SA ARAW NA TUMANGGI AKONG PAKASALAN ANG ANAK NG COLONEL, AKALA NILA NAGBIBIRO AKO—HANGGANG SA MAY DUMATING NA LIHAM PARA SA AKIN
TITLE: SA ARAW NA TUMANGGI AKONG PAKASALAN ANG ANAK NG COLONEL, AKALA NILA NAGBIBIRO AKO—HANGGANG SA MAY DUMATING NA LIHAM PARA SA AKIN
BAHAGI 1
Sabay-sabay na napalingon ang tatlong tao sa sala nang marinig nila ang sinabi ni Mara Villanueva.
“Hindi ko na po gustong ituloy ang kasal.”
Biglang tumahimik ang buong bahay.
Maging ang mahinang ugong ng electric fan sa sulok ay tila naging napakalakas.
Nakatayo si Mara malapit sa pintuan ng maluwang na bahay ng pamilya Alvarado sa Quezon City. Simple lamang ang suot niyang puting blouse at mahabang palda. Ang kanyang lumang maleta ay nasa tabi ng hagdan—ang nag-iisang maletang dala niya mula Nueva Ecija.
Sa kabilang bahagi ng sala ay nakatayo si Adrian Alvarado.
Dalawampu’t tatlong taong gulang.
Isang graduating engineering student sa University of the Philippines.
Matalino, matangkad, maayos manamit, at anak ng isang respetadong opisyal ng militar.
Sa paningin ng maraming tao, si Adrian ang klase ng lalaking pangarap mapangasawa ng isang probinsiyanang tulad ni Mara.
At iyon mismo ang dahilan kung bakit halos walang makapaniwala sa sinabi niya.
Pinakatitigan siya ni Adrian.
May pagtataka sa mga mata nito.
Marahil dahil nitong nakaraang gabi lamang, nakita siya nitong umiiyak sa likod ng bahay matapos nitong sabihin:
“Hindi kita pakakasalan dahil lamang sa utang na loob ng mga magulang natin.”
Masakit iyon.
Sobra.
Pero ngayong umaga, wala nang luha sa mga mata ni Mara.
Ngumiti lamang siya.
Mahina.
Tahimik.
At sa unang pagkakataon, walang pagmamakaawa sa ngiting iyon.
Kung iniisip nilang hindi siya bagay kay Adrian, ayos lang.
Hindi na niya kailangang patunayan ang sarili niya.
Hindi na niya kailangang habulin ang isang lalaking ayaw naman sa kanya.
At higit sa lahat—
ayaw na niyang gugulin ang buong buhay niya sa paghihintay na mahalin siya.
“Mara.”
Tumayo mula sa sofa si Colonel Roberto Alvarado.
Mahigit limampung taong gulang na ito, matikas pa rin ang pangangatawan at sanay na ang boses na sinusunod ng mga tao.
“May sinabi ba sa iyo ang anak ko?”
“Wala po.”
“Pinahiya ka ba niya?”
Umiling si Mara.
Napatingin si Roberto kay Adrian.
“Kung tinatakot ka lang nitong batang ito, huwag kang mag-alala. Nakapag-usap na kami ng lolo mo noon. Hindi ko sisirain ang pangako ko.”
“Dad.”
Sumingit si Adrian.
“Hindi negosyo ang kasal.”
“Hindi kita kinakausap.”
“Buhay ko rin ito!”
Umigting ang panga ni Roberto.
Ngunit bago pa sila muling magtalo, nagsalita si Mara.
“Colonel… ako po mismo ang ayaw.”
Doon tuluyang natahimik ang lahat.
Pati si Elena Alvarado, ina ni Adrian, ay napatingin sa kanya.
Hindi nila alam kung paano maniniwala.
Dahil sa loob ng ilang buwan, halatang-halata naman kung gaano kagusto ni Mara si Adrian.
Kapag umuuwi ito mula sa university, palaging siya ang unang kumukuha ng tubig.
Kapag nagpupuyat ito sa pag-aaral, nag-iiwan siya ng kape sa mesa.
Kapag may paborito itong ulam, lihim niyang tinatanong kay Elena kung paano iyon lutuin.
At kapag tinatawag siya nitong “Mara” sa halip na “probinsiyana,” sapat na iyon para ngumiti siya buong araw.
Ngunit may dahilan kung bakit siya napunta sa bahay na iyon.
Labing-apat na taong gulang pa lamang si Mara nang mawala ang kanyang mga magulang sa isang aksidente.
Ang nagpalaki sa kanya ay ang kanyang lolo na si Mang Isko.
Mahirap lamang sila.
May maliit na bukirin.
Ilang puno ng mangga.
At isang lumang bahay na kapag umuulan ay kailangan nilang maglagay ng mga palanggana sa sahig.
Ngunit hindi kailanman pinaramdam ni Mang Isko na mahirap sila.
“Hindi nasusukat sa pera ang halaga ng tao,” palagi nitong sinasabi.
Maraming taon na ang nakaraan, habang nasa serbisyo pa si Roberto, iniligtas ni Mang Isko ang buhay nito sa panahon ng isang matinding pagbaha sa Nueva Ecija.
Hindi iyon nakalimutan ni Roberto.
Kaya nang malubha na ang sakit ni Mang Isko, isa lamang ang hiniling nito.
“Kapag wala na ako, tulungan mong magkaroon ng ligtas na buhay ang apo ko.”
Hindi naman talaga nito tahasang sinabing kailangang pakasalan ni Adrian si Mara.
Ngunit iyon ang naging interpretasyon ni Roberto.
At nang malaman niyang balak ng tiyahin ni Mara na ipakasal ito sa isang matandang negosyante kapalit ng malaking halaga, agad niya itong dinala sa Maynila.
Doon nagsimula ang lahat.
Sa simula, inakala ni Mara na swerte siya.
Maganda ang pamilya Alvarado.
Mabait si Elena.
At si Roberto, kahit istrikto, ay tinuring siyang parang sariling anak.
Pagkatapos ay nakilala niya nang husto si Adrian.
At umibig siya.
Tahimik.
Buong-buo.
Hanggang sa isang gabi, narinig niya ang pag-uusap nito kasama ang dalawang kaibigan.
“Nakatira na siya sa bahay ninyo?”
“Oo.”
“At gusto ng dad mo na pakasalan mo?”
Tumawa ang isa.
“Parang teleserye.”
Matagal bago sumagot si Adrian.
Pagkatapos ay malamig nitong sinabi:
“Hindi ko siya pakakasalan.”
“Bakit? Maganda naman.”
“Hindi iyon ang punto.”
Napabuntong-hininga si Adrian.
“May sarili akong plano. Gusto kong magtrabaho sa Singapore pagkatapos ng graduation. Gusto kong magtayo ng sarili kong buhay. Tapos biglang may taong pinili para sa akin dahil sa utang na loob na nangyari bago pa ako maging adulto?”
Tahimik si Mara sa likod ng bahagyang nakabukas na pinto.
Pagkatapos ay narinig niya ang pinakamasakit na bahagi.
“Mabait si Mara. Pero hindi ibig sabihin na dahil mabait siya, kailangan ko na siyang mahalin.”
Parang may humawak sa puso niya.
Ngunit hindi siya nagalit.
Dahil tama naman si Adrian.
Hindi kasalanan nitong hindi siya mahalin.
Ang mali ay kung patuloy niyang ipipilit ang sarili niya sa isang lugar na hindi naman siya hinihintay.
Kaya ngayong umaga, nagpasya siya.
Tama na.
“Dad,” sabi ni Adrian, “narinig mo siya. Ayaw rin niya. Wala nang dahilan para ipilit ito.”
Napatingin si Roberto sa anak.
“Tumahimik ka.”
“Bakit? Dahil hindi nangyari ang gusto mo?”
