Nang subukan nilang kunin ang anak ko gamit ang tsismis at pekeng diagnosis, inilabas ko ang resibo, ang CCTV, at ang pangalang hindi na dapat huminga
Bahagi 3: Nang subukan nilang kunin ang anak ko gamit ang tsismis at pekeng diagnosis, inilabas ko ang resibo, ang CCTV, at ang pangalang hindi na dapat huminga
Hindi ako natulog nang gabing iyon.
Hindi dahil sa takot na pasukin kami ng lalaking nasa motor.
Kundi dahil kailangan kong pigilan ang sarili kong lumabas at sigawan siya ng pangalan ni Renato hanggang mabasag ang buong kalye.
Pero hindi na ako ang babaeng umiiyak sa harap ng urn.
Hindi na ako ang asawang naghihintay ng paliwanag.
Isa na akong taong nagbibilang ng ebidensya.
At ang bawat ebidensyang hawak ko, isang pako sa kabaong na siya mismo ang umorder.
Alas-singko ng umaga, dinala ko si Mika sa bahay ng pinsan kong si Grace sa Mandaue. Hindi ko sinabi sa kahit sino.
Pagbalik ko, wala na ang motor sa tapat ng bahay.
Pero may sobre sa gate.
Walang pangalan.
Walang stamp.
Sa loob, may kopya ng school ID ni Mika.
Sa likod nito, may nakasulat na isang pangungusap.
“Tumigil ka bago mawalan ng kinabukasan ang anak mo.”
Matagal kong tinignan ang sulat.
Hindi ako umiyak.
Hindi ako nanginig.
Kinuha ko ang sobre gamit ang plastic, inilagay sa zipper bag, at diretso akong pumunta sa kampo.
Kung gusto nilang ipakita sa akin na kaya nilang lumapit sa anak ko, ipapakita ko sa kanila na kaya kong lumapit sa batas.
Sa opisina ni Colonel Baltazar, may tatlong tao bukod sa kanya.
Isang legal officer.
Isang investigator mula sa provost marshal.
At si Major na unang humawak ng papel ko.
Nasa mesa ang laptop.
Hindi nila ako pinaupo agad.
Una nilang pinakita ang CCTV.
Sa video, alas-diyes kinse ng umaga, pumasok sa side gate ang isang lalaking naka-cap, civilian vest, at face mask. Kasama niya si Alma.
May dala silang folder.
Nang lumapit siya sa guard, bahagya siyang napapihit sa kaliwa.
Hindi malinaw ang mukha.
Pero ang katawan ko ang unang nakakilala.
Si Renato.
Hindi dahil asawa ko siya.
Kundi dahil walang ibang lalaking may eksaktong ganoong pag-iwas ng timbang sa kanang tuhod, pagkatapos ng training accident na halos ikinahiya niya noon.
Pinahinto ng Colonel ang video.
—Kilala ninyo ba?
Tumingin ako sa screen.
—Kilala ko ang lakad.
—Hindi sapat sa korte ang lakad.
—Alam ko po.
Inilabas niya ang access log.
Nakasulat doon ang pangalan:
Rene Abad.
Pero ang pirma sa tabi noon ay pirma ni Renato.
Hindi man niya ginamit ang buong pangalan, hindi niya naitago ang liko ng letrang R, ang pababang guhit sa V, at ang maliit na tuldok na lagi niyang inilalagay pagkatapos pumirma.
Minsan, tinanong ko siya kung bakit may tuldok.
Sabi niya, ugali niya mula cadet school.
Ngayon, ang yabang niyang iyon ang unang sumakal sa kanya.
—May record ba talaga ng Rene Abad? tanong ko.
Sumagot ang legal officer.
—May contractor file. Pero kahapon lang na-update. Ang ID photo ay blurred photocopy. Ang address, boarding house na walang tao. Ang emergency contact, Alma Reyes.
Natawa ako nang walang saya.
—Mahilig talaga sila sa papel na walang laman.
Inilabas ko ang sobre na nakuha ko sa gate.
—Ito po ang iniwan nila sa bahay ko.
Nagbago ang mukha ng Colonel.
—May minor involved na.
—Matagal na po.
Ikinuwento ko ang pagtawag ni Doña Siony sa school, ang pagsubok na kunin si Mika, at ang paratang na hindi ako maayos mag-isip.
Tahimik na nakinig ang investigator.
