Pinili ng Asawa Ko ang California at ang Babaeng Hinihintay Doon, Kaya Umuwi Akong Mag-isa—Makalipas ang mga Taon, Sarili Niyang mga Pirma ang Humarang sa Pagbabalik Niya
Bahagi 3
Sa Paliparan, Binigyan Niya Ako ng Huling Ultimatum at Tinalikuran Ako, Habang Isang Mensahe Mula California ang Tuluyang Nagpatibay sa Desisyon Ko
Hindi kami nag-usap nang maayos sa sumunod na tatlong araw.
Sa umaga, pumapasok si Nathan sa unibersidad.
Sa gabi, dumarating siyang huli.
Paminsan-minsan ay maririnig ko siyang naglalakad sa sala, tila hinihintay akong lumabas at humingi ng tawad.
Hindi ko ginawa.
Biyernes ng umaga, inilabas ko ang dalawang maleta.
Nakatayo siya sa kusina.
“Talaga?”
“Oo.”
“Hanggang ngayon?”
“Oo.”
“Pwede pa nating kanselahin ang ticket.”
“Hindi ko kakanselahin.”
Natawa siya nang mapait.
“Para sa isang laboratoryong kulang sa equipment?”
“Para sa trabahong pinili ko.”
“Mas malaki ang magagawa mo sa Amerika.”
“Posible.”
“Kung gayon bakit?”
Tumingin ako sa kaniya.
“Dahil hindi lahat ng desisyon ay tungkol sa pinakamalaking suweldo.”
Hindi niya nagustuhan iyon.
“Napaka-self-righteous mo.”
“Hindi.”
“Akala mo ba mas mabuti kang tao dahil uuwi ka?”
“Hindi.”
“Kung ganoon, ano ba talaga ang gusto mong patunayan?”
“Kahit minsan, wala.”
Iyon ang hindi niya kayang tanggapin.
Sanay siyang ang bawat pagtanggi ko ay kailangang may argumento.
May paliwanag.
May paraan para kumbinsihin niya ako.
Pero wala na akong balak makipagdebate.
Sa paliparan, magkaiba ang terminal connection namin.
Ang flight niya ay papuntang Los Angeles.
Ang akin ay papuntang Maynila sa pamamagitan ng Doha.
Naglakad kami nang magkatabi hanggang sa sign kung saan kailangan na naming maghiwalay.
Huminto siya.
“Dani.”
Tumingin ako.
“Huling pagkakataon.”
Hindi ako nagsalita.
“Sumama ka sa akin.”
Umiling ako.
Humigpit ang panga niya.
“Kapag umalis ka ngayon, tapos tayo.”
Masakit pa rin.
Kahit alam kong darating ang sandaling iyon.
Kahit ilang gabi ko nang inihanda ang sarili ko.
Ang apat na taon ng kasal ay hindi nawawala sa isang pangungusap.
Pero may mga pangungusap na sapat para malaman mong wala nang dahilan para ipaglaban ang natitira.
“Huwag mong gawing pagpipilian ang asawa mo at ang bansa niya,” sabi niya.
Napailing ako.
“Hindi Pilipinas ang pinili ko laban sa iyo.”
“Ano?”
“Pinili ko ang sarili ko laban sa bersiyon ng buhay na ginawa mo para sa akin nang wala akong pahintulot.”
Tinitigan niya ako.
“Sisirain mo ang kasal natin para sa pride?”
“Hindi ko sinira ito ngayon.”
“Dani—”
“Matagal mo nang ginagawa.”
May ilang segundo siyang tila gustong sabihin ang pangalan ni Celine.
Hindi niya ginawa.
Sa halip, inayos niya ang strap ng backpack.
“Sige.”
Iyon lang.
Sige.
Pagkatapos ay tumalikod siya.
Naglakad siya patungo sa departure gate.
Hindi siya lumingon.
Kahit isang beses.
Pinanood ko hanggang mawala siya sa dami ng tao.
Doon ako unang umiyak.
Tahimik.
Walang eksena.
Walang humahabol.
Walang taong biglang makakaunawa sa lahat at tatakbo pabalik.
Ang totoong buhay, natutuhan ko, ay hindi laging nagbibigay ng dramatikong paghinto bago tuluyang magsara ang pinto.
