Anim na Araw Kong Pinakain ng Lugaw at Gulay ang Biyenan Kong Naospital, Tinawag Akong Walang Utang na Loob ng Lahat—Pero Nang Ipaalala Ko ang Ginawa Niya sa Akin Anim na Taon Na ang Nakaraan, Biglang Natahimik ang Buong Kuwarto
“Kung tunay kang mabuting manugang, bakit parang pagkain ng preso ang dinadala mo sa biyenan mong may bali sa buto?”
Iyan ang sigaw ng isang matandang babae sa loob ng ospital habang nakatingin sa dala kong lalagyan ng lugaw.
Anim na araw na akong pinagtatawanan, hinuhusgahan, at tinatawag na walang puso.
Pero sa ikapitong araw, nang umiyak ang biyenan ko at sabihing hindi niya ako itinuring na ibang tao kailanman, isang tanong lang ang binitiwan ko.
“Ma, naaalala n’yo pa ba kung ano ang ipinakain n’yo sa akin noong bagong panganak ako, anim na taon na ang nakalilipas?”
At doon nagsimulang manginig ang kanyang mga labi.
Ako si Andrea Villanueva, tatlumpu’t dalawang taong gulang, isang empleyado sa isang accounting firm sa Quezon City.
Walong taon na kaming kasal ng asawa kong si Marco. Mayroon kaming anim na taong gulang na anak na babae, si Sofia.
Sa paningin ng ibang tao, maayos ang aming pamilya. May sarili kaming bahay sa Marikina, pareho kaming nagtatrabaho, at hindi kami nagkukulang sa pangangailangan.
Pero may isang sugat sa puso ko na anim na taon ko nang tahimik na dinadala.
At ang sugat na iyon ay may kinalaman sa biyenan kong si Aling Lourdes.
Noong nakaraang linggo, nadulas si Mama Lourdes sa hagdan ng kanilang bahay. Nabali ang buto sa kanyang binti at kinailangang operahan.
Dahil nagtatrabaho si Marco sa isang construction project sa Batangas, ako ang naatasang mag-asikaso sa kanya sa ospital.
Hindi ako tumanggi.
Ako ang nag-asikaso ng admission, bumili ng mga gamot, nagdala ng malinis na damit, at nakipag-usap sa mga doktor.
Pero may isang bagay na agad napansin ng lahat.
Araw-araw, pareho ang pagkain na dinadala ko.
Lugaw na walang karne.
Pinakuluang pechay.
At isang basong maligamgam na tubig.
Noong unang araw, wala pang nagsalita.
“Baka nagmamadali lang si Andrea,” sabi ng biyenan ko.
Ngunit noong ikalawang araw, nagsimula na siyang magreklamo.
“Andrea, wala bang manok? Kahit kaunting isda? Hindi naman ako maysakit sa tiyan.”
Ngumiti lang ako.
“Ma, kumain muna kayo. Mainit pa ang lugaw.”
Noong ikatlong araw, tumawag siya kay Marco.
“Anak, hindi mo ba kayang bigyan ng pera ang asawa mo? Parang pinagtitipid niya ako sa pagkain!”
Narinig ko iyon habang inaayos ko ang kanyang kumot.
Hindi ako sumagot.
Noong ikaapat na araw, ang katabing pasyente niyang si Aling Nena ay nakisali na.
“Naku, Lourdes, kung ako ang biyenan niya, hindi ko papayagang tratuhin ako nang ganyan. Ikaw na nga ang may bali, ikaw pa ang pinahihirapan.”
Tumango ang isa pang bantay.
“Sa panahon ngayon, ang hirap makahanap ng manugang na may malasakit.”
Tahimik akong naglinis ng mesa.
Sa loob-loob ko, gusto kong tumawa.
Hindi dahil nakakatawa ang sitwasyon.
Kundi dahil pamilyar na pamilyar sa akin ang mga salitang iyon.
Walang malasakit.
Walang puso.
Hindi marunong rumespeto.
Anim na taon na ang nakalipas, halos pareho rin ang mga salitang narinig ko.
Pero noon, ako ang nakahiga sa kama.
At walang sinumang nagtanggol sa akin.
Noong ikalimang araw, nagdala ako ng bagong lutong lugaw at pinakuluang sayote.
Pagkapasok ko pa lang, nakasimangot na si Mama Lourdes.
“Hindi ko na kakainin iyan!”
Napatingin ang mga tao sa aming paligid.
