Nang Akala Nila Tahimik Lang Akong Matandang Asawa, Nalaman Kong Pinagplanuhan Na Pala Nilang Kunin Ang Bahay, Pensiyon, At Pangalan Ko
Bahagi 2: Nang Akala Nila Tahimik Lang Akong Matandang Asawa, Nalaman Kong Pinagplanuhan Na Pala Nilang Kunin Ang Bahay, Pensiyon, At Pangalan Ko
Nang gabing iyon, walang kumain nang maayos.
Nasa gitna ng mesa ang mainit na arroz caldo na niluto raw ng manugang kong si Teresa. May luya, may sibuyas na mura, may hiniwang itlog na maalat sa ibabaw. Dati, kapag may bagong labas sa ospital, ako ang nagluluto ng lugaw para kay Renato. Alam ko kung gaano karaming paminta ang gusto niya. Alam ko kung kailan dapat malabnaw at kung kailan dapat malapot. Alam ko ang lahat ng maliliit na bagay na hindi kailanman niya pinasalamatan.
Pero noong gabing iyon, ang mangkok niya ay inilagay ni Corazon sa harap niya.
—Huwag masyadong mainit, Ren, —sabi ni Corazon. —Baka sumakit ang sikmura mo.
Ren.
Hindi ko alam kung ano ang mas masakit: ang palayaw, o ang paraan ng pagkuha niya ng lugar ko na parang matagal nang nakalaan para sa kanya.
Umupo ako sa dulo ng mesa.
Walang naglagay ng plato para sa akin. Ako pa rin ang tumayo para kumuha sa kusina.
Habang nagbubukas ako ng kabinet, narinig ko ang bulungan nina Liza at Teresa sa may lababo.
—Huwag muna ngayon, —sabi ni Teresa. —Mainit pa ulo ni Mama.
—Kailangan bukas, —sagot ni Liza. —Bago pa siya makausap ng mga kapatid niya sa probinsya. Alam mo naman si Tita Delia, maraming sinasabi.
Tumigil ang kamay ko sa hawak na plato.
Hindi nila alam na narinig ko.
Tahimik akong bumalik sa mesa.
Si Renato ay kumakain nang dahan-dahan. Si Corazon ay nakaupo sa tabi niya, hindi sa upuang bisita, kundi sa upuang matagal nang nakalaan para sa akin.
Si Marco ay kunwari abala sa cellphone.
Si Liza naman ay pilit na ngumiti.
—Ma, bukas pupunta si Attorney Mendez. Wala namang mabigat. Para lang maayos ang caregiving arrangement ni Papa.
Inangat ko ang tingin ko.
—Caregiving arrangement?
Tumango siya agad.
—Oo. Para malinaw kung sino ang mag-aalaga kay Papa, paano hahatiin ang gastos, saan mananatili si Tita Corazon, at paano maiiwasan ang stress sa bahay.
—Stress? —tanong ko.
Hindi sumagot si Renato.
Si Marco ang nagsalita.
—Ma, aminado naman tayo. Madalas kayong nagtatalo ni Papa.
Napatitig ako sa anak ko.
—Nagtatalo? Kapag pinapaalala ko ang gamot niya, pagtatalo iyon? Kapag sinasabi kong huwag siyang kumain ng maalat, stress iyon? Kapag tinatanong ko kung bakit niya ako hindi kinakausap nang maayos, iyon ang dahilan ng sakit niya?
Pumalatak si Renato.
—Ayan na naman.
Dalawang salita.
Pero parang itak sa lamesa.
Si Corazon ay marahang humawak sa braso niya.
—Huwag kang ma-stress, Ren.
Mabilis na tumingin si Liza sa akin, parang ako ang may hawak ng kutsilyo.
—Ma, please.
Doon ako natawa.
Hindi malakas.
Hindi rin masaya.
Tumawa ako dahil bigla kong nakita kung gaano kalinis ang pagkakagawa nila sa kuwento.
Ako ang maingay.
Ako ang makitid ang isip.
Ako ang matandang asawang selosa.
Ako ang hadlang sa huling kaligayahan ng lalaking may sakit.
Sila naman ang mababait.
Sila ang maunawain.
Sila ang modernong mga anak na “open-minded.”
At si Corazon, siya ang kaawa-awang biyuda na walang anak, walang tahanan, walang matatakbuhan.
Walang kahit sino sa kanila ang nagtanong kung ako ba ay may matatakbuhan.