“Adrian!”
“Buong buhay ko kayo ang pumipili para sa akin!”
Biglang tumaas ang boses nito.
“Kayo ang pumili ng school ko. Kayo ang nagsabing engineering ang kunin ko. Kayo ang nagdesisyon kung saan ako titira. Ngayon pati asawa ko, kayo pa rin?”
Namula sa galit ang mukha ni Roberto.
“Ginagawa ko iyon dahil alam ko kung ano ang makabubuti sa iyo!”
“Hindi ako sundalo ninyo!”
Bumagsak ang katahimikan.
Halos hindi makahinga si Elena.
“Adrian, tama na.”
Ngunit hindi pa tapos ang binata.
Tumingin ito kay Mara.
Hindi naman malupit ang tingin nito.
Mas masakit pa nga dahil parang naaawa ito sa kanya.
“Mara, wala akong galit sa iyo.”
Huminto ito.
“Pero kung pumayag akong pakasalan ka, pareho lang tayong magiging miserable.”
Naramdaman ni Mara ang kirot.
Ngunit tumango siya.
“Alam ko.”
Nagulat si Adrian.
“Alam mo?”
“Oo.”
Ngumiti si Mara.
“At salamat dahil naging tapat ka.”
Iyon yata ang sagot na hindi inaasahan ng binata.
Ilang segundo itong nakatitig sa kanya bago kinuha ang susi ng motorsiklo.
“Bahala na kayo.”
Pagkatapos ay lumabas ito.
Bumagsak nang malakas ang pinto.
“Babalik ka rito!” sigaw ni Roberto.
Ngunit umandar na ang motorsiklo sa labas.
Napahawak sa sentido si Elena.
“Roberto, hindi mo puwedeng pilitin ang bata.”
“Bata? Dalawampu’t tatlo na iyon!”
“Pero hindi pa nga nakakatapos!”
“Hindi ko hahayaang talikuran niya ang responsibilidad niya.”
Doon nagsalita si Mara.
“Hindi po niya responsibilidad ang pakasalan ako.”
Parehong napatingin sa kanya ang mag-asawa.
Lumapit si Mara kay Elena at marahang hinawakan ang kamay nito.
“Tita Elena, salamat po sa lahat.”
“Mara…”
“Alam kong mabuti kayo sa akin. Pero tama si Adrian. Kung magpapakasal kami nang ganito, pareho lang kaming masasaktan.”
May kung anong nagbago sa mukha ni Elena.
Parang ngayon lamang niya tunay na nakita ang dalagang nakatayo sa harapan niya.
Hindi isang kawawang ulila.
Hindi isang obligasyon.
Kundi isang babaeng may sariling isip.
“Mara, saan ka pupunta?”
“Hindi ko pa po alam.”
“Maaari kang manatili rito.”
Napangiti siya.
“Hindi po habang-buhay.”
Tumalikod si Roberto at naglakad patungo sa study room.
“Ako ang bahala rito.”
Alam agad ni Mara ang ibig sabihin niyon.
“Colonel!”
Sinundan niya ito.
Pagpasok niya sa study room, nakita niyang kinukuha na ni Roberto ang telepono sa mesa.
“May mga kakilala ako sa munisipyo. Aayusin natin ang mga papeles—”
Agad na hinawakan ni Mara ang telepono.
“Pakiusap po.”
Natigilan si Roberto.
“Hindi ko po gustong magpakasal kay Adrian.”
“Mara, kung dahil lang sa sinabi niya—”
“Hindi po.”
“Kung iniisip mong hindi ka sapat para sa anak ko—”
“Hindi rin po.”
Huminga nang malalim si Mara.
Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang ilang araw na niyang gustong sabihin.
“Gusto ko pong matutong tumayo sa sarili kong mga paa.”
Napatitig sa kanya si Roberto.
“Hindi ako nakatapos ng high school. Kaunti lang ang alam ko sa Maynila. Wala akong pera at wala akong koneksiyon.”
Saglit siyang ngumiti.
“Pero ayaw kong ang tanging paraan para magkaroon ako ng magandang buhay ay ang maging asawa ng isang matagumpay na lalaki.”
Hindi agad nakasagot ang matandang opisyal.
“Ang lolo mo—”
“Ang gusto po ni Lolo ay maging ligtas ako.”
Namasa ang mga mata ni Mara.
“Hindi niya sinabi na kailangan kong maging Mrs. Alvarado.”
Unti-unting ibinaba ni Roberto ang telepono.
Sa unang pagkakataon, tila nawala ang pagiging kolonel nito.
Para lamang itong isang matandang lalaking biglang naunawaan na maaaring mali ang interpretasyon niya sa huling kahilingan ng isang kaibigan.
“Ano ang gusto mong gawin?”
Mabilis ang sagot ni Mara.
“Magtrabaho.”
“Anong trabaho?”
“Kahit ano pong marangal.”
Napakunot-noo si Roberto.
“Kahit hindi ako pumayag sa kasal, hindi kita pababayaan.”
“Hindi ko po hinihinging pabayaan ninyo ako.”
Tumingin si Mara sa kanya.
“Humihingi lang po ako ng pagkakataong magsimula.”
Matagal siyang pinagmasdan ni Roberto.
Pagkatapos ay bumuntong-hininga ito.
“May kakilala ako sa isang government textile cooperative sa Pasig. Kailangan nila ng clerical assistant at mga trainee sa production. Hindi malaki ang sahod.”
Nanlaki ang mga mata ni Mara.
“Tatanggapin po nila kahit kulang ang pinag-aralan ko?”
“Kung magsisikap ka.”
“Opo!”
Halos hindi niya napigilan ang saya sa boses.
“Gagawin ko po!”
Napangiti nang bahagya si Roberto.
“Hindi ka pa nga natatanggap.”
“Mag-aaral po ako.”
“Mahigpit ang supervisor doon.”
“Okay lang po.”
“Malayo.”
“Gigising po ako nang maaga.”
Napailing si Roberto.
“Katulad ka talaga ng lolo mo.”
Doon halos mapaluha si Mara.
Ngunit pinigilan niya.
Ayaw na niyang umiyak dahil sa lalaking ayaw sa kanya.
Kung iiyak man siya ngayon, gusto niyang dahil iyon sa buhay na sa wakas ay sisimulan niyang piliin para sa sarili.
Kinabukasan, maaga siyang bumangon.
Nilabhan niya ang pinakamaganda niyang blouse.
Inayos ang buhok.
At hiniram ang lumang sapatos ni Elena.
“Sigurado ka?” tanong ng babae.
“Opo.”
“Hindi ka naman namin pinapaalis.”
“Alam ko po.”
“Kung kailangan mo ng pera—”
Umiling si Mara.
“Trabaho lang po.”
Napabuntong-hininga si Elena.
May kakaibang halo ng awa at paghanga sa mga mata nito.
Bago umalis si Mara, may narinig siyang motorsiklo sa labas.
Dumating si Adrian.
Mukhang hindi ito natulog nang maayos.
Pagpasok nito, agad nitong nakita si Mara na may dalang maliit na bag at sobre ng mga dokumento.
“Saan ka pupunta?”
“May job interview.”
Napakunot-noo ito.
“Job interview?”
“Oo.”
“Dahil sa sinabi ko kahapon?”
Muntik nang matawa si Mara.
Dati, kapag kinakausap siya nito, kinakabahan agad siya.
Ngayon ay kakaibang kalmado ang nararamdaman niya.
“Hindi lahat ng ginagawa ko ay tungkol sa iyo, Adrian.”
Parang may humampas sa mukha ng binata.
Napatigil ito.
At bago pa ito makasagot, nagpaalam na si Mara kay Elena.
“Uuwi po ako bago maghapunan.”
Lumabas siya.