Pagkatapos, sinabi niya ang pinakamahalagang pangungusap sa araw na iyon.
—Ma’am, kailangan ninyong mag-file ng blotter at protection request. Hindi na ito usapan ng asawa at kabit. May intimidation na.
Sa barangay hall, unang pagkakataon kong nakita si Kapitan Ramos na hindi nakangiti.
Noong nakaraang gabi, nakaupo siya sa lamay namin, kumakain ng pancit at sinasabing dapat daw akong magpakatatag.
Ngayon, nang ilapag ko ang zipper bag, ang CCTV note mula sa kampo, at ang statement tungkol sa school, bigla siyang naging seryoso.
—Ginang Villarin, gusto ba ninyong ipa-record ito bilang threat?
—Oo.
—May pinaghihinalaan ba kayo?
Tumingin ako sa kanya.
—Ang patay kong asawa.
Hindi siya natawa.
Mabuti.
Dahil hindi biro ang ginagawa sa akin.
Maya-maya, dumating si Doña Siony na tila may sariling drama sa radyo.
May kasama siyang dalawang tiyahin ni Renato at si Alma na nakayuko, pero halatang nakikinig sa bawat salita.
—Kapitan, itong manugang ko nababaliw na. Hindi matanggap na patay na si Renato. Ngayon kung sino-sino ang inaakusahan.
Hindi ako tumayo.
Hindi ko rin siya pinutol.
Hinayaan ko siyang magsalita.
Sabi niya, hindi raw ako marunong magpasalamat.
Sabi niya, inalagaan daw nila ako.
Sabi niya, baka raw ako mismo ang may kasalanan kung bakit naging miserable si Renato.
Sabi niya, dapat daw si Mika muna ang kunin nila para hindi madamay sa kahihiyan ko.
Nang matapos siya, tumingin sa akin si Kapitan Ramos.
—Ginang Villarin?
Inilabas ko ang certified copy ng marriage certificate.
Inilabas ko ang school statement.
Inilabas ko ang kopya ng pekeng beneficiary form na pinayagan akong kunin bilang complainant.
At huli, inilabas ko ang recording mula sa sala namin.
Pinatugtog ko ang boses ni Alma.
“Si Renato ang nagsabi na tapos na kayo.”
Biglang tumayo si Doña Siony.
—Illegal iyan! Nagre-record ka!
Tinignan siya ng barangay captain.
—Nasa sariling bahay niya siya, Siony. At mukhang mas malaki ang problema ninyo kaysa recording.
Namuti ang labi ni Alma.
—Hindi ko sinabing buhay siya.
Tumingin ako sa kanya.
—Wala pa akong tinatanong.
Doon siya napaupo.
Sa labas ng barangay hall, may mga chismosa nang nakahilera. Alam kong bago lumubog ang araw, kakalat na sa buong barangay na hindi pala simpleng balo ang kuwento ko.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako natakot sa tsismis.
Ginamit nila ang bibig ng tao para siraan ako.
Ngayon, hahayaan kong ang parehong bibig ang magdala ng apoy pabalik sa kanila.
Pagkatapos ng barangay blotter, pumunta ako sa banko.
Matagal ko nang napapansin na lumiit ang pumapasok na allotment ni Renato sa joint account namin. Tuwing tinatanong ko, sinasabi niyang may loan deduction.
Sa tulong ng legal request mula sa kampo, nalaman kong may isa pang account na buwan-buwan niyang pinapadalhan.
Pangalan ni Alma.
Hindi lang maliit na tulong.
Hindi lang minsanang awa.
Labingwalong buwan.
Labingwalong buwan na habang tinitipid ko ang pagkain ni Mika, may inuupahang apartment si Renato para sa iba.
Labingwalong buwan na habang sinasabi niyang hindi niya kaya ang bagong sapatos ng anak namin, may binabayaran siyang daycare ng anak ng iba.
Labingwalong buwan na habang ang biyenan ko ay humihingi ng gamot, bigas, at kuryente, may parte pala siyang alam sa perang dinudugo mula sa amin.
Kinuha ko ang bank certification.
Hindi para magwala.
Para isama sa folder.
Sa hapon, bumalik ako sa bahay para kumuha ng damit.
Pagbukas ko ng pinto, sinalubong ako ng amoy ng kandilang patay na.
Nandoon pa ang maliit na altar.