Minsan, umaalis lang ang tao.
At kailangan mong tanggapin na hindi niya naisip lumingon.
Habang naghihintay ako sa boarding gate, may dumating na mensahe mula sa numerong hindi naka-save.
Hi, Daniela. Celine ito.
Nanlamig ang mga daliri ko.
Sumunod ang isa pang mensahe.
Hindi ko alam kung ano ang sinabi sa iyo ni Nathan. Pero kailangan kong linawin ang isang bagay. Hindi ko siya pinapunta rito.
Hindi ako sumagot.
May screenshot siyang ipinadala.
Usapan nila ni Nathan, mahigit dalawang buwan na ang nakalipas.
Nathan: Tinanggap ko na ang offer.
Celine: Paano si Dani?
Nathan: Susunod iyon.
Celine: Sigurado ka?
Nathan: Lagi naman. Hindi niya kayang mawala ako.
Ipinikit ko ang mga mata ko.
May kasunod pa.
Celine: Nathan, may sarili siyang career.
Nathan: Kailangan niya lang maramdaman na seryoso akong aalis. Kapag natakot siyang maiwan, sasama rin siya.
Parang bumalik sa tenga ko ang sinabi niya kay Miguel.
Kailangang magkaroon ng takot ang babae na mawala ka.
Hindi pala simpleng pagiging makasarili.
Para sa kaniya, estratehiya ang pagmamahal.
Ang insecurity ko dapat ang maging tali niya.
Nag-type ako ng maikling sagot.
Salamat sa pagpapadala.
Agad siyang sumagot.
Pasensya na.
Hindi ko tinanong kung may nangyari sa kanila.
Hindi ko na kailangan.
Tatlong araw pagkauwi ko sa Pilipinas, sinalubong ako ng tatay ko sa Clark.
Pitumpu na siya noon, pero siya pa rin ang unang kumuha sa pinakamabigat kong maleta.
“Nasan si Nathan?” tanong niya.
“Hindi na po siya uuwi.”
Huminto siya.
Hindi siya nagtanong ng detalye.
Hinawakan lamang niya ang balikat ko.
“Kung ganoon, ikaw muna ang umuwi.”
Iyon ang unang pagkakataon matapos ang ilang linggo na naramdaman kong may lupa ulit sa ilalim ng mga paa ko.
Makalipas ang dalawang buwan, nagsimula ako sa laboratoryo.
Wala kaming makintab na hallway.
May dalawang lumang air conditioner na kailangang salitan.
Isang testing chamber ang madalas magloko.
Tatlong computer ang mas matanda pa sa pinakabatang researcher namin.
Pero tuwing alas-otso ng umaga, may limang batang engineer na naghihintay sa akin na may dalang tanong.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, walang nagtatanong kung handa ba akong isuko ang trabaho ko para sa plano ng iba.
Lumipas ang isang taon.
Nakakuha kami ng regional funding para sa thermal shielding ng isang maliit na satellite payload.
Lumipas ang ikalawang taon.
Nakapagpadala kami ng dalawang researcher sa Japan para sa instrumentation training—ang oportunidad na ako mismo ay minsang tinanggihan.
Hindi ko sila pinigilan.
Sinabi ko lamang:
“Bumalik kayo kung iyon ang gusto ninyo. Pero pumunta kayo dahil pinili ninyo, hindi dahil may taong nagdikta.”
Samantala, bihira kong marinig ang tungkol kay Nathan.
Nabalitaan kong naging matagumpay siya sa California.
Naging team leader.
Nakuha ang citizenship na matagal niyang inaasikaso.
At para makapasok sa isang security-sensitive energy program, pormal niyang binitiwan ang Philippine citizenship na minsan niyang pinili nang buong pagmamalaki.
May isang online interview pa siyang kumalat sa Filipino academic circles.
Tinanong siya kung babalik pa raw ba siya.
Tumawa siya.
“Mas malawak ang mundo kaysa nostalgia.”
Hindi ko pinanood hanggang dulo.
Pagkaraan, inayos namin ang pormal na pagtatapos ng kasal sa pamamagitan ng mga legal na prosesong naaangkop sa pagbabago ng kaniyang citizenship at sa aming sitwasyon.
Hindi ako humingi ng pera.