“Ma, kailangan n’yong kumain para makainom ng gamot.”
“E di ikaw ang kumain! Anim na araw mo na akong pinapakain ng parang walang halaga!”
Marahan kong inilapag ang pagkain.
“Kung ayaw n’yo po, hindi ko kayo pipilitin.”
Lalong nagalit ang biyenan ko.
“Wala ka talagang respeto! Ako ang nagpalaki sa asawa mo! Kung wala ako, wala kang Marco ngayon!”
Hindi ako kumibo.
Pagkatapos, tumayo ako upang bumili ng mga kailangan niyang gamot.
Habang palabas ako, narinig ko si Aling Nena.
“Lourdes, dapat pagsabihan mo ang anak mo. Hindi dapat pinapalampas ang ganyang ugali.”
Napahinto ako sa pintuan.
Saglit kong naalala ang isang gabi anim na taon na ang nakalipas.
Isang gabi na halos mawalan ako ng malay sa gutom at pagod habang umiiyak ang aking bagong silang na anak.
Kinagat ko ang aking labi.
Pagkatapos, nagpatuloy ako sa paglalakad.
Noong ikaanim na araw, dumating si Marco mula Batangas.
Pagpasok pa lang niya, agad siyang sinalubong ng reklamo ng kanyang ina.
“Anak! Tingnan mo ang ginagawa ng asawa mo sa akin!”
Itinuro niya ang lalagyan ng lugaw.
“Anim na araw na! Wala akong natitikmang maayos na pagkain!”
Tumingin sa akin si Marco.
“Andrea, bakit ganito?”
“Anong ibig mong sabihin?”
“Bakit hindi ka man lang bumili ng mas masarap na pagkain para kay Mama?”
Tinitigan ko siya.
“Marco, alam mo bang ako ang gumastos sa mga gamot na hindi sakop ng insurance? Ako ang naglalaba ng damit niya. Ako ang nagbabantay kapag walang ibang makapunta.”
“Alam ko naman, pero—”
“Pero hindi sapat?”
Napabuntong-hininga siya.
“Huwag na nating palakihin. Bumili ka na lang ng ibang pagkain bukas.”
Hindi ako sumagot.
Dahil sa sandaling iyon, may naalala akong isa pang eksena.
Si Marco, anim na taon na ang nakalipas, nakatayo sa pintuan ng aming silid habang umiiyak ako.
At sinasabi ang eksaktong mga salitang iyon.
Huwag na nating palakihin.
Dumating ang ikapitong araw.
Maaga akong pumunta sa ospital.
Dala ko pa rin ang lugaw at gulay, ngunit may kasama na itong mga prutas at pagkaing pinayagan ng doktor na nasa hiwalay na lalagyan.
Pagpasok ko, naroon ang ilang kamag-anak ni Mama Lourdes.
Nandoon din si Marco.
Pagkakita sa akin, agad nagsimulang umiyak ang biyenan ko.
“Mga kapatid, tingnan ninyo ang buhay ko!”
Hinawakan niya ang kamay ng kanyang nakababatang kapatid.
“Buong buhay kong inalagaan ang pamilya ko. Pinalaki ko ang anak ko nang maayos. Tinanggap ko ang manugang ko na parang tunay kong anak!”
Humagulgol siya.
“Pero ngayong ako ang nangangailangan, ganito ang ginagawa niya sa akin!”
Napatingin ang lahat sa akin.
“Andrea, sobra ka na,” sabi ng isang tiyahin.
“Hindi mo ba iniisip na tatanda ka rin?” dagdag ng isa.
Lumapit si Marco.
“Andrea, mag-sorry ka na kay Mama.”
Tiningnan ko ang asawa ko.
Pagkatapos, tumingin ako sa biyenan kong umiiyak.
“Ma,” mahinahon kong sabi, “may itatanong lang po ako.”
Huminto siya sa pag-iyak.
“Ano na naman?”
“Anim na taon na ang nakalilipas, noong kapapanganak ko lang kay Sofia, sino po ang nag-alaga sa akin?”
Kumunot ang noo niya.
“Ako, siyempre!”
Tumango ako.
“At ano po ang ipinapakain n’yo sa akin araw-araw?”
Biglang nagbago ang kanyang mukha.
“Bakit mo tinatanong iyan?”
Hindi ako umiwas ng tingin.