Hindi niya nakita na matagal na nakatayo si Adrian sa pintuan habang pinagmamasdan siyang maglakad papunta sa sakayan ng jeep.
Sa loob ng sumunod na tatlong linggo, nagbago ang buhay ni Mara.
Natanggap siya bilang trainee.
Mababa ang sahod.
Nakakapagod.
At ilang beses siyang napagalitan dahil mabagal siyang magbasa ng mga form.
Kaya gabi-gabi, habang tulog na ang buong bahay, nag-aaral siya.
May lumang English dictionary sa tabi niya.
May notebook.
At bawat salitang hindi niya maintindihan ay isinusulat niya nang paulit-ulit.
Hindi niya alam na isang gabi, dumaan si Adrian sa kusina at nakita siyang nakayuko sa mesa.
Hindi ito nagsalita.
Tahimik lamang itong tumingin.
Dati, akala nito naghihintay lamang si Mara na maging asawa niya.
Ngayon, nakita nitong puno ng sulat ang notebook ng dalaga.
English.
Accounting.
Basic mathematics.
May nakadikit pang maliit na papel sa harap:
“Hindi nakakahiya ang hindi mo alam. Ang nakakahiya ay kung ayaw mong matuto.”
Hindi alam ni Adrian kung bakit, pero matagal siyang nakatayo roon.
Kinabukasan, may bagong dictionary na nakapatong sa mesa.
Walang pangalan.
Hindi iyon pinansin ni Mara.
Hindi rin niya tinanong kung sino ang bumili.
Lumipas ang isa pang buwan.
Isang hapon, tinawag siya ng supervisor.
“Mara.”
Kinabahan siya.
“Ma’am?”
“May bagong skills program ang cooperative.”
Inilapag nito ang isang papel.
“May scholarship para sa anim na buwan na vocational training sa garment design at business operations.”
Napatitig si Mara sa papel.
“Scholarship?”
“May allowance. Kapag maganda ang performance mo, maaari kang ma-assign sa bagong branch.”
Halos hindi siya makahinga.
“Saan po?”
“Cebu.”
Cebu.
Napakalayo.
Kung tatanggapin niya iyon, kailangan niyang umalis sa bahay ng mga Alvarado.
Kailangan niyang mabuhay nang mag-isa.
At sa unang pagkakataon, wala nang taong magsasabi kung ano ang dapat niyang gawin.
“Interested ka?”
Mahigpit niyang hinawakan ang papel.
“Opo.”
Hindi siya nagdalawang-isip.
“Gusto ko pong mag-apply.”
Ngunit pag-uwi niya nang gabing iyon, kakaiba ang atmosphere sa bahay.
Naroon si Roberto.
Naroon si Elena.
At naroon si Adrian.
May isa pang bisita.
Isang napakagandang dalaga ang nakaupo sa sofa.
Mahaba ang buhok.
Maayos ang damit.
Mukhang galing sa mayamang pamilya.
Nang makita si Mara, tumayo ito.
“Mara?”
Nagulat siya.
“Kilala mo ako?”
Ngumiti ang babae.
“Ako si Bianca Reyes.”
Pagkatapos ay lumapit ito kay Adrian at natural na humawak sa braso ng binata.
Doon naintindihan ni Mara.
Ito marahil ang babaeng gusto ni Adrian.
Pero bago siya makapagsalita, inilapag ni Roberto ang isang sobre sa mesa.
“Mara, mabuti at dumating ka.”
Napatingin siya sa sobre.
“May dumating na sulat mula Nueva Ecija.”
Biglang kumabog ang dibdib niya.
“Para sa akin?”
Tumango si Roberto.
“Galing sa abogado ng lolo mo.”
Namutla si Mara.
Abogado?
Wala namang abogado ang kanyang lolo.
Mahigpit niyang hinawakan ang sobre at binuksan iyon.
May ilang dokumento sa loob.
Habang binabasa niya ang unang pahina, unti-unting nawala ang kulay sa kanyang mukha.
“Mara?” tawag ni Elena. “Ano iyon?”
Hindi siya nakasagot.
Dahil malinaw na nakasulat sa dokumento ang pangalan niya.
MARIA ELENA VILLANUEVA.
At sa ilalim niyon—
isang titulo ng lupa.
Hindi maliit na bukirin.
Hindi lumang bahay.
Kundi halos dalawampung ektarya ng lupang nakarehistro sa pangalan ng kanyang yumaong lolo malapit sa isang lugar na nakatakdang pagtayuan ng malaking commercial development.
May isa pang papel.
Isang liham.
Nanginginig ang mga kamay ni Mara habang binubuksan iyon.
“Apo…”
Unang salita pa lamang, nakilala na niya ang sulat-kamay ni Mang Isko.
Nanikip ang kanyang lalamunan.
Ngunit sa ikatlong talata, bigla siyang natigilan.
May iniwang babala ang kanyang lolo.
Isang babalang hindi niya kailanman inaasahan.
“Mara, kung dumating sa iyo ang liham na ito, huwag kang pipirma ng kahit anong dokumentong manggagaling sa tiyahin mong si Corazon. Higit sa lahat, huwag mong ipagkakatiwala kahit kanino ang orihinal na titulo. May dahilan kung bakit itinago ko sa kanila ang lupang ito…”
Hindi pa niya natatapos basahin nang biglang tumunog ang doorbell.
Isang beses.
Dalawang beses.
Tatlong beses.
Lumapit ang kasambahay at binuksan ang pinto.
At mula sa sala, narinig ni Mara ang isang pamilyar na boses.
“Mara!”
Nanlamig ang buong katawan niya.
Hindi maaari.
Hindi siya maaaring narito.
Ngunit makalipas lamang ang ilang segundo, pumasok sa sala ang kanyang tiyahin na si Corazon.
May kasama itong dalawang lalaking nakabarong.
At sa kamay ng isa sa kanila—
may hawak na makapal na folder.
Ngumiti si Corazon nang makita ang sobre sa kamay ni Mara.
Hindi iyon ngiti ng isang kamag-anak na sabik makipagkita.
Ngiti iyon ng taong matagal nang naghihintay ng pagkakataon.
“Mabuti,” sabi nito.
“Dumating na pala ang titulo.”
Napahigpit ang hawak ni Mara sa mga papel.
“Paano ninyo nalaman?”
Hindi sumagot si Corazon.
Sa halip, inilabas nito mula sa folder ang isang dokumentong may pirma at notarial seal.
Pagkatapos ay inilapag iyon sa mesa sa harap ni Roberto.
“Colonel Alvarado, pasensya na sa abala.”
Tumingin ito kay Mara.
“Pero hindi talaga dapat napunta sa kanya ang lupang iyan.”
Nanlaki ang mga mata ni Mara.
“Ano?”
“Dahil bago mamatay ang lolo mo…”
Itinaas ni Corazon ang dokumento.
“…ipinagbili na niya sa amin ang buong lupain.”
Namutla si Mara.
Agad niyang tiningnan ang pirma sa ibaba.
Pirma iyon ng kanyang lolo.
O kahit ganoon ang itsura.
Ngunit may isang bagay na alam niyang hindi alam ng tiyahin niya.
Tatlong buwan bago mamatay si Mang Isko—
hindi na nito kayang hawakan ang panulat gamit ang kanang kamay.
At ang pirmang nasa dokumento…
ay malinaw na isinulat gamit ang kanan.
Dahan-dahang itinaas ni Mara ang kanyang mga mata.
Sa unang pagkakataon mula nang dumating siya sa Maynila, hindi takot ang naramdaman niya.
Galit.
Purong galit.
Ngunit bago siya makapagsalita, lumapit ang isa sa mga lalaking kasama ni Corazon at inilapag ang isa pang papel sa mesa.
“May isa pa kaming kailangang ipaalam.”