Hindi rin ako nakipaglaban sa mga gamit.
Ang hiningi ko lamang ay malinaw na paghihiwalay ng aming natitirang pinagsamang assets.
At ang kumpletong kopya ng bank records.
Nagulat ang abogado nang sabihin kong iyon lang.
“Sigurado ka?”
“Oo.”
“May gusto ka bang kunin sa kaniya?”
“Wala.”
Akala ko iyon na ang huling kabanata namin.
Mali ako.
Halos limang taon pagkatapos kong umuwi, nasa isang conference room ako sa Quezon City nang makatanggap ako ng email mula sa secretariat ng isang national research council.
May application packet na kailangang i-review ng panel.
Pagkabukas ko sa pangalan ng aplikante, ilang segundo akong hindi nakagalaw.
Nathan Wei Lim.
Former Filipino citizen.
Current United States citizen.
Applicant for re-naturalization and participation in a government-funded return scientist program.
May kalakip siyang personal statement.
Binuksan ko.
Sa unang talata pa lamang, napakagat ako sa labi.
“The Philippines has always been the only place I considered home.”
Parang walang limang taong lumipas.
Parang walang interview.
Parang walang pagtalikod.
Parang hindi niya minsang sinabi sa akin na maliit ang bansang gusto kong balikan.
Agad akong nag-email sa secretariat.
Conflict of interest. Former spouse. I am formally recusing myself from all evaluation and voting involving this applicant.
Akala ko doon matatapos.
Kinagabihan, tumunog ang telepono ko.
Numero mula California.
Hindi ko sinagot.
Muling tumawag.
At muli.
Sa ikaapat na beses, may voicemail.
Boses ni Nathan.
Mas mababa.
Mas pagod.
“Dani, kailangan kitang makausap.”
Tahimik ako.
Sumunod ang isa pang voicemail.
“Alam kong nasa council ka.”
Napakunot ang noo ko.
“Gusto kong bumalik.”
At pagkatapos ay ang pangungusap na nagpatayo sa balahibo ko.
“May problema sa application ko. Ikaw lang ang taong puwedeng maglinis ng record ko.”
Doon ko napagtanto:
Hindi siya tumawag dahil nagsisisi siyang iniwan ako.
Tumawag siya dahil sa unang pagkakataon, may pinto siyang gustong buksan—
at hindi niya kayang utusan akong hawakan ang susi.
Bahagi 4
Pagkaraan ng Limang Taon, Bumalik Siyang Humihingi ng Tulong, Ngunit Tatlong Lumang Dokumento ang Nagpatunay na Sarili Niya ang Nagsara ng Pinto
Hindi ko agad binalikan ang tawag ni Nathan.
Kinabukasan, nagpadala siya ng email.
Mahaba.
Dalawang libong salita halos.
Kalahati ay tungkol sa “mga pagkakamali.”
Ang kalahati naman ay tungkol sa dahilan kung bakit kailangan niyang makabalik.
Hindi ko alam kung alin ang mas nakakainsulto.
Ang paghingi niya ng tawad—
o ang katotohanang malinaw na may aplikasyon muna bago dumating ang pagsisisi.
Ayon sa email, hindi naging maayos ang huling dalawang taon niya sa California.
Ang Redwood Applied Energy Lab ay nakakuha ng malaking kontrata para sa high-temperature satellite power systems.
Isa sa mga modelong ginamit sa proposal ay kahawig ng thermal stress framework na binuo ko noong huling taon ko sa Manchester.
Masyadong kahawig.
Noong una, hindi iyon napansin.
Makalipas ang dalawang taon, may junior researcher na naghahanda ng patent disclosure at nakita ang lumang repository metadata.
Nandoon ang pangalan ko.
May timestamps.
May bersiyon bago pa sumali si Nathan sa Redwood.
May email trail mula sa panahong mag-asawa pa kami kung saan malinaw na sinasabi kong hindi pa final ang model at hindi maaaring gamitin sa external grant proposal nang walang joint review.
Pero ginamit niya.
Hindi niya ako inilagay bilang contributor.
Nang tanungin, sinabi raw niyang bahagi iyon ng “shared marital research environment.”
Hindi natuwa ang ethics board.
Hindi ako nagsampa ng reklamo.