“Dahil may isang gabi, Ma, na nilagnat ako, halos hindi makatayo, at nagmakaawa akong makahingi ng kahit isang mangkok ng sabaw na may karne.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero ang sinabi n’yo sa akin noon ay…”
Bago ko matapos ang pangungusap, biglang sumigaw si Mama Lourdes.
“ANDREA! TUMIGIL KA!”
Napaatras ang isang tiyahin.
Napatayo si Marco.
At ako, sa unang pagkakataon sa loob ng anim na taon, ay hindi na natakot magsalita.
“Bakit po, Ma? Natatakot ba kayong marinig nila ang sinabi n’yo sa akin habang hawak ko ang bagong silang ninyong apo?”
Namutla ang biyenan ko.
Pagkatapos ay dahan-dahang nagtanong si Aling Nena mula sa kabilang kama:
“Lourdes… ano ba talaga ang ginawa mo sa kanya noon?”
At nang ilabas ko ang isang lumang litrato mula sa aking bag, nakita kong unti-unting nawala ang kulay sa mukha ng asawa ko.
BAHAGI 2 — PARA SA WEBSITE
Ang Lihim sa Likod ng Anim na Taong Katahimikan
Hindi agad nakapagsalita si Marco nang makita ang litrato.
Sa larawan, nakaupo ako sa gilid ng isang maliit na kama, yakap ang bagong silang naming anak. Maputla ang mukha ko, namamaga ang mga mata, at sa tabi ko ay isang mangkok ng halos malamig nang lugaw.
Walang karne.
Walang itlog.
Walang kahit anong masustansiyang sahog.
Sa likod ng litrato, may petsang nakasulat.
Anim na taon na ang nakalilipas.
“Bakit nasa iyo pa iyan?” nanginginig na tanong ni Mama Lourdes.
“Dahil iyon ang araw na ipinangako kong hindi ko na hahayaang makalimutan ko ang nangyari.”
Tahimik ang buong silid.
Kahit ang mga taong kanina ay galit na galit sa akin ay naghihintay na ngayon.
Umupo ako sa bakanteng silya.
“Kung gusto ninyong malaman kung bakit anim na araw akong nagdala ng lugaw, makinig po kayo.”
Anim na taon na ang nakalilipas, ipinanganak ko si Sofia sa isang ospital sa Quezon City.
Hindi naging madali ang panganganak.
Kinailangan akong operahan sa pamamagitan ng cesarean section dahil nagkaroon ng komplikasyon habang nanganganak.
Pagkatapos ng operasyon, hirap akong gumalaw. Masakit ang tahi ko, nahihilo ako, at halos wala akong lakas.
Noong panahong iyon, bagong lipat lang kami ni Marco sa aming inuupahang bahay sa Marikina.
Kailangan niyang bumalik agad sa trabaho dahil kapos kami sa pera.
Kaya nang mag-alok si Mama Lourdes na siya ang mag-aalaga sa akin sa unang buwan, labis akong nagpasalamat.
“Anak, huwag kang mag-alala,” sabi niya noon. “Ako na ang bahala sa iyo.”
Naniwala ako.
Akala ko magkakaroon ako ng pangalawang ina.
Pero sa unang araw pa lang pag-uwi namin mula sa ospital, nagbago ang lahat.
Maagang umalis si Marco para magtrabaho.
Bandang tanghali, nagutom ako.
Nasa tabi ko si Sofia, umiiyak dahil kailangan niyang dumede.
Tinawag ko si Mama Lourdes.
“Ma, puwede po bang makahingi ng sabaw? Kahit may kaunting manok lang?”
Lumabas siya mula sa kusina dala ang isang mangkok.
Lugaw.
At ilang pirasong pinakuluang pechay.
“Ito ang kainin mo.”
“Ma, may iba pa po ba? Sabi kasi ng doktor, kailangan kong kumain nang maayos para makabawi ng lakas.”
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.
“Ang dami mong reklamo. Noong panahon namin, kahit asin at kanin lang, nakakabuhay kami ng anak.”
Hindi na ako sumagot.
Akala ko isang araw lang iyon.
Pero kinabukasan, ganoon ulit.
At sa sumunod na araw.
Hanggang sa halos isang linggo na akong kumakain ng lugaw at gulay.
Hindi dahil iyon ang bilin ng doktor.
Kundi dahil iyon lang ang inihahanda niya para sa akin.
Samantala, sa hapag-kainan, may pritong bangus, tinolang manok, at adobong baboy.