Pagkatapos ng hapunan, pinilit kong maghugas ng pinggan. Hindi dahil gusto ko, kundi dahil kailangan kong hawakan ang isang bagay para hindi ko mahawakan ang leeg ng sariling galit.
Lumapit si Nina sa akin habang nasa lababo ako.
Labing-anim na taong gulang siya. Anak siya ni Marco. Noon pa man, siya ang apo kong madalas tumambay sa akin sa kusina. Ako ang nagturo sa kanya magluto ng turon. Ako rin ang nagtatago ng paborito niyang biskwit kapag pinapagalitan siya ng nanay niya.
—Lola, —bulong niya.
—Umakyat ka na, baka pagalitan ka ng papa mo.
Umiling siya.
—Hindi ko kaya.
Tumingin ako sa kanya. Pula ang mga mata niya.
—Ano ang nakita mo?
Nag-atubili siya. Pagkatapos, dahan-dahan niyang inilabas ang cellphone niya.
—Nasa family group chat po nila. Hindi nila alam na kasama pa rin ako sa isang lumang chat sa tablet ni Mama. Naiwan po sa kuwarto ko. Nabasa ko kagabi.
Pinunasan ko ang kamay ko sa tuwalya.
—Anong sabi?
Bumuntong-hininga siya.
—Sabi ni Papa, kailangan daw pirmahan ninyo ang “household peace agreement.” Sabi ni Tita Liza, dapat daw pumayag kayo na sa likod na kuwarto na kayo matulog para hindi ma-stress si Lolo. Tapos sabi ni Lolo…
Huminto siya.
—Sabihin mo.
Tumulo ang luha niya.
—Sabi ni Lolo, kung ayaw ninyong pumirma, ipapa-barangay daw kayo. Sasabihin daw niya na kayo ang dahilan kung bakit lumalala puso niya.
Hindi ako kumibo.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.
Hindi dahil sa takot.
Kundi dahil sa hiya.
Hiya na ang lalaking pinaglabhan ko ng damit, pinagluto ng pagkain, pinagtiisan ng ugali, at inalagaan sa sakit ay handang dalhin ako sa barangay para palabasing panganib ako sa kanya.
—May iba pa po, Lola, —sabi ni Nina.
Hinawakan ko ang gilid ng lababo.
—Ano pa?
Ipinakita niya sa akin ang screenshot.
Hindi malinaw sa una dahil nanginginig ang kamay niya. Pero nabasa ko.
“Kapag may pirma na si Mama, madali na. Gagamitin natin ang pensiyon niya para sa gamot ni Papa at allowance ni Tita Cora. Tutal hindi naman niya kailangan gumastos. Nasa bahay lang siya.”
Sa ibaba, pangalan ni Marco.
Anak ko.
Iyong batang minsan kong pinangutang sa kapitbahay para lang mabilhan ng sapatos sa graduation.
Iyong batang dinadala ko noon sa health center kapag nilalagnat habang si Renato ay nasa trabaho at ayaw umuwi dahil “marami siyang ginagawa.”
Iyong batang sinabi sa akin minsan:
“Ma, paglaki ko, ako naman ang mag-aalaga sa iyo.”
Lumaki siya.
At natutunan niyang kalkulahin ang nanay niya bilang mapagkukunan.
—Lola, sorry po, —sabi ni Nina.
Hinaplos ko ang mukha niya.
—Hindi ikaw ang may kasalanan.
—Pero Papa ko po iyon.
—Mas lalo kang hindi may kasalanan.
Pinabalik ko siya sa kuwarto niya.
Nang mag-isa na ako sa kusina, binuksan ko ang drawer sa ilalim ng kalan. Nandoon ang lumang lata ng biskwit na ginagamit ko para sa resibo, maliit na pera, at mga dokumentong hindi pinapansin ni Renato dahil akala niya wala akong alam sa “importanteng bagay.”
Sa loob niyon, may susi.
Susi ng lumang aparador sa kuwarto naming mag-asawa.
Noong umakyat ako sa kuwarto, nakita ko na ang gamit ko ay nakasalansan na sa gilid.
Ang mga damit ko, nakatiklop sa tatlong kahon.
Ang unan ko, nasa ibabaw ng plastic bag.
Ang rosaryo ko, iyong bigay ng nanay ko bago siya namatay, nakapatong sa sahig na parang bagay na walang halaga.
Si Corazon ay nakatayo sa harap ng salamin, hinahawakan ang kurtina.
—Maganda pa rin pala ang kuwartong ito, —sabi niya, hindi man lang nagkunwaring nahiya.