Hindi ko man lang alam na may imbestigasyon hanggang makatanggap ako ng formal request mula sa Redwood para kumpirmahin ang metadata.
Sinagot ko lamang ang tanong.
Oo, akin ang unang modelo.
Oo, may kopya si Nathan dahil nakatira kami sa iisang bahay noon.
Hindi, hindi ko siya binigyan ng pahintulot na irepresenta iyon bilang sarili niyang trabaho.
Wala na akong idinagdag.
Hindi na-renew ang kaniyang leadership appointment.
Hindi siya nakulong.
Hindi siya naging pulubi.
Hindi biglang gumuho ang buong mundo niya.
Mas makatotohanan ang nangyari.
Nawala ang magandang titulo niya.
Nahirapan siyang makakuha ng grant.
At sa larangang napakaliit ng mundo, naging tanong na palaging kasunod ng pangalan niya ang:
“Hindi ba siya iyong nagkaroon ng research integrity finding?”
Hindi rin pala naging sila ni Celine.
Mula sa sinabi ni Nathan sa email, nalaman kong anim na buwan pa lamang siya sa California nang lumipat si Celine sa Seattle para sa ibang trabaho.
Walang malaking pagtataksil na nauwi sa engrandeng pag-iibigan.
Walang babae sa dulo ng runway na naghihintay sa kaniya.
Ang pinili niyang sirain ang kasal namin ay hindi pala naging simula ng isang dakilang pag-ibig.
Isa lamang itong desisyon na ginawa niya dahil sigurado siyang mayroon siyang dalawang babaeng maaaring piliin.
Hanggang pareho kaming tumangging maging opsyon.
Makalipas ang tatlong araw, dumating siya sa Maynila.
Bilang Amerikanong bisita.
Hindi bilang nagbabalik na siyentistang Pilipino.
Hindi bilang asawa ko.
Nagkataong may National Science and Technology Forum sa isang hotel sa Pasay kung saan isa ako sa keynote speakers.
Pagkatapos ng session ko, nakita ko siya sa lobby.
Mas payat.
May buhok nang kulay abo sa gilid.
Pareho pa rin ang paraan ng pagtayo niya—balikat paatras, baba nang bahagyang nakataas—pero wala na ang dating kumpiyansa sa mga mata.
“Dani.”
Huminto ako.
“Hello, Nathan.”
Parang nasaktan siya sa pormal kong tono.
“Pwede ba tayong mag-usap?”
“May sampung minuto ako.”
“Dito?”
“May meeting ako pagkatapos.”
Tumingin siya sa paligid.
Maraming researcher.
Mga estudyante.
Foreign delegates.
“Private sana.”
“Kung tungkol ito sa application mo, mas lalong hindi dapat private. Naka-recuse ako.”
“Alam ko.”
“Kung ganoon?”
Huminga siya nang malalim.
“May tatlong beses na akong nag-apply.”
Hindi ako nagsalita.
“Alam mo ba iyon?”
“Hindi.”
“At tatlong beses akong bumagsak.”
“Hindi ako kasama sa evaluation.”
“Pero kilala ka nila.”
Doon ako napangiti.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil kahit pagkalipas ng limang taon, ganoon pa rin pala ang isip niya.
Kapag may nangyaring hindi pabor sa kaniya, dapat may taong kumokontrol sa likod ng kurtina.
Hindi maaaring sarili niyang desisyon ang dahilan.
“Nathan, sa unang araw pa lang na nakita ko ang pangalan mo, nagsumite ako ng recusal.”
“Pwede mo pa ring kausapin ang mga tao.”
“Hindi ko ginawa.”
“Dani, kailangan ko lang ng chance.”
“Hindi ako ang nagbibigay niyan.”
Humakbang siya palapit.
“May access ka sa committee.”
“Wala akong access sa deliberation mo.”
“Pero kaya mong sabihin na maayos akong tao.”
Hindi ko agad sinagot.
“Yan ba ang kailangan?”
Napatingin siya sa sahig.
“Character declaration.”
Naintindihan ko.
Hindi pala review score ang problema.
Hindi rin ang citizenship paperwork lamang.
May mga tanong tungkol sa kaniyang disclosures.
“Ano ang gusto mong sabihin ko?”
“Na maganda ang professional conduct ko habang magkasama tayo.”