Para sa kanya.
At para kay Marco.
Kapag tinatanong ko kung puwede akong kumuha, lagi siyang may dahilan.
“Bawal iyan sa bagong panganak.”
“Baka sumakit ang tiyan ng bata.”
“Matuto kang magtiis.”
Hindi ko alam noon kung alin ang mas masakit.
Ang sugat sa tiyan ko o ang pakiramdam na isa akong pabigat sa sarili kong bahay.
Noong ikaapat na araw, sinubukan kong magluto.
Dahan-dahan akong bumangon habang tulog si Sofia.
Hawak ang tiyan ko, naglakad ako papuntang kusina.
Gusto ko lang magpakulo ng itlog.
Pero pagdating ni Mama Lourdes, bigla siyang nagalit.
“Bakit ka nandito?”
“Ma, gutom na po kasi ako.”
“Hindi ka ba marunong magpasalamat? Inaalagaan na nga kita!”
Kinuha niya ang itlog sa kamay ko.
“Kung ayaw mo ng niluluto ko, ikaw na ang bahala sa sarili mo!”
Pagkatapos, iniwan niya ako sa kusina.
Nakatayo akong nanginginig.
Hindi ako umiyak dahil sa galit.
Umiyak ako dahil hindi ko alam kung paano ako makakabalik sa silid nang hindi sumasakit ang tahi ko.
Nang gabing iyon, umuwi si Marco.
Sinabi ko sa kanya ang nangyari.
“Marco, nahihirapan na ako. Puwede bang tayo na lang ang mag-asikaso ng pagkain ko? Kahit bumili tayo ng ulam?”
Napabuntong-hininga siya.
“Andrea, pagod din si Mama. Huwag mo nang palakihin.”
“Pero bagong opera ako.”
“Alam ko. Konting tiis na lang.”
At doon ko unang naramdaman na kahit may asawa ako, nag-iisa pa rin ako.
Sa ikaanim na gabi, nilagnat ako.
Mainit ang katawan ko at nanginginig ang mga kamay ko habang sinusubukang padedehin si Sofia.
Tinawag ko si Mama Lourdes.
“Ma… masama po ang pakiramdam ko. Puwede po bang tulungan ninyo ako?”
Pumasok siya sa silid.
Hinawakan niya ang noo ko.
“Kaunting lagnat lang iyan. Huwag kang masyadong madrama.”
“Ma, puwede po bang tumawag tayo sa doktor?”
“Gastos na naman? Kakauwi mo lang sa ospital!”
Pagkatapos ay inilapag niya sa mesa ang isang mangkok ng malamig na lugaw.
“Kumain ka. Huwag mong gawing dahilan ang panganganak para mag-inarte.”
Iyon ang mga salitang hindi ko nakalimutan.
Sa gabing iyon, ako mismo ang tumawag sa ospital.
Sinabihan akong magpatingin agad dahil maaaring may komplikasyon pagkatapos ng operasyon.
Pag-uwi ni Marco, pinilit ko siyang dalhin ako sa emergency room.
Napag-alamang mayroon akong impeksiyon na nangangailangan ng agarang paggamot.
Habang nakahiga ako sa ospital, tinanong ako ng doktor kung bakit hindi ako agad nagpatingin.
Hindi ako nakasagot.
Dahil nahihiya ako.
Nahihiya akong amining sa sarili kong bahay, kailangan ko pang magmakaawa para maalagaan.
Bumalik ako sa kasalukuyan nang marinig kong humihikbi si Mama Lourdes.
“Hindi naman ganoon ang ibig kong sabihin noon,” bulong niya.
Tiningnan ko siya.
“Ma, hindi pa po ako tapos.”
Napayuko siya.
“Pagkatapos kong makalabas ng ospital, alam n’yo po ba kung ano ang sinabi ninyo kay Marco?”
Hindi siya sumagot.
Kaya ako na ang nagpatuloy.
“Sinabi n’yo na nag-iinarte lang ako. Na hindi ako marunong makisama. Na masyado akong maarte para maging mabuting asawa.”
Tumingin ako kay Marco.
“At naniwala ka.”
Napapikit ang asawa ko.
“Andrea…”
“Hindi mo man lang tinanong kung natatakot ako. Kung masakit pa ang tahi ko. Kung nakakakain ba ako nang maayos.”
Nanginginig na ang boses ko, pero ipinagpatuloy ko.
“Ang sinabi mo lang, huwag na nating palakihin.”
