ng tulong.

Sa kabila ng lahat ng nangyari, buhay siya.

Gumagaling.

At may pangarap pa ring tumulong sa ibang tao.

Kinagabihan, may dumating na mensahe mula kay Adrian.

“Mara, natutuhan kong hindi sapat ang maging matapang kapag may panganib kung hindi ko kayang harapin ang sarili kong pagkukulang sa taong pinakamalapit sa akin.”

“Hindi na kita hihilingang bumalik. Sana maging masaya ka, kahit hindi na ako ang kasama mo.”

Matagal kong binasa ang mensahe.

Pagkatapos ay sumagot ako.

“Salamat, Adrian. Sana maging maayos ka rin.”

Iyon ang huling pag-uusap namin bilang mag-asawang umaasa pang maibabalik ang dati.

Nagpatuloy ang legal na proseso ng aming paghihiwalay sa tulong ng mga abogado.

At pareho naming tinanggap na hindi na kami magsasama.

Noong gabing iyon, nakaupo ako sa veranda.

Umuulan.

Tahimik ang paligid.

Maya-maya, tumunog ang doorbell.

Tumayo ako at binuksan ang pinto.

Si Mama iyon.

May dala siyang mainit na sabaw.

“Anak, kumain ka muna.”

Kinuha ko ang mangkok.

“Salamat, Ma.”

Habang nakatingin ako sa kanya, bigla kong naalala ang lumang bahay namin ni Adrian.

Dati, bawat tunog ng doorbell ay nagpapabilis ng tibok ng puso ko.

Palagi akong nagmamadaling buksan ang pinto.

Palaging umaasang siya iyon.

Palaging handang magtanong kung pagod ba siya, kung gutom ba siya, o kung may sugat ba siyang kailangang alagaan.

Ngunit ngayon, iba na ang pakiramdam ko.

Hindi na ako naghihintay sa pagbabalik ng isang tao para maramdaman kong mahalaga ako.

“Anak,” tanong ni Mama, “masaya ka na ba?”

Napatingin ako sa ulan.

Pagkatapos ay sa maliwanag na tahanang nakapaligid sa akin.

Hindi ko gustong magsinungaling.

Kaya ngumiti ako nang bahagya.

“Hindi pa po araw-araw, Ma.”

Hinawakan ko ang kanyang kamay.

“Pero payapa na ako.”

Niyakap niya ako.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi ko naramdamang may kailangan pa akong patunayan.

Hindi ko kailangang maging matapang sa bawat sandali.

Hindi ko kailangang itago ang lungkot ko.

Hindi ko kailangang maghintay hanggang may makapansin na nasasaktan ako.

Maaari akong mapagod.

Maaari akong umiyak.

At maaari ko ring piliin ang buhay na mas mabuti para sa akin.

Maraming tao ang naniniwalang ang pagtataksil ay palaging may kasamang ibang babae o lalaki.

Ngunit may mga relasyong nasisira kahit walang napatunayang pagtataksil.

Minsan, ang pinakamalalim na sugat ay nagmumula sa paulit-ulit na hindi pakikinig.

Sa mga pangakong hindi natutupad.

Sa mga damdaming palaging itinuturing na istorbo.

At sa mga sandaling kailangan mo ng kasama ngunit pakiramdam mo ay nag-iisa ka.

Hindi ko kailanman hiniling kay Adrian na talikuran ang tungkulin niya bilang sundalo.

Ipinagmamalaki ko ang tapang niyang tumulong sa mga taong nasa panganib.

Ngunit sa loob ng aming pagsasama, gusto ko ring maramdaman na may puwang ako sa kanyang buhay.

Hindi bilang responsibilidad na kailangang asikasuhin kapag may libreng oras.

Kundi bilang isang taong may sariling takot, pangarap, at damdamin.

Sa huli, natutuhan kong ang tunay na pagmamahal ay hindi lamang nasusukat sa kakayahan mong ipagtanggol ang isang tao laban sa panganib.

Nasusukat din ito sa paraan ng pakikinig mo kapag mahina siya.

Sa pag-aalaga kapag may sakit siya.

Sa pag-unawa kapag hindi niya kayang maging matatag.

At sa pagpapahalaga habang naroon pa siya.

Dahil may mga taong matagal na matiyagang naghihintay.

Ngunit kapag dumating ang araw na tumigil na silang maghintay, hindi iyon palaging dahil nawala ang pagmamahal nila.

Minsan, napagod lamang silang humingi ng pagmamahal na dapat ay matagal na nilang naramdaman.

At kung may isang bagay akong hinding-hindi makakalimutan mula sa lahat ng nangyari, iyon ay ito:

Hindi mo kailangang hintaying may ibang taong pumili sa iyo bago mo piliing pangalagaan ang sarili mong puso.

WAKAS