“Hindi iyon ang hinihingi mo.”
“Ano?”
“Ang hinihingi mo ay sabihin kong walang nangyaring dapat nilang malaman.”
Nanigas ang mukha niya.
“Hindi naman kriminal iyong nangyari sa California.”
“Hindi ko sinabing kriminal.”
“Isang research dispute lang.”
“May ethics finding.”
“Technicality.”
“Kung technicality lang iyon, bakit kailangan mong itago?”
Hindi siya nakasagot.
Doon lumapit si Miguel Santos.
Hindi ko alam na nasa forum pala siya.
Limang taon na rin mula nang huli ko siyang makita.
“Dani.”
“Miguel.”
Tumango siya kay Nathan.
Hindi sila nagkamayan.
“Ano ang ginagawa mo rito?” tanong ni Nathan.
“Panelist ako bukas.”
May tensiyon sa pagitan nila.
“Perfect,” sabi ni Nathan. “Alam mong hindi ako masamang tao.”
Bumuntong-hininga si Miguel.
“Nathan, huwag mo akong isali.”
“Kaibigan kita.”
“Kaibigan mo ako kaya kita binalaan bago ka umalis ng England.”
“Miguel—”
“Sinabi kong huwag mong tratuhing parang siguradong susunod ang asawa mo.”
Napatingin sa amin ang dalawang dumaraang researcher.
Humina ang boses ni Nathan.
“Hindi ito lugar para diyan.”
“Then stop asking people to rewrite your past.”
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong tuluyang nawala ang kontrol sa mukha ni Nathan.
“Ano bang gusto ninyo? Magmakaawa ako?”
Wala akong sagot.
Hindi dahil gusto ko siyang makita sa ganoong kalagayan.
Kundi dahil wala akong kailangan mula sa kaniya.
Iyon ang malaking pagkakaiba namin.
Noon, kailangan niyang madama na kailangan ko siya.
Ngayon, kahit ang galit ko, hindi ko na kailangang ibigay.
Tumunog ang phone ko.
Message mula sa secretariat.
Ms. Reyes, for transparency, attached is confirmation of your recusal from Dr. Lim’s matter.
Binuksan ko ang PDF.
May petsa.
May timestamp.
May pirma.
Ipinakita ko kay Nathan.
“Basahin mo.”
Tiningnan niya.
Nanigas ang mukha niya.
Ang recusal ko ay naisumite tatlong minuto matapos dumating sa panel ang pangalan niya.
Wala akong nakitang scores.
Wala akong ibinigay na recommendation.
Wala akong boto.
“Kung hindi ikaw…” bulong niya, “sino?”
Si Miguel ang sumagot.
“Baka oras na para basahin mo kung bakit ka talaga nire-reject.”
Makalipas ang ilang araw, nalaman ko rin ang buong kuwento.
Hindi mula sa lihim na koneksiyon.
Kundi dahil si Nathan mismo ang nagpakita sa akin ng tatlong notice habang sinusubukan akong kumbinsihing sumulat ng bagong affidavit.
Ang unang aplikasyon niya ay mali ang legal route.
Inilagay niya ang sarili bilang dating natural-born Filipino na simpleng nagbabalik ng citizenship.
Pero hindi iyon ang kaniyang kasaysayan.
Si Nathan ay ipinanganak sa labas ng Pilipinas sa mga magulang na noon ay hindi mamamayang Pilipino.
Lumaki siya rito at naging Pilipino sa pamamagitan ng naturalization bilang adult.
Iba ang prosesong kailangan niyang sundan pagkatapos niyang kusang bitiwan ang citizenship nang maging Amerikano.
Matagal niya iyong alam.
Pero pinili niyang gamitin ang mas simple at mas mabilis na application category.
Binalik ang aplikasyon.
Hindi dahil sa akin.
Dahil mali ang deklarasyon niya.
Sa ikalawang pagkakataon, dumaan siya sa tamang proseso.
Doon lumabas ang ethics record.
Sa form, may tanong kung nakaranas na ba siya ng formal professional sanction o finding mula sa academic o research institution.
Nilagyan niya ng:
NO.
Pagkaraan, humingi ng verification ang reviewing office dahil kasama sa résumé niya ang Redwood.