Tumingin ito kay Roberto.
Pagkatapos kay Adrian.
At saka kay Mara.
“May nakabinbing kasunduan para bilhin ang lupang iyon.”
“Magkano?” malamig na tanong ni Roberto.
Sumagot ang lalaki.
“Mahigit isang daan at dalawampung milyong piso.”
Parang tumigil ang oras.
At sa mismong sandaling iyon—
biglang inagaw ni Corazon ang orihinal na titulo mula sa kamay ni Mara.
BAHAGI 2
“IBALIK MO SA AKIN IYAN!”
Sa unang pagkakataon, umalingawngaw sa buong sala ang sigaw ni Mara.
Hindi na iyon ang mahinang boses ng probinsiyanang dating nahihiyang makipagtitigan sa mga Alvarado.
Hindi na rin iyon ang boses ng dalagang handang lunukin ang sakit para lamang hindi maging pabigat sa iba.
Mabilis na umurong si Corazon habang mahigpit na hawak ang titulo.
“Akin ito!”
“Paano naging sa iyo?”
“Dahil ipinagbili sa amin ng lolo mo!”
“Sinungaling!”
Napalingon ang lahat kay Mara.
Maging si Adrian ay tila hindi makapaniwala.
Hindi pa nila siya nakitang ganito.
Nanginginig ang kanyang mga kamay, ngunit matatag ang kanyang mga mata.
Itinuro niya ang dokumentong hawak ng lalaking kasama ni Corazon.
“Pirma raw iyan ni Lolo?”
“Oo,” mabilis na sagot ni Corazon. “Nandoon ang notaryo. May mga saksi. Wala kang magagawa.”
Lumapit si Mara.
“Kung ganoon, bakit mali ang pirma?”
Nawala ang ngiti ni Corazon.
“Ano?”
“Tatlong buwan bago namatay si Lolo, na-stroke siya.”
Biglang tumahimik ang sala.
“Hindi na niya maigalaw nang maayos ang kanang kamay niya.”
Tinuro ni Mara ang dokumento.
“Pero ang pirma riyan ay kaparehong-kapareho ng lumang pirma niya noong malakas pa ang kanang kamay niya.”
Saglit na natigilan si Corazon.
Isang segundo lamang.
Ngunit nakita iyon ni Roberto.
At nakita rin ni Adrian.
Malamig na nagsalita ang dating opisyal.
“Ibalik mo ang titulo.”
“Colonel, pamilya namin ito—”
“Sa bahay ko nangyari ang pag-agaw mo sa dokumento.”
Tumayo nang tuwid si Roberto.
“Hindi ko na uulitin.”
Nag-atubili si Corazon.
Lumapit si Adrian.
“Ibigay ninyo kay Mara.”
Tumingin si Corazon sa binata.
“At ikaw naman, bakit nakikialam?”
“Dahil nakita kong kinuha ninyo iyon sa kamay niya.”
“Adrian,” mahina ngunit mariing sabi ni Mara, “ako na.”
Napatingin ito sa kanya.
Hindi galit ang mukha ni Mara.
Hindi rin nagpapasalamat.
Kalmado lamang.
At kakaibang masakit iyon para kay Adrian.
Dati, isang salita lamang niya ay sapat nang mamula si Mara.
Ngayon, para bang hindi na nito kailangan ang proteksiyon niya.
Dahan-dahang ibinalik ni Corazon ang titulo.
Ngunit bago ito umalis, lumapit ito kay Mara.
“Akala mo ba panalo ka na?”
Mahina ang boses nito.
“Hindi mo alam kung sino ang kinakalaban mo.”
“Hindi ko kailangan malaman.”
Sumagot si Mara nang diretso.
“Kailangan ko lang malaman kung ano ang akin.”
Nagbago ang mukha ni Corazon.
“Kapag hindi mo ibinigay ang lupa, pagsisisihan mo.”
Pagkatapos ay tumalikod ito.
Sumunod ang dalawang lalaki.
Nang magsara ang pinto, saka lamang napansin ni Mara na nanginginig pala ang mga tuhod niya.
“Mara.”
Lumapit si Elena.
“Ayos ka lang?”
Tumango siya.
Ngunit hindi siya ayos.
Isang daan at dalawampung milyong piso.
Hindi niya kayang isipin ang ganoong kalaking pera.
Tatlong linggo lamang ang nakaraan, pinag-iisipan niya pa kung bibili ba siya ng bagong sapatos o magtitipid ng pamasahe.
Ngayon, biglang may lupang nagkakahalaga ng higit sa kayang kitain ng isang ordinaryong tao sa buong buhay niya.
Ngunit mas mahalaga ang isang tanong.
Bakit hindi sinabi sa kanya ni Lolo?
At ano ang ibig sabihin ng babala nito?
Kinuha niyang muli ang liham.
May natitirang bahagi sa likod.
“Apo, huwag kang matakot kapag nalaman mo ang halaga ng lupa. Ang pera ay hindi regalo kung hindi mo alam kung paano ito pangangalagaan. At tandaan mo: ang unang taong lalapit sa iyo dahil sa lupa ay maaaring hindi ang huling.”
Nanlamig si Mara.
Sa ibaba ay may isa pang pangungusap.
“Hanapin mo si Attorney Gabriel Santos sa Cabanatuan. Siya ang nakakaalam ng buong katotohanan.”
Kinabukasan, bumiyahe si Mara patungong Nueva Ecija.
Gustong sumama ni Roberto.
Tumanggi siya.
Gustong ipahiram ni Elena ang sasakyan.
Tumanggi rin siya.
Sumakay siya ng bus.
Nagulat si Adrian nang malaman iyon.
“May hawak siyang dokumentong maaaring nagkakahalaga ng ₱120 million tapos pinasakay ninyo ng bus?”
Tumaas ang kilay ni Elena.
“Anak, hindi na natin desisyon ang buhay niya.”
Hindi nakasagot si Adrian.
Parang bumalik sa kanya ang sarili niyang mga salita.
Hindi negosyo ang kasal.
Buhay ko ito.
Ngayon, si Mara naman ang pumipili.
At hindi niya alam kung bakit tila mas mahirap iyon tanggapin kaysa inaasahan niya.
—
Natagpuan ni Mara si Attorney Gabriel Santos sa isang maliit na opisina sa Cabanatuan.
Matanda na ito.
Nang sabihin niya ang pangalan niya, matagal siyang tinitigan nito.
“Kamukha mo ang nanay mo.”
Napahawak si Mara sa bag.
“Kilala ninyo po siya?”
“Mas kilala ko ang lolo mo.”
Binuksan ni Gabriel ang isang lumang filing cabinet.
May inilabas itong makapal na envelope.
“Dalawampung taon ko itong iningatan.”
Nanlaki ang mga mata ni Mara.
“Ano po iyan?”
“Ang totoong dahilan kung bakit itinago ni Isko ang lupa.”
Umupo si Gabriel.
“Ang lupang iyan ay hindi ordinaryong sakahan. Noon pa man, may plano nang gawing commercial corridor ang bahaging iyon. Alam ng lolo mo na tataas ang halaga.”
“Pero bakit hindi niya sinabi sa akin?”
“Dahil bata ka pa.”
Huminga nang malalim ang abogado.
“At dahil may taong ilang beses nang nagtangkang makuha iyon.”
“Si Tita Corazon?”
Tumango si Gabriel.
Ngunit hindi pa iyon ang pinakamasakit.
“Ang tiyahin mo ang dahilan kung bakit halos mawalan ng lupa ang lolo mo labindalawang taon na ang nakaraan.”
Ibinigay niya ang ilang lumang dokumento.
Mga promissory note.
Mga pekeng loan agreement.
Mga photocopy ng titulo.
May mga pirma ni Corazon.