Hindi ako sumagot.
Kinuha ko ang rosaryo ko.
Lumingon siya sa akin.
—Mila, alam kong masakit ito. Pero sana maintindihan mo, may mga pagmamahal na hindi natatapos kahit gaano katagal.
Tiningnan ko siya mula ulo hanggang paa.
—At may mga babae rin na hindi nahihiya kahit gaano katanda.
Nanigas ang mukha niya.
Pero bago siya makasagot, pumasok si Renato.
—Huwag kang bastos kay Cora.
Napangiti ako.
Limampu’t dalawang taon akong asawa niya. Hindi niya ako pinagtanggol kahit minsan sa harap ng nanay niya noong buhay pa iyon. Hindi niya ako pinagtanggol noong sinabihan ako ng kapatid niya na probinsyanang walang pinag-aralan. Hindi niya ako pinagtanggol noong minamaliit ako ng mga kaibigan niya dahil tindera lang ako noon sa palengke.
Pero para kay Corazon, isang segundo pa lang, handa na siyang maging matapang.
—Kuwarto ko ito, Renato, —sabi ko.
—Kuwarto natin ito.
—Hindi. Sa papeles, bahagi ito ng bahay na minana ko sa nanay ko. Ikaw ang tumira rito dahil asawa kita.
Tumahimik siya.
Mabilis na kumislap ang mata ni Corazon.
Doon ko unang nakita ang tunay niyang interes.
Hindi lamang si Renato.
Ang bahay.
Ang lugar.
Ang seguridad.
Ang pangalan ng pamilyang Villamor na matagal kong pinunasan ng alikabok at utang.
Lumapit si Renato sa akin.
—Huwag mong simulan iyan.
—Ako ang nagsimula? Ako ba ang nagdala ng babae sa bahay habang basa pa ang sapatos ko sa ulan?
—Wala kang puso.
Napahinga ako nang malalim.
—May puso ako. Kaya nga tumagal ako sa iyo.
Hindi siya nakasagot.
Noong gabing iyon, hindi ako natulog sa maliit na kuwarto sa likod.
Hindi rin ako natulog sa kuwarto namin.
Kinuha ko ang mga gamit ko at bumaba sa sala. Umupo ako sa lumang upuang kahoy malapit sa altar. Doon ko hinintay ang umaga.
Habang natutulog silang lahat, binuksan ko ang maliit kong cellphone.
Tinawagan ko ang kapatid kong si Delia sa Batangas.
Tatlong ring pa lang, sinagot na niya.
—Ate? Bakit ang aga? May nangyari?
Hindi ako umiiyak noong nagsalita ako.
Iyon ang ikinagulat ko.
—Delia, kailangan ko ng kopya ng titulo ng lupa ni Nanay.
Tumahimik siya sa kabilang linya.
—Bakit?
—Dahil may mga taong nakalimot kung kaninong bahay ang inuupuan nila.
Bago sumikat ang araw, nakapagpadala na si Delia ng litrato ng lumang titulo. Nasa pangalan ko ang lupa bago pa man kami lumipat ni Renato. Noong una, maliit lang ang bahay. Ako ang nagpaayos ng kusina mula sa kinita ko sa pagtitinda ng kakanin. Ako ang bumili ng hollow blocks sa hulugan. Ako ang nagbayad sa karpintero gamit ang perang inipon ko mula sa pagluluto sa canteen ng simbahan.
Si Renato ang laging sinasabing “haligi ng tahanan.”
Pero ako ang semento.
Ako ang bakal.
Ako ang tahimik na pader na sumalo sa lahat.
Alas nuwebe ng umaga, dumating si Attorney Mendez.
Hindi siya mukhang abogado para sa malaking kaso. Mas mukha siyang kaibigan ni Marco mula sa golf club. Makinis ang polo, malakas ang pabango, at may dalang folder na kulay asul.
Nasa sala kaming lahat.
Si Renato ay nasa sofa, may unan sa likod. Si Corazon ay nasa tabi niya, hawak ang gamot niya. Si Liza ay nasa kaliwa. Si Marco ay nasa kanan. Si Teresa ay nagkakape. Si Nina ay nasa hagdan, tahimik pero matalas ang tingin.
Ako ay nakaupo sa harap nila.
Wala akong suklay sa buhok. Wala akong lipstick. Pero hawak ko ang lata ng biskwit.
—Aling Mila, —sabi ni Attorney Mendez, magalang pero may tono ng taong akala niya madali akong paikutin. —Simple lang po ito. Para sa kapayapaan ng pamilya.