Nagbigay siya ng consent para sa employment verification.
At kasamang dumating sa records ang final ethics determination.
Hindi na siya maaaring magkunwaring walang nangyari.
Ang problema ay hindi lang ang finding.
Ang mas mabigat ay ang pagsagot niya ng “NO” sa tanong na dapat “YES.”
Bumagsak ang ikalawang aplikasyon dahil sa material inconsistency at hindi kumpletong disclosure.
Sa ikatlo, mas maingat na siya.
Naglagay ng lawyers.
Character references.
Dating professors.
Mga award.
Mga publication.
Isang mahabang personal statement tungkol sa pagmamahal niya sa Pilipinas.
Pero may isang tanong sa review:
Kung kusang-loob ba niyang tinalikuran ang dating citizenship at kung may mga dokumento siyang nilagdaan noon na sumasalungat sa kasalukuyan niyang deklarasyon.
Sinagot niyang ginawa lamang niya ang renunciation bilang “administrative necessity.”
Na hindi raw kailanman nagbago ang personal niyang commitment sa Pilipinas.
Doon lumabas ang ikatlong dokumento.
Isang sworn declaration na nilagdaan niya sa California noong sumali siya sa security-sensitive program.
Kusang-loob niyang isinulat:
Wala akong intensiyong panatilihin ang anumang political allegiance, permanent professional commitment, o long-term residence obligation sa Pilipinas.
May pirma niya.
May petsa.
May witness.
At hindi iyon ang pinakamasakit.
Kasama rin sa file ang transcript ng lumang interview niya.
Iyong interview na hindi ko tinapos noon.
Tinanong siya ng host:
“May balak ka pa bang bumalik at magtrabaho sa Pilipinas?”
Ang sagot niya:
“Hindi ko gustong ikulong ang sarili ko sa nostalgia. May mga sistemang kailangan mong lampasan kapag lumaki na ang ambisyon mo.”
Pagkatapos ay tumawa siya.
Noong unang marinig ko iyon limang taon na ang nakalipas, nasaktan ako.
Ngayon, habang binabasa ko ang transcript, wala na akong naramdaman kundi lungkot.
Hindi dahil tinalikuran niya ang Pilipinas.
Karapatan niyang pumili kung saan niya gustong manirahan.
Ang problema ay bawat bersiyon ng sarili niya ay nagsasabing iyon ang katotohanan—
hangga’t may mas kapaki-pakinabang na susunod na bersiyon.
Noong kailangan niyang makarating sa Amerika, sinabi niyang wala na siyang obligasyon sa Pilipinas.
Noong kailangan niyang makabalik, sinabi niyang hindi niya kailanman tinalikuran ang Pilipinas.
Noong kailangan niya ang research model ko, itinuring niya iyong bahagi ng aming “shared work.”
Noong kailangan niyang linisin ang record niya, bigla niya akong tinawag na co-researcher na dapat magpatunay sa integridad niya.
Noong kailangan niya akong sumama sa California, sinabi niyang asawa niya ako kaya natural na sumunod.
Noong gusto ko nang umalis, sinabi niyang kapag sumakay ako sa eroplano, wala na akong asawa.
Hindi nagbago ang pattern.
Ang nagbago lang ay hindi na ako pumapayag.
“Nakikiusap ako sa iyo,” sabi niya nang magkita kami muli sa isang coffee shop sa Makati.
May papel siyang inilapag sa mesa.
Draft affidavit.
Binasa ko ang unang linya.
I, Daniela Reyes, attest that Dr. Nathan Lim consistently demonstrated ethical professional conduct during the period of our marriage…
Ibinalik ko.
“Hindi ko pipirmahan.”
“Pwede nating baguhin ang wording.”
“Hindi wording ang problema.”
“Dani, hindi ko hinihinging magsinungaling ka.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Gusto mong sabihin kong consistent ang professional ethics mo habang magkasama tayo. Alam kong ginamit mo ang unpublished model ko sa proposal nang hindi ako kinonsulta.”
“Mag-asawa tayo noon.”
“Eksakto.”
“Pareho tayong researcher. Nag-uusap tayo tungkol sa trabaho.”
“Ang pakikinig sa asawa mo habang nagkukuwento siya tungkol sa research ay hindi transfer of ownership.”