At ng asawa nito.
“Ginamit nila ang pangalan ng lolo mo para umutang.”
Napatakip si Mara sa bibig.
“Hindi…”
“Nang malaman ni Isko, siya pa ang nagbayad para hindi makasuhan ang kapatid niyang si Corazon.”
Napapikit si Mara.
Iyon ang lolo niya.
Palaging ganoon.
Kahit sinasaktan na, pamilya pa rin ang iniisip.
“Bakit hindi niya sila kinasuhan?”
“Dahil inaasahan niyang magbabago.”
Mapait na ngumiti ang abogado.
“Hindi nagbago.”
Pagkatapos ay inilabas nito ang isang maliit na cassette tape.
“Bago siya namatay, nag-record siya nito.”
Walang cassette player sa opisina.
Ngunit may lumang unit sa kabilang silid.
Ilang sandali ang lumipas, umalingawngaw ang mahinang boses ni Mang Isko.
“Mara…”
Agad napaluha ang dalaga.
“Apo, kung naririnig mo ito, ibig sabihin wala na ako.”
Napayuko siya.
“Patawarin mo ako kung maraming bagay akong itinago sa iyo. Ayokong lumaki kang umaasa sa lupa o pera. Gusto kong matutuhan mong mabuhay kahit wala ang mga iyon.”
Tumulo ang luha sa pisngi ni Mara.
“Kapag dumating ang araw na kaya mo nang piliin ang sarili mong buhay, saka mo matatanggap ang lahat.”
Napahawak siya sa dibdib.
Pagkatapos ay sinabi ng lolo niya ang linyang habambuhay niyang maaalala.
“Hindi kita ipinagkatiwala kay Roberto para pakasalan ang anak niya. Ipinagkatiwala kita sa kanya para may taong pipigil sa mga kamag-anak nating ibenta ka kapalit ng pera.”
Napatayo si Mara.
“Ano?”
Maging si Gabriel ay yumuko.
Nagpatuloy ang recording.
“Kung gusto mong mag-asawa, piliin mo ang taong mahal mo. Kung ayaw mong mag-asawa, huwag. Hindi utang na loob ang buhay mo. Hindi ka kabayaran sa kabutihang ginawa ko.”
Humagulgol si Mara.
Ilang buwan niyang pinaniwalaan na ang huling kahilingan ng kanyang lolo ay ang maging asawa ni Adrian.
Hindi pala.
Ang gusto lamang nito—
ay maging malaya siya.
At sa unang pagkakataon matapos itong mamatay, parang naramdaman niyang muli ang kamay ng matanda sa kanyang ulo.
Ngunit hindi pa tapos ang recording.
“May isa pang bagay kang kailangang malaman tungkol kay Corazon.”
Biglang nag-iba ang tono ng boses ni Mang Isko.
“Kapag dumating siya dala ang dokumentong may pirma ko at petsang Abril 17…”
Napatingin si Mara kay Gabriel.
Abril 17.
Iyon mismo ang petsang nasa dokumentong ipinakita ni Corazon!
“…huwag kang matakot.”
Nagpatuloy ang boses.
“Dahil noong Abril 17, wala ako sa Nueva Ecija.”
Nanlaki ang mga mata ni Mara.
“Nasa Veterans Memorial Medical Center ako sa Quezon City.”
Napatingin si Gabriel sa kanya.
At isang salita lamang ang sinabi nito.
“Alibi.”
—
Makalipas ang dalawang linggo, nagsampa sila ng reklamo.
Hindi naging madali.
Lumaban si Corazon.
Naglabas ito ng mga saksi.
Nagpakita ng notarized deed.
At higit sa lahat, nagsimula itong magkalat ng kuwento sa kanilang bayan.
Walang utang na loob si Mara.
Mukhang pera.
Iniwan ang sariling pamilya dahil nakatikim ng buhay-Maynila.
May mga taong naniwala.
May mga taong tumawag sa kanya.
May mga kamag-anak na nagsabing:
“Bigyan mo na lang si Tita mo. Pamilya mo pa rin iyon.”
Ngunit sa pagkakataong ito, hindi na yumuko si Mara.
“Pamilya ang tawag sa taong nagmamahal sa iyo.”
Sabi niya kay Attorney Gabriel.
“Hindi sa taong nagnanakaw sa iyo.”
Samantala, bumalik siya sa Pasig at ipinagpatuloy ang trabaho.
At dumating ang resulta ng scholarship.
PASSED.
Napili siya para sa Cebu training program.
Nang malaman iyon ni Elena, niyakap siya nito.
“Proud ako sa iyo.”
Ngumiti si Mara.
“Salamat po.”
Nasa hapag si Adrian.
Tahimik lamang.
Nang gabing iyon, nadatnan niya si Mara sa terrace.
“Talagang pupunta ka?”
“Oo.”
“Anim na buwan?”
“Oo.”
“Paano ang kaso?”
“Si Attorney Gabriel ang hahawak.”
Tahimik si Adrian.
Pagkatapos ay nagtanong.
“At pagkatapos ng Cebu?”
“Hindi ko alam.”
“Babalik ka rito?”
Napatingin si Mara sa kanya.
Doon lamang napansin ni Adrian kung gaano kalaki ang ipinagbago ng mga mata nito.
Dati, kapag tinatanong niya si Mara tungkol sa hinaharap, palagi siyang kasama sa sagot nito.
Ngayon—
wala na siya.
“Siguro.”
Iyon lamang ang sinabi ni Mara.
At hindi alam ni Adrian kung bakit, ngunit iyon ang unang gabing hindi siya nakatulog.
—
Tatlong araw bago umalis si Mara patungong Cebu, dumating ang resulta ng forensic examination.
Peke ang deed of sale.
Hindi lamang iyon.
Ang notarial record number na ginamit sa dokumento ay nakatalaga pala sa ibang transaction.
At ang doktor ni Mang Isko ay may hospital record na nagpapatunay na noong araw na sinasabing pinirmahan niya ang bentahan sa Nueva Ecija—
naka-confine siya sa Quezon City.
Nahaharap ngayon si Corazon at ang mga kasabwat nito sa kasong falsification at attempted fraud.
Ngunit nang puntahan ng mga awtoridad ang bahay nito—
wala na siya.
Tumakas si Corazon.
Kasama ang asawa nito.
At doon nagsimula ang mas malaking problema.
Dahil kinabukasan, habang nag-iimpake si Mara para sa Cebu, tumawag si Attorney Gabriel.
“Mara.”
Kakaiba ang boses nito.
“Ano po?”
“Kailangan mong pumunta rito.”
“Bakit?”
“May nangyari sa lupa.”
Nanikip ang dibdib niya.
“Ano?”
“May pumasok na heavy equipment ngayong umaga.”
“Ano?!”
“May nagpapabakod.”
“Pero kanino?”
Tahimik si Gabriel nang ilang segundo.
Pagkatapos ay sinabi nito ang pangalang hindi inaasahan ni Mara.
“Reyes Development Corporation.”
Nalaglag mula sa kamay ni Mara ang damit na hawak niya.
Reyes.
Iisang apelyido lamang ang pumasok sa isip niya.
Bianca Reyes.
Ang babaeng ipinakilala sa bahay ng mga Alvarado.
Ang babaeng nakahawak sa braso ni Adrian.
At nang gabing iyon, habang nakatayo si Mara sa sala—
bumukas ang pinto.
Pumasok si Adrian.
Kasunod niya si Bianca.
Ngunit ngayon, wala nang ngiti sa mukha ng babae.
“Mara,” sabi ni Bianca.
“Kailangan nating mag-usap.”
Mahigpit na hinawakan ni Mara ang cellphone.
“Tungkol sa lupa?”
Nanlaki ang mga mata ni Adrian.
“Anong lupa?”