Ngumiti ako.
Kapag sinabi ng tao na “kapayapaan ng pamilya,” madalas ang ibig sabihin ay “manahimik ka habang inaagawan ka.”
Binuksan niya ang folder.
—Ito po ay Kasunduan sa Pangangalaga at Pamamalagi. Nakasaad dito na dahil sa kondisyon ni Sir Renato, kailangan ng bahay na may tahimik at maayos na sistema.
—Basahin mo nang malakas, —sabi ko.
Nagulat siya.
—Po?
—Hindi ako bulag. Pero gusto kong marinig ng lahat.
Nagkatinginan sina Marco at Liza.
Binasa niya.
Nakasaad na si Corazon Santos ay papayagang manirahan sa bahay nang walang bayad hangga’t buhay si Renato.
Nakasaad na ako ay mananatili sa likod na kuwarto upang maiwasan ang “emosyonal na tensyon.”
Nakasaad na ang buwanang pensiyon ko mula sa SSS at maliit na kita mula sa paupahang tricycle slot ay ilalagay sa iisang household fund na pamamahalaan ni Marco.
Nakasaad na ako ay hindi puwedeng magpaalis ng sinumang inanyayahan ni Renato.
Nakasaad na kapag ako ay “nagpakita ng agresibong asal,” puwedeng dalhin ang usapin sa barangay at hingin ang pansamantalang pag-alis ko sa bahay.
Tumigil siya sa pagbabasa.
—Ituloy mo, —sabi ko.
Kinabahan siya.
—Aling Mila, legal language lang po ito.
—Ituloy mo.
Napatingin siya kay Marco.
Si Marco ang nagsalita.
—Ma, huwag mo nang gawing drama.
Doon ako tumayo.
Hindi mabilis.
Hindi marahas.
Pero sapat para tumigil ang lahat.
—Drama? Marco, noong limang taong gulang ka at nagka-dengue ka, tatlong gabi akong hindi natulog. Ibinenta ko ang singsing na bigay ng lola mo para mabayaran ang dugo mo sa ospital. Drama ba iyon?
Namula ang mukha niya.
Tumingin ako kay Liza.
—Noong iniwan ka ng unang asawa mo at umuwi kang may pasa sa braso, ako ang nagbukas ng pintuan. Hindi kita tinanong kung bakit ka bumalik. Hindi kita pinahiya. Pinatulog kita sa kuwarto ko habang si Renato ay galit dahil magastos ka raw. Drama ba iyon?
Napayuko si Liza.
Tumingin ako kay Renato.
—Noong muntik kang mamatay tatlong linggo ang nakaraan, sino ang naglinis ng suka mo? Sino ang nagbuhat ng maruming damit mo? Sino ang nakipag-away sa billing dahil mali ang singil? Sino ang pumirma sa consent habang ang mga anak mo ay nagsasabing may meeting sila?
Wala siyang sagot.
Tumingin ako kay Corazon.
—At ikaw. Sabi mo wala kang pamilya. Wala kang anak. Wala kang matitirhan.
Huminga siya nang mahinahon.
—Totoo iyon.
Binuksan ko ang lata ng biskwit.
Inilabas ko ang unang papel.
—Kung ganoon, bakit may condominium unit ka sa Pasig na nakasangla noong nakaraang buwan?
Parang nabasag ang hangin.
Nanlaki ang mata ni Corazon.
Si Renato ay napalingon sa kanya.
—Cora?
Hindi ko siya binigyan ng oras.
—Bakit may resibo ka ng jewelry pawnshop sa Cubao na nakapangalan sa iyo? Bakit may sulat mula sa collection agency na ipinadala sa lumang address mo? At bakit kahapon, bago pa dumating si Renato, narinig ka ng apo kong kausap ang isang tao sa telepono, sinasabi mong “kapag nakapasok na ako sa bahay, hindi na ako mapapaalis”?
Napatayo si Corazon.
—Sinisiraan mo ako!
—Hindi. Tinulungan lang ako ng kapatid ko. Kilala niya ang pinsan ng dati mong kapitbahay sa Pasig. Maliit ang mundo kapag ang tao ay hindi nagtatago nang maayos.
Namula ang mukha niya.
Si Marco ay sumingit.
—Ma, kahit totoo iyan, hindi ibig sabihin—
Pinutol ko siya.
—Hindi pa ako tapos.
Inilabas ko ang pangalawang papel.