Napahawak siya sa noo.
“Isang affidavit lang.”
“Isang pirma lang din ang gusto mo sa akin noon para sa California.”
Natigilan siya.
“Dani…”
“Naalala mo?”
Hindi sumagot.
“Inilatag mo ang buhay ko sa mesa. Housing. Visa. Insurance. Lahat napili mo na. Tapos sinabi mong pirma lang ang kulang.”
Tahimik siyang nakatingin sa akin.
“Akala mo maliit na bagay ang pirma dahil hindi mo nakikita kung ano ang ibig sabihin nito sa taong pipirma.”
Kinuha ko ang affidavit at itinulak pabalik sa kaniya.
“Ngayon alam mo na.”
Namula ang mata niya.
“Hindi ba talaga tayo pwedeng magsimula ulit?”
Iyon ang tanong na limang taon kong inakalang gusto kong marinig.
Noong unang taon ko sa Pilipinas, may mga gabi akong iniisip kung tatawag siya.
Noong ikalawang taon, paminsan-minsan pa rin.
Noong ikatlo, bihira na.
Sa ikaapat, halos hindi ko na naaalala.
Ngayon, naroon na ang tanong.
At wala na itong kapangyarihan sa akin.
“Hindi.”
“Dahil kay Celine?”
“Hindi kailanman naging tungkol kay Celine ang pinakamalaking problema natin.”
“Kung ganoon, dahil sa California?”
“Hindi rin.”
“Dahil saan?”
Huminga ako nang mabagal.
“Dahil minahal mo lamang ako habang naniniwala kang kaya mo akong hulmahin.”
Napayuko siya.
“Hindi ko alam na ganoon ang naramdaman mo.”
“Dahil hindi mo tinanong.”
“Bata pa tayo.”
“Tatlumpo na tayo noon.”
Napangiti ako nang kaunti.
“Hindi na natin kailangang tawaging kabataan ang pagiging makasarili.”
Wala siyang naisagot.
Pagkaraan ng dalawang buwan, dumating ang pormal na resulta ng ikatlo niyang aplikasyon.
Hindi pa rin matagumpay.
Hindi dahil may lihim na utos mula sa akin.
Hindi dahil may galit na dating asawa sa council.
Hindi dahil may taong naghiganti.
Ang tatlong pinakamatibay na problema sa file niya ay galing mismo sa kaniya:
Maling deklarasyon sa unang aplikasyon.
Hindi idineklarang ethics finding sa ikalawa.
At salungat na sworn statement sa ikatlo.
Sarili niyang pangalan.
Sarili niyang pirma.
Sarili niyang mga salita.
Pagkatapos noon, umalis siya ng Pilipinas.
Hindi ko siya hinatid.
Nabalitaan kong nagbenta siya ng condo sa California at lumipat sa isang mas maliit na kumpanya sa Oregon bilang consultant.
Hindi na kasing taas ng posisyon niya dati.
Pero may trabaho.
May buhay.
At sana, sa wakas, may natutuhan.
Hindi ko ipinagdasal na maghirap siya habambuhay.
Ang gusto ko lang ay huwag na niyang maipasa sa iba ang presyo ng sarili niyang mga desisyon.
Samantala, nagpatuloy ang buhay ko.
Sa ikaanim na taon mula nang umuwi ako, ang laboratoryong dati ay may sirang air conditioner at tatlong lumang computer ay lumipat sa bagong gusali.
Labingwalong researcher na kami.
Anim ang babae.
Dalawang scholar mula sa probinsiya ang unang graduate sa pamilya nila.
Ang thermal coating na minsang tinawag ni Nathan na “maliit na project para sa maliit na bansa” ay naging bahagi ng isang satellite payload na ginagamit sa pag-aaral ng init ng lupa, kondisyon ng pananim, at ilang epekto ng matitinding bagyo.
Noong araw ng final systems test, dumating ang tatay ko.
Mahina na ang tuhod niya.
Mas mabagal na siyang maglakad.
Pero bitbit pa rin niya ang parehong lumang camera na gamit niya noong graduation ko sa college.
“Dani,” tawag niya.
“Ano po?”
“Dito ka.”
Tumabi ako sa kaniya.
Tinuro niya ang malaking screen kung saan makikita ang data mula sa instrument.