Ngunit si Bianca ay hindi sumagot.
Sa halip, tumingin lamang ito kay Mara.
At malamig na sinabi:
“Ang lupang iyon ay binili ng kumpanya ng tatay ko tatlong buwan na ang nakaraan.”
BAHAGI 3 — ANG HULING LIHIM
“BINILI?”
Hindi makapaniwalang napatingin si Adrian kay Bianca.
“Anong sinasabi mo?”
“Adrian, huwag kang makialam.”
“Ano’ng huwag makialam? Alam mong lupa iyon ni Mara?”
Tahimik si Bianca.
At sapat na ang katahimikang iyon.
“Alam mo.”
Hindi iyon tanong ni Adrian.
“Alam mo bago ka pa pumunta rito.”
Dahan-dahang tumayo si Roberto mula sa sofa.
“Kaya ka ba pumunta sa bahay ko noong gabing dumating ang titulo?”
Namutla si Bianca.
“Uncle Roberto—”
“Sumagot ka.”
“Opo.”
Napapikit si Elena.
Si Mara naman ay kakaibang kalmado.
“Paano binili ng kumpanya ninyo?”
“May deed of sale.”
“Kay Corazon?”
Hindi sumagot si Bianca.
“Peke ang deed.”
“Hindi namin alam iyon noong una!”
“Pero alam ninyo ngayon.”
“Dad already paid!”
Biglang tumaas ang boses ni Bianca.
“₱38 million ang inilabas ng kumpanya!”
Napatawa si Mara.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil sa wakas ay nakita niya ang buong larawan.
Kaya pala desperado si Corazon.
Ipinagbili nito sa halagang ₱38 million ang lupang hindi naman kanya.
Samantalang may prospective buyer na handang magbayad ng mahigit ₱120 million.
At ngayon, gustong angkinin ng Reyes Development ang lupa dahil nakapagbayad na sila.
“Mara,” sabi ni Bianca, “hindi ko kaaway ang tingin ko sa iyo.”
“Talaga?”
“Negosyo ito.”
“Negosyo ang pagpasok ng heavy equipment sa lupang may pending ownership dispute?”
Hindi nakasagot si Bianca.
“Sabihin mo sa tatay mo,” patuloy ni Mara, “na aalisin niya ang mga makina.”
“At kung hindi?”
Tahimik ang lahat.
Ngunit hindi umatras si Mara.
“Magkikita kami sa korte.”
—
Kinabukasan, hindi sumakay ng eroplano si Mara patungong Cebu.
Akala ng lahat, isinuko niya ang scholarship.
Hindi.
Tumawag siya sa training coordinator.
Ipinaliwanag ang legal emergency.
Binigyan siya ng dalawang linggong extension.
Dalawang linggo.
Iyon lang ang mayroon siya.
Kasama si Attorney Gabriel, humingi sila ng temporary restraining order laban sa Reyes Development.
Iniharap nila ang titulo.
Hospital records.
Forensic report.
At ang kaso laban kay Corazon.
Pinatigil ang construction.
Ngunit hindi sumuko ang Reyes family.
May pera sila.
May mga abogado.
May koneksiyon.
At sa unang hearing, dumating mismo ang ama ni Bianca.
Eduardo Reyes.
Limampu’t pitong taong gulang.
Isang kilalang developer.
Hindi siya sumigaw.
Hindi siya nanakot.
Ngumiti lamang siya kay Mara sa labas ng courtroom.
“Miss Villanueva.”
“Mr. Reyes.”
“Narinig kong pupunta ka sa Cebu.”
“Opo.”
“Sayang naman kung maaantala dahil sa kasong ito.”
Diretso siyang tiningnan ni Mara.
“Ano po ang gusto ninyo?”
“Practical solution.”
Iniabot nito ang isang envelope.
Hindi kinuha ni Mara.
“₱50 million.”
Nanigas si Attorney Gabriel.
“Eduardo—”
“Cash settlement. Withdraw the case. Kami na ang bahala sa problema mo kay Corazon.”
Tumingin si Mara sa envelope.
Limampung milyon.
Kung dati iyon, baka nahimatay siya.
Ngayon ay isang bagay lamang ang naisip niya.
“Bakit ninyo ako bibigyan ng ₱50 million kung sigurado kayong sa inyo ang lupa?”
Nawala nang bahagya ang ngiti ni Eduardo.
Ngumiti naman si Mara.
“Dahil alam ninyong matatalo kayo.”
Tumalikod siya.
“Mara.”
Huminto siya.
“Pag-isipan mo.”
Hindi siya lumingon.
“Pinag-isipan ko na po.”
—
Dalawang araw bago ang susunod na hearing, may nangyaring hindi inaasahan.
Nahuli si Corazon.
Hindi sa Nueva Ecija.
Hindi sa Maynila.
Kundi sa Batangas, habang sinusubukang sumakay sa barkong patungong Mindoro gamit ang pangalan ng ibang tao.
At nang maaresto ito, may nakuha sa bag.
Dalawang cellphone.
Cash.
Mga pekeng ID.
At isang USB drive.
Ang laman ng USB ang nagpabagsak sa lahat.
May scanned copies ng communication ni Corazon at isang senior acquisitions manager ng Reyes Development.
Anim na buwan bago pa “bilhin” ang lupa, alam na ng manager na hindi si Corazon ang registered owner.
Mas malala—
may email na nagsasabing:
“Secure the signature first. We can handle the title issue later.”
Hindi pa rin direktang sangkot si Eduardo Reyes.
Ngunit malinaw na may tao sa kumpanya niyang alam ang pandaraya.
Nang makita iyon ni Bianca, umiyak siya.
Hindi sa harap ni Mara.
Sa harap ni Adrian.
“Hindi ko alam.”
“Pero alam mong may problema ang lupa.”
“Later ko lang nalaman!”
“Then why didn’t you tell Mara?”
Walang sagot.
Doon naintindihan ni Adrian.
Hindi kailangang ikaw ang nagsimula ng kasinungalingan para maging bahagi ka nito.
Minsan sapat nang malaman mo ang katotohanan—
at piliing manahimik dahil convenient para sa iyo.
Kinabukasan, nakipaghiwalay siya kay Bianca.
Ngunit nang sabihin niya iyon kay Mara, isang bagay ang hindi niya inaasahan.
“Bakit mo sinasabi sa akin?”
Natigilan si Adrian.
“Akala ko…”
“Ano?”
Hindi niya maituloy.
Akala niya matutuwa si Mara.
Dati, sapat na sigurong sabihin niyang wala na si Bianca para muling magkaroon ng pag-asa ang dalaga.
Pero hindi na iyon ang Mara na nasa harapan niya.
“Wala.”
Mahina siyang ngumiti.
“Good luck sa Cebu.”
“Salamat.”
At umalis si Mara.
—
Makalipas ang limang buwan.
Cebu City.
Nakatayo si Mara sa harap ng maliit na conference room habang hawak ang presentation materials niya.
Hindi na siya ang babaeng nahihirapang magbasa ng simpleng form.
Natapos niya ang training bilang isa sa top three trainees.
Natuto siyang gumawa ng costing.
Inventory.
Basic bookkeeping.
Garment production.
At higit sa lahat—
natutunan niyang magsalita sa harap ng ibang tao nang hindi yumuyuko.
“Next presenter,” sabi ng instructor.
Tumayo si Mara.
Huminga siya.
At nagsimula.
Ang business proposal niya ay simple.
Isang maliit na garment cooperative para sa mga babaeng hindi nakatapos ng pag-aaral—mga single mother, biyuda, at mga babaeng galing sa mahihirap na pamilya.
Hindi charity.
Trabaho.
Training.
Sahod.
Pagkakataon.
Tinawag niya itong:
ISKAYAN.