Walang nagsalita.
Pagkatapos ay marahang nagtanong ang tiyahin ni Marco.
“Lourdes, totoo ba ang lahat ng iyan?”
Hindi makatingin ang biyenan ko.
“Akala ko… normal lang iyon. Ganoon din kasi ang ginawa sa akin ng biyenan ko noon.”
Napatigil ako.
Sa unang pagkakataon, may narinig akong paliwanag mula sa kanya.
Pero hindi iyon sapat para burahin ang nangyari.
“Ma, kung nasaktan kayo noon, bakit kailangan n’yo ring gawin sa akin?”
Tumulo ang luha niya.
“Hindi ko alam.”
“Alam n’yo po kung ano ang pinakamasakit?”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Hindi ang lugaw. Hindi ang gulay. Hindi kahit ang gutom.”
Huminga ako nang malalim.
“Ang pinakamasakit ay noong humingi ako ng tulong, itinuring n’yo akong mahina at walang utang na loob.”
Tahimik na umiyak si Mama Lourdes.
Sa kabilang kama, si Aling Nena ay nakayuko na.
Maya-maya, siya ang unang nagsalita.
“Andrea, pasensiya ka na. Hinusgahan kita nang hindi ko alam ang buong kuwento.”
Tumango ako.
“Salamat po.”
Lumapit si Marco.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin ang lahat ng ito?”
Napatingin ako sa kanya.
“Sinabi ko, Marco.”
Natigilan siya.
“Maraming beses.”
Naalala ko ang mga gabing humihingi ako ng tulong. Ang mga pagkakataong sinusubukan kong ipaliwanag ang sakit na nararamdaman ko.
At ang paulit-ulit niyang sagot.
Intindihin mo na lang si Mama.
“Hindi mo ako pinakinggan,” sabi ko.
Napaupo siya sa tabi ng kama.
“Patawarin mo ako.”
Hindi ako agad sumagot.
Dahil may mga salitang madaling sabihin kapag tapos na ang lahat.
Pero mahirap paniwalaan kapag anim na taon mong hinintay.
Pagkaraan ng ilang minuto, tinawag ko ang nurse.
Tinanong ko kung maaari nang kainin ni Mama Lourdes ang iba pang pagkaing dala ko, ayon sa bilin ng kanyang doktor.
Pagkatapos makumpirma, inilabas ko ang hiwalay na lalagyan.
May nilagang manok, malambot na gulay, at hiniwang prutas.
Nagulat ang biyenan ko.
“Para sa akin iyan?”
“Opo.”
“Bakit ngayon mo lang inilabas?”
Tumingin ako sa kanya.
“Dahil gusto kong marinig n’yo muna ang isang bagay na matagal n’yong hindi pinakinggan.”
Saglit akong tumahimik.
“Pero Ma, gusto ko ring aminin na hindi tama ang ginawa ko nitong nakaraang anim na araw.”
Napatingin ang lahat.
“Hindi ko kayo pinabayaan sa gamot o sa pangangalaga. Pero sinadya kong ulitin ang pagkaing ipinakain n’yo sa akin noon para maramdaman n’yo ang bahagi ng sakit na naramdaman ko.”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi iyon ang pinakamabuting paraan para harapin ang nakaraan. At hindi ko dapat ginamit ang pagkain para iparating ang sama ng loob ko.”
Nagsimulang tumulo ang luha ko.
“Dahil kahit gaano ako nasaktan, ayokong maging katulad ng taong nanakit sa akin.”
Biglang humagulgol si Mama Lourdes.
“Andrea… patawarin mo ako.”
Hindi ko pa siya nakitang umiyak nang ganoon.
“Akala ko ginagawa kitang matatag. Hindi ko naisip na pinahihirapan na pala kita.”
Tumingin siya kay Marco.
“Anak, kasalanan ko. Noong sinabi ni Andrea na nahihirapan siya, pinaniwala kitang nagrereklamo lang siya.”
Umiling si Marco.
“Hindi lang ikaw ang may kasalanan, Ma. Asawa ko siya. Responsibilidad kong makinig at tumulong.”
Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.
“Andrea, hindi ko mababawi ang anim na taon. Pero gusto kong itama kung paano kita tratuhin mula ngayon.”
Pinunasan ko ang aking mga luha.
“Hindi ko kailangan ng pangako lang, Marco.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Kailangan kong makita na kapag may problema, hindi mo ako iiwan para harapin iyon nang mag-isa.”