“Naalala mo bago ka umalis papuntang Europe?”
Tumango ako.
Sinabi niya noon:
Pagbalik mo, baka ibang Pilipinas na ang makita mo.
Ngumiti siya.
“Mali pala ako nang kaunti.”
“Bakit?”
“Hindi lang Pilipinas ang nagbago.”
Tumingin siya sa akin.
“Pati ikaw.”
Hindi ko napigilang matawa habang naiiyak.
“Ikaw iyong umalis na laging nagtatanong kung tama ba ang desisyon mo kapag may taong hindi sang-ayon.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Umuwi kang marunong nang pumili.”
Sa taon ding iyon, nagbukas ang laboratoryo namin ng fellowship para sa mga batang Pilipinong gustong mag-aral ng astronomical instrumentation.
Ako mismo ang gumawa ng programa.
Ang larangang isinuko ko noon ay hindi ko na mababalikan sa eksaktong paraang pinangarap ko noong dalawampu’t apat ako.
Pero maaari akong gumawa ng pinto para sa ibang taong ayaw kong mapilitang isuko ang pangarap nila para lamang mapanatili ang isang relasyon.
Sa unang batch, may isang batang researcher mula Bicol na lumapit sa akin.
“Ma’am, natatakot po akong tanggapin ang training sa Japan. Isang taon po iyon. Ayaw ng boyfriend ko.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Ano ang gusto mo?”
“Gusto ko pong pumunta.”
“Kung ganoon, pag-usapan ninyo.”
“Paano kung sabihin niyang pumili ako?”
Ngumiti ako.
“Kapag may taong mahal ka, maaari siyang malungkot sa desisyon mo. Maaari siyang matakot. Maaari kayong mag-away.”
Tumigil ako.
“Pero hindi ka niya dapat piliting lumiit para lang hindi siya makaramdam ng insecurity.”
Makalipas ang dalawang linggo, tinanggap niya ang fellowship.
Nagpadala siya sa akin ng larawan mula sa airport.
Isang maleta.
Isang backpack.
Isang napakalaking ngiti.
Tinitigan ko ang larawan nang matagal.
Pagkatapos ay inilapag ko ang cellphone at tumingin sa bintana ng laboratoryo.
Sa labas, makulimlim ang Quezon City.
May trapiko.
May construction.
May ingay.
Hindi perpekto ang bansang binalikan ko.
Hindi rin naging perpekto ang buhay ko rito.
Pero akin ang bawat desisyon.
Walang immigration form na pinirmahan para sa akin.
Walang asawang nagsasabing alam niya ang gusto ko bago pa ako magsalita.
Walang ultimatum na nakatago sa salitang pagmamahal.
At doon ko naintindihan ang bagay na hindi ko nakita noong nasa Manchester pa ako.
Akala ko noon, ang pinakamalaking kabayaran ni Nathan ay ang mawala ako.
Hindi pala.
Ang tunay niyang kabayaran ay mas simple.
Sa loob ng maraming taon, nasanay siyang isipin na ang mga tao, pangako, bansa, trabaho at relasyon ay mga pintong maaari niyang buksan o isara ayon sa pangangailangan niya.
Hindi niya naisip na may mga pintong kapag ikaw mismo ang nagsara—
may rekord.
May petsa.
May witness.
At minsan, may sarili mong pirma sa ibaba.
Nang muli siyang kumatok, wala akong ginawang kahit ano para pigilan siyang pumasok.
Hindi ko kinailangang gumanti.
Hindi ko kinailangang sirain siya.
Hindi ko kinailangang hikayatin ang sinuman na tanggihan siya.
Dahil sa huli, ang humarang sa kaniya ay hindi ang babaeng iniwan niya sa paliparan.
Kundi ang lalaking ilang taon niyang piniling maging.
At ako?
Ako iyong babaeng minsang iniwan niyang hindi man lang nilingon.
Pero sa araw na iyon, habang nakatayo ako sa sarili kong laboratoryo at pinapanood ang mga batang siyentistang Pilipino na naghahanda ng instrumentong ipapadala sa kalawakan, wala na akong hinihintay na lumingon.
Ako na ang nakatingin sa unahan.
At sa wakas, malinaw na malinaw na sa akin kung saan ako pupunta.