Mula sa pangalan ni Isko.
Pagkatapos ng presentation, tahimik ang panel nang ilang segundo.
Pagkatapos ay pumalakpak ang isa.
Sinundan ng iba.
At nang gabing iyon, nakatanggap siya ng balita.
Approved ang pilot funding.
Umiyak si Mara.
Ngunit masaya ang mga luha niya.
—
Pagkatapos ng anim na buwan, bumalik siya sa Luzon.
Hindi para kay Adrian.
Hindi para sa bahay ng Alvarado.
Kundi para sa final hearing.
Malaki ang ipinagbago ng kaso.
Nag-settle ang Reyes Development matapos aminin na may internal misconduct sa acquisition department.
Ibinalik nila ang buong control ng lupa kay Mara at nagbayad ng damages kapalit ng pagtatapos ng civil claims laban sa kumpanya.
Ang manager na sangkot sa fraudulent transaction ay sinibak at naharap sa hiwalay na kaso.
Si Corazon naman—
nahatulan sa mga kasong may kaugnayan sa falsification at fraud matapos nitong aminin na pineke nila ang deed para maibenta ang lupa.
Ngunit bago siya dalhin palabas ng courtroom, humarap ito kay Mara.
Wala na ang dating mamahaling damit.
Wala na ang yabang.
Pagod na pagod ang mukha nito.
“Mara.”
Huminto siya.
“Galit ka pa rin ba sa akin?”
Matagal siyang tumingin sa tiyahin.
“Dati.”
“Ngayon?”
“Hindi na.”
Parang nabuhayan ng pag-asa si Corazon.
Ngunit nagpatuloy si Mara.
“Pero ang pagpapatawad ay hindi ibig sabihin na aalisin ko ang consequences ng ginawa ninyo.”
Nawala ang pag-asa sa mukha nito.
“Pamilya mo ako.”
“Opo.”
Tumango si Mara.
“Kaya mas masakit.”
Tumalikod siya.
At hindi na lumingon.
—
Hindi ibinenta ni Mara ang lupa.
Iyon ang ikinagulat ng lahat.
Sa halip, ipinaupa niya ang isang bahagi nito sa isang logistics company sa ilalim ng long-term commercial lease.
Ang isa pang bahagi ay pinanatili niya.
At doon niya itinayo ang unang permanenteng workshop ng ISKAYAN Cooperative.
Dalawampung babae ang unang empleyado.
Pagkatapos ay naging apatnapu.
Pagkatapos ay pitumpu.
May training room.
Daycare corner para sa mga empleyadong may anak.
At scholarship fund para sa gustong tapusin ang high school equivalency program.
Sa entrance ng gusali, may maliit na plaque.
Hindi nakasulat ang halaga ng lupa.
Hindi nakasulat ang pangalan ng mga Alvarado.
Isang simpleng pangungusap lamang:
“Hindi mo kailangang hintaying may pumili sa iyo. Maaari mong piliin ang sarili mo.”
—
Isang taon matapos ang araw na tumanggi siyang pakasalan si Adrian, bumalik si Mara sa bahay ng mga Alvarado.
May selebrasyon.
Retirement anniversary ni Roberto.
Nang makita siya ng matandang opisyal, halos maiyak ito.
“Mara!”
Niyakap siya nito.
“Colonel.”
“Colonel pa rin?”
Tumawa siya.
“Sige po. Tito Roberto.”
“Mas maganda.”
Niyakap din siya ni Elena.
“Ang ganda-ganda mo.”
“Pareho pa rin naman po.”
“Hindi.”
Ngumiti si Elena.
“Iba na ang tindig mo.”
Doon siya napaisip.
Siguro tama ito.
Hindi naman talaga nagbago ang mukha niya.
Ang nagbago—
ay hindi na niya hinihingi sa ibang tao ang pahintulot para magkaroon ng halaga.
Sa garden niya nakita si Adrian.
Nakatayo ito mag-isa.
Graduate na.
Nagtatrabaho na sa isang engineering firm sa Makati.
Wala na rin ang dating kayabangan sa mukha nito.
“Mara.”
“Adrian.”
“Congratulations sa cooperative.”
“Salamat.”
“Dad talks about it all the time.”
Napangiti siya.
May ilang segundong katahimikan.
Pagkatapos ay nagsalita si Adrian.
“May gusto akong aminin.”
Tumingin siya rito.
“Dati, akala ko gusto kitang layuan dahil pinipilit tayong magpakasal.”
Hindi sumagot si Mara.
“Pero noong tumigil kang habulin ako…”
Napatawa ito nang mahina.
“Doon naman ako nagsimulang tumingin sa iyo.”
Alam na ni Mara kung saan papunta ang usapan.
“Mara…”
“Adrian.”
Pinutol niya ito.
“Kailangan kong sabihin bago mo ituloy.”
Tumigil ang binata.
“Hindi kita kinamumuhian.”
“Alam ko.”
“At hindi ko pinagsisisihang nakilala kita.”
Tumango ito.
“Pero?”
Ngumiti si Mara.
“Pero ayokong maging gantimpala ang pag-ibig ko dahil natuto ka nang pahalagahan ako.”
Masakit.
Kita niya iyon sa mukha ni Adrian.
Ngunit hindi ito nagalit.
“May iba ka na ba?”
Napaisip siya.
Pagkatapos ay umiling.
“Wala.”
“Then maybe someday—”
“Maybe.”
Ngumiti siya.
“Pero hindi ako mangangako.”
At sa unang pagkakataon, ngumiti rin si Adrian nang walang kapaitan.
“Fair enough.”
Akala ni Mara, iyon na ang pagtatapos ng kuwento nila.
Nagkamali siya.
—
Makalipas ang tatlong taon.
Ang ISKAYAN ay mayroon nang apat na training centers sa Luzon at Visayas.
Mahigit tatlong daang babae na ang dumaan sa kanilang programa.
At si Mara?
Bumalik siya sa pag-aaral.
Sa edad na dalawampu’t anim, natapos niya ang high school equivalency program.
Pagkatapos ay kumuha siya ng business management courses habang pinapatakbo ang cooperative.
Hindi mabilis.
Hindi madali.
Ngunit bawat diploma at certificate na inilalagay niya sa dingding ay nagpapaalala sa kanya ng babaeng dati ay nag-aaral ng English gamit ang lumang dictionary sa kusina.
Isang hapon, may dumating na bisita sa headquarters.
“Ma’am Mara?”
“Ano iyon?”
“May engineer po mula sa contractor. Siya raw ang hahawak sa expansion building.”
“Papuntahin mo.”
Nagpatuloy siya sa pagbabasa ng reports.
Bumukas ang pinto.
“Good afternoon, Ms. Villanueva.”
Nanigas ang kamay niya.
Kilalang-kilala niya ang boses.
Tumingala siya.
Adrian.
Mas mature na.
Mas kalmado.
May hawak na blueprints.
Napatawa si Mara.
“Seriously?”
Itinaas ni Adrian ang dalawang kamay.
“Competitive bidding. Wala akong kinalaman.”
“Sigurado?”
“Pwede mong tanungin ang procurement committee.”
Umupo ito.
“Professional lang.”
“Professional lang.”
Nagkamayan sila.
At sa pagkakataong iyon, nagsimula silang muli.
Hindi bilang dalawang taong pinilit pakasalan.
Hindi bilang tagapagligtas at inililigtas.
Hindi bilang mayaman at mahirap.
Kundi bilang dalawang taong may sariling buhay.
Lumipas ang mga buwan.
Hindi nanligaw agad si Adrian.
Hindi rin siya binigyan ni Mara ng espesyal na trato.
Nagtalo sila tungkol sa budget.
Nag-away tungkol sa design.
Nagkasundo tungkol sa daycare expansion.