—Ito ang titulo ng lupa. Minana ko ito sa nanay ko bago pa kami magpakasal nang legal sa simbahan. Hindi ito conjugal property. Ang bahay na pinagyayabangan ninyo ay nakatayo sa lupang hindi pag-aari ni Renato.
Namutla si Liza.
Si Attorney Mendez ay biglang umayos ng upo.
—Aling Mila, kailangan pong makita ang original copy—
—Makikita mo mamaya. Paparating ang abogado ko.
Tumahimik ang sala.
Doon ko narinig ang unang totoong paghinga ni Renato.
—Abogado mo? —tanong niya.
—Oo, Renato. May abogado rin ang babaeng akala ninyo ay marunong lang maglaga ng saba.
Tumunog ang doorbell.
Si Nina ang tumakbo para buksan.
Pumasok ang kapatid kong si Delia, kasama ang isang babaeng nasa edad singkuwenta, nakasuot ng simpleng blazer at may dalang makapal na envelope.
—Ate, —sabi ni Delia. —Dinala ko si Attorney Salcedo.
Muntik nang malaglag ang folder sa kamay ni Attorney Mendez.
Kilala niya siguro.
Si Attorney Salcedo ay tahimik na umupo sa tabi ko.
—Magandang umaga, —sabi niya. —Ako ang legal counsel ni Mrs. Mila Villamor. Bago magpatuloy ang anumang pirmahan, nais naming linawin kung bakit may kasunduan na naglilimita sa karapatan ng may-ari ng bahay, naglilipat ng kontrol sa personal pension, at naglalagay ng basehan para paalisin siya sa sariling tirahan.
Walang sumagot.
Ang tapang nina Marco at Liza ay parang kandilang nabasa ng ulan.
Si Renato naman, nakatitig sa akin na parang ngayon lang niya ako nakita.
Hindi bilang asawa.
Hindi bilang katulong ng pamilya.
Kundi bilang taong may pangalan sa papeles.
At doon ko naintindihan ang pinakamasakit.
Hindi sila natakot noong umiiyak ako.
Hindi sila nahiya noong nasaktan ako.
Natakot lang sila noong nalaman nilang may karapatan ako.
Tumayo si Corazon.
—Ayoko na ng gulo. Aalis na ako.
Tumayo rin si Renato.
—Cora, huwag.
Pero hindi na kasing lambot ang mukha ni Corazon.
—Ren, hindi mo sinabi na sa kanya pala ang bahay.
Ang katahimikan matapos niyon ay mas maingay kaysa sigaw.
Tumingin ako kay Renato.
Hindi siya makatingin sa akin.
Dahil sa isang pangungusap, nabunyag ang lahat.
Hindi pagmamahal ang habol ni Corazon.
Kanlungan.
Pera.
Bahay.
At ang asawa kong matanda na ay naging tanga sa harap ng babaeng marunong magpanggap na alaala.
Akala ko iyon na ang pinakamasakit na maririnig ko.
Pero mali na naman ako.
Dahil habang nagmamadaling kinuha ni Corazon ang bag niya sa gilid ng sofa, nahulog mula sa loob nito ang maliit na brown envelope.
Kumalat sa sahig ang ilang dokumento.
Isang photocopy ng ID ni Renato.
Isang kopya ng marriage certificate namin.
At isang form na may logo ng bangko.
Power of attorney.
Nakasulat ang pangalan ni Corazon Santos bilang authorized representative ni Renato.
Hindi gumalaw ang sinuman.
Dahan-dahang yumuko si Attorney Salcedo at kinuha ang papel.
Binasa niya.
Pagkatapos, tumingin siya kay Renato.
—Mr. Villamor, alam ba ninyong may dokumentong inihahanda upang bigyan si Ms. Corazon Santos ng kapangyarihang galawin ang inyong bank account at medical benefits?
Nanlamig ang mukha ni Renato.
—Hindi.
Pero si Corazon ay hindi na mukhang kaawa-awa.
Mukha siyang nahuling nagnanakaw sa altar.
At bago pa siya makalabas ng pinto, may isa pang tinig na nanggaling sa labas.
—Hindi siya aalis hangga’t hindi kami nakakapag-usap.
Bumukas nang tuluyan ang pinto.
Isang lalaki ang pumasok.
Mga apatnapung taong gulang.
Maayos ang polo.
Galit ang mga mata.
Tumingin siya kay Corazon at sinabi ang pangungusap na nagpatahimik sa buong bahay:
—Ma, hanggang dito ba naman, magpapanggap ka pa ring wala kang anak?