Nandoon pa ang litrato ni Renato.
Litrato ng lalaking buhay na buhay pero mas duwag pa sa patay.
Nilapitan ko iyon.
Sa tabi ng frame, may liham na hindi ko iniwan.
Puting papel.
Isang linya lang.
“Lira, huli na ang lahat kapag pinilit mo pa.”
Hindi na ako nagulat.
Kinuha ko ulit gamit ang plastic.
Habang ginagawa ko iyon, may kumatok.
Tatlong beses.
Mabagal.
Parang taong sanay buksan ang pintong ito dati.
Hindi ako sumagot.
Tumigil ang katok.
Pagkatapos, narinig ko ang boses na ilang gabi kong iniyakan noon.
—Lira.
Kumapit ang kamay ko sa mesa.
Hindi ko binuksan ang pinto.
—Alam kong nasa loob ka.
Tahimik ako.
—Huwag mo nang palakihin ito. Hindi mo naiintindihan ang sitwasyon.
Napangiti ako.
Ganoon pala ang boses ng multo kapag takot sa papeles.
—Ginawa ko iyon para sa lahat, Lira. Para hindi kayo madamay sa utang. Para protektahan si Mama. Para protektahan ang bata.
Bata.
Hindi anak natin.
Hindi si Mika.
Ang bata ni Alma.
Kahit sa paghingi ng tawad, mali pa rin ang sentro ng mundo niya.
Lumapit ako sa pinto, pero hindi ko binuksan.
—Patay ka na, Renato.
Tumahimik siya.
—Ano?
—Pinirmahan ko na. Pinaproseso na ng kampo. Tinanggap ko na ang kamatayan mo.
Narinig ko ang marahas niyang paghinga.
—Buksan mo ang pinto.
—Hindi ako nagbubukas para sa patay.
Biglang lumakas ang boses niya.
—Lira, huwag mo akong subukan.
—Bakit? Babangon ka ba sa sarili mong lamay?
Isang malakas na suntok ang tumama sa pinto.
Hindi ito nabasag.
Pero sapat na para marinig ng kapitbahay.
At iyon ang gusto ko.
Sa kabilang bahay, bumukas ang bintana ni Aling Perla.
Sa tapat, lumabas ang anak ng may-ari ng sari-sari store, hawak ang cellphone.
Muling nagsalita si Renato, mas mahina na.
—Ayusin natin ito. Kailangan ko lang ng ilang linggo.
—Para saan? Para burahin ulit ang pangalan ko? Para gawing legal wife si Alma? Para palabasing baliw ako?
—Hindi mo alam ang mga isinakripisyo ko.
Doon ko naramdaman ang pinakamatinding lamig.
Hindi dahil sa takot.
Dahil sa pagkasuklam.
—Isinakripisyo mo ang asawa mo, Renato. Isinakripisyo mo ang anak mo. Tapos gusto mong tawaging kabayanihan ang kaduwagan mo.
Hindi siya nakasagot.
Maya-maya, narinig ko ang pag-atras niya.
Pagbukas ko ng kurtina, nakita ko ang likod niya.
Naka-cap.
Naka-mask.
Pero hindi na niya maitago ang takot.
Bago siya makasakay sa motor, may humintong sasakyan ng barangay sa kanto.
Kasunod nito, isang puting van mula sa kampo.
Hindi ko iyon tinawag.
Si Colonel Baltazar ang nagpadala.
Bumagal ang galaw ni Renato.
Alam niyang kapag tumakbo siya, lalo siyang magmumukhang buhay.
Alam niyang kapag humarap siya, matatapos ang libing niya.
Doon lumabas si Alma mula sa likod ng sari-sari store.
Umiiyak siya.
—Renato, tama na!
Napalingon ang lahat.
Sa isang sigaw niya, pinatay niya ang huling takip ng kuwento nila.
Nakita kong tumigil si Renato sa gitna ng kalsada.
Sa harap ng barangay, kapitbahay, sundalo, at litrato niyang nakasabit pa sa sala, wala na siyang mapagtaguan.
Pero bago pa siya lapitan ng mga sundalo, tumingin siya sa akin.
Ang mata niya ay hindi humihingi ng tawad.
Nagbabanta pa rin.
At sa malamig na boses, sinabi niya ang linyang naging huling pagkakamali niya.
—Lira, kapag bumagsak ako, isasama ko kayo ni Mika.