At unti-unti—
nakilala nila ang isa’t isa sa paraang hindi nila nagawa noong bata pa sila.
Isang gabi, matapos ang opening ng bagong training center, magkatabi silang nakaupo sa hagdan.
“May tanong ako,” sabi ni Adrian.
“Ano?”
“Pwede na ba kitang ligawan?”
Napatawa si Mara.
“Tatlong taon mong hinintay itanong iyan?”
“Four years and two months.”
“Binilang mo?”
“Engineer ako.”
Napailing siya.
Pagkatapos ay tumingin sa kanya.
“Adrian.”
“Hmm?”
“Kapag sinabi kong hindi?”
“Uuwi ako.”
“At bukas?”
“Papasok ako sa trabaho.”
“At hindi mo ako kukulitin?”
“Hindi.”
“Hindi mo kakausapin si Tito Roberto para pilitin ako?”
Napatawa ito.
“Baka ako pa ang palayasin niya.”
Ngumiti si Mara.
Iyon ang sagot na hinihintay niya.
Hindi “hindi.”
Hindi rin “oo.”
Kundi ang katiyakang maaari siyang tumanggi nang hindi nawawala ang respeto nito.
“Okay.”
Nanlaki ang mga mata ni Adrian.
“Okay?”
“Pwede kang manligaw.”
“Talaga?”
“Bawiin ko?”
“Huwag!”
Tumawa si Mara.
At sa gabing iyon, sa ilalim ng ordinaryong ilaw ng isang maliit na training center, nagsimula ang relasyon na minsang pilit na gustong buuin ng lahat para sa kanila.
Ngunit ngayon—
sila mismo ang pumili.
—
Dalawang taon pa ang lumipas.
Sa isang simpleng garden sa Nueva Ecija, nakatayo si Mara sa harap ng puntod ni Mang Isko.
May hawak siyang maliit na bouquet.
“Lo.”
Ngumiti siya.
“May ikukuwento ako.”
May inilapag siyang invitation sa tabi ng puntod.
MARA VILLANUEVA
at
ADRIAN ALVARADO.
Ngunit hindi iyon engrandeng kasal.
Walang political guests.
Walang business elites.
Walang daan-daang bisita.
Ang imbitado ay pamilya, kaibigan, at ilan sa mga unang babaeng naging bahagi ng ISKAYAN.
Lumuhod si Mara.
“Pero huwag kang mag-alala.”
Hinaplos niya ang pangalan ng lolo.
“Hindi ko siya pinakasalan dahil iyon ang gusto mo.”
Tumulo ang isang luha sa kanyang pisngi.
“Pinakasalan ko siya dahil ako ang pumili.”
Sa likuran niya, naghihintay si Adrian.
Hindi siya minamadali.
Hindi siya tinatawag.
Hinahayaan lamang siyang magkaroon ng oras kasama ang taong unang nagturo sa kanyang hindi nasusukat sa pera, pinag-aralan, apelyido, o asawa ang halaga ng isang tao.
Tumayo si Mara.
Pinunasan ang luha.
At lumapit kay Adrian.
“Ready?”
Tanong nito.
Hindi agad sumagot si Mara.
Tumingin muna siya sa lumang bukirin.
Sa lupang muntik maagaw sa kanya.
Sa lugar na minsang naging dahilan ng pagtataksil, kasinungalingan at demanda.
Ngayon, sa di kalayuan, makikita ang gusali ng ISKAYAN.
May mga babaeng pumapasok at lumalabas.
May mga batang naghahabulan sa daycare garden.
May mga trainee na may hawak na notebook—katulad ng notebook na minsan niyang pinagsulatan ng mga salitang hindi niya maintindihan.
Napangiti siya.
“Ready.”
Naglakad silang magkatabi.
Ngunit bago sila makarating sa sasakyan, huminto si Adrian.
“May ibibigay pala ako.”
May inilabas itong maliit na kahon.
Tumaas ang kilay ni Mara.
“Adrian, kasal na natin bukas. May singsing na ako.”
“Hindi singsing.”
Binuksan nito ang kahon.
Nasa loob ang isang lumang bagay.
Isang dictionary.
Napakurap si Mara.
Kilalang-kilala niya iyon.
Ang dictionary na biglang lumitaw sa kusina maraming taon na ang nakaraan.
“Sa iyo pala ito?”
Tumango si Adrian.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil noong panahong iyon, masyado akong mayabang para amining hanga ako sa iyo.”
Binuksan ni Mara ang unang pahina.
May sulat doon.
Hindi niya iyon nakita noon.
Marahil dahil hindi niya kailanman naisip na tingnan ang loob ng cover.
Isang maikling pangungusap.
“If one day you no longer need me, I hope you will still remember that I once believed you could become anything.”
Napatingin siya kay Adrian.
“Kailan mo isinulat ito?”
“Noong gabing nakita kitang nag-aaral sa kusina.”
“Bago pa ako pumunta sa Cebu?”
“Oo.”
“Bago mo ako nagustuhan?”
Ngumiti si Adrian.
“Siguro hindi ko lang alam noon kung ano ang tawag doon.”
Tumawa si Mara habang umiiyak.
Isinara niya ang dictionary.
Pagkatapos ay inilagay iyon sa dibdib.
Sa loob ng maraming taon, akala niya ang pinakamagandang bagay na maaaring mangyari sa buhay niya ay ang mapakasalan si Adrian Alvarado.
Mali pala siya.
Ang pinakamagandang nangyari sa kanya—
ay ang araw na tumanggi siyang pakasalan ito.
Dahil kung hindi siya tumanggi noon, baka habang-buhay siyang naging babaeng naghihintay sa pagmamahal ng asawa.
Hindi niya sana natutunang magtrabaho.
Hindi siya pupunta sa Cebu.
Hindi niya matutuklasan ang katotohanan tungkol sa lupa.
Hindi mabubuo ang ISKAYAN.
At higit sa lahat—
hindi niya sana nakilala ang sarili niya.
Kinabukasan, habang naglalakad siya patungo sa altar, hindi siya inihatid ni Roberto bilang isang babaeng ibinibigay sa anak nito.
Naglakad si Mara nang mag-isa.
Dahil iyon ang gusto niya.
Sa dulo ng aisle, naghihintay si Adrian.
At nang makarating siya rito, hindi nito agad hinawakan ang kamay niya.
Mahina muna nitong tinanong:
“Sigurado ka?”
Napangiti si Mara.
Ilang taon na ang nakaraan, may mga taong gustong magdesisyon para sa kanya.
Kung saan siya titira.
Sino ang pakakasalan niya.
Kung magkano ang halaga ng lupa niya.
Kung ano ang dapat niyang gawin sa buhay.
Ngayon, isang simpleng tanong lamang ang hinihingi sa kanya.
Sigurado ka?
At malaya siyang sumagot.
Hinawakan niya ang kamay ni Adrian.
“Oo.”
Hindi dahil may utang ang lolo niya sa pamilya nito.
Hindi dahil may ₱120 million siyang lupa.
Hindi dahil kailangan niya ng lalaking magpoprotekta sa kanya.
Kundi dahil matapos matutong mabuhay nang mag-isa—
pinili niyang magkaroon ng taong lalakad sa tabi niya.
Hindi sa unahan.
Hindi sa likuran.
Sa tabi.
At sa unang hanay, tahimik na pinunasan ni Roberto ang kanyang mga mata.
Dahil sa wakas ay naunawaan niya ang pangakong ibinigay niya kay Mang Isko maraming taon na ang nakaraan.
Hindi niya kailangang bigyan ng asawa si Mara.
Kailangan lamang niyang bantayan ito hanggang sa matutuhan nitong protektahan ang sarili.
At nagawa na nito iyon.
Higit pa sa inaasahan nilang lahat.
WAKAS.