“Gagawin ko.”
“Hindi lang para sa akin. Para rin kay Sofia. Ayokong lumaki siyang iniisip na normal lang ang manahimik kapag nasasaktan.”
Mahigpit niyang hinawakan ang sarili niyang mga kamay.
“Oo.”
Nang gabing iyon, si Marco ang nagbantay sa kanyang ina.
Ako naman ay umuwi upang makasama si Sofia.
Pagpasok ko sa bahay, tumakbo ang anak ko papunta sa akin.
“Mommy!”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
“Bakit po umiiyak ka?” tanong niya.
Ngumiti ako habang pinupunasan ang pisngi.
“May naalala lang si Mommy.”
“Malungkot po?”
“Oo, anak. Pero mas magaan na ngayon.”
Hinawakan niya ang mukha ko gamit ang maliliit niyang kamay.
“Kapag malungkot ka, sabihin mo sa akin, ha?”
Napatawa ako sa gitna ng luha.
“Bakit naman?”
“Para may yumakap sa iyo.”
At doon tuluyang bumuhos ang luha ko.
Dahil sa loob ng anim na taon, iyon lang pala ang gusto kong maramdaman.
Na kapag mahina ako, may mag-aalaga.
Na kapag nasasaktan ako, may makikinig.
Na hindi ko kailangang maging matatag sa lahat ng oras para maging karapat-dapat mahalin.
Pagkalipas ng ilang linggo, nakalabas na ng ospital si Mama Lourdes.
Hindi naging madali ang lahat pagkatapos ng pag-uusap namin.
May mga pagkakataong nahihiya siyang tumingin sa akin. May mga sandaling hindi ko pa rin maiwasang maalala ang nakaraan.
Pero may nagbago.
Isang Linggo ng hapon, dumalaw siya sa bahay namin kasama si Marco.
Habang naglalaro si Sofia sa sala, lumapit sa akin ang biyenan ko.
May dala siyang maliit na lalagyan.
“Anak, nagluto ako ng tinola. Sabi ni Marco, paborito mo raw ito.”
Tinanggap ko ang lalagyan.
“Salamat po, Ma.”
Hindi siya agad umalis.
“Andrea…”
“Opo?”
“Hindi ko hinihinging kalimutan mo ang ginawa ko.”
Nagsimulang mamasa ang kanyang mga mata.
“Gusto ko lang malaman mong nagsisisi ako. At kung papayagan mo ako, gusto kong matutunang maging mas mabuting biyenan.”
Matagal akong tumingin sa kanya.
Pagkatapos ay marahan akong tumango.
“Puwede naman po tayong magsimula ulit. Pero kailangan nating maging tapat sa isa’t isa.”
“Oo, anak.”
“Kapag may masakit, pag-uusapan natin. Hindi natin hahayaan na lumipas ang anim na taon bago natin harapin.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Pangako.”
Hindi ko alam kung magiging perpekto ang relasyon namin.
Marahil hindi.
May mga sugat na hindi basta nawawala dahil lamang sa isang paghingi ng tawad.
Pero sa unang pagkakataon, hindi na kailangang itago ang sugat na iyon.
At sapat na iyon upang makapagsimula.
Mensahe ng Kuwento
Hindi lahat ng sugat ay nakikita sa katawan. May mga salitang binitiwan noong mahina tayo na nananatili sa puso kahit lumipas ang maraming taon.
Ang paggalang ay hindi dapat hinihingi lamang ng nakatatanda. Dapat din itong ibinibigay sa mga mas bata. Ang pagiging ina, biyenan, asawa, o anak ay hindi nagbibigay ng karapatang maliitin ang paghihirap ng iba.
At higit sa lahat, hindi kailangang iparanas sa ibang tao ang sakit na naranasan natin para mapatunayan na totoo iyon.
Ang tunay na paghilom ay nagsisimula kapag may lakas tayong magsalita, may pagpapakumbabang umamin sa pagkakamali, at may kagustuhang baguhin ang mga asal na matagal nang nakakasakit.
Dahil ang pagmamahal na tunay ay hindi sumusukat kung gaano karaming sakit ang kaya mong tiisin. Sinisiguro nitong hindi mo kailangang magtiis nang mag-isa.
Kung ikaw ang nasa kalagayan ni Andrea, kaya mo bang patawarin ang biyenan mo matapos ang anim na taon ng pananahimik?
