Bahagi 4 — Nang Bumagsak ang Kasinungalingan Nila, Doon Nagsimulang Umangat ang Buhay Ko
Bahagi 4 — Nang Bumagsak ang Kasinungalingan Nila, Doon Nagsimulang Umangat ang Buhay Ko
Matagal kong tinitigan ang litrato ng kontrata.
Dalawang pirma.
Camille Soriano.
Adrian Monteverde.
Sa ilalim, malinaw ang petsa.
Dalawang buwan bago bumalik si Camille mula Toronto.
Ibig sabihin, matagal na silang nag-uusap.
Matagal nang may plano.
At habang ako ay nasa condo, nagluluto ng hapunan, nag-aayos ng damit niya at nag-iisip kung bakit lalo siyang nagiging malamig, pinaplano na pala nilang gamitin ang mga disenyo kong matagal niyang tinawag na “libangan.”
Umupo ako sa lumang silya ni Lola.
Hindi ako umiyak.
Hindi muna.
“Atty. Mariel,” sabi ko sa telepono, “sigurado bang pirma niya?”
“May kailangang formal verification, pero hindi mukhang pasted image. At ayon sa metadata ng document, ipinadala ang signed copy mula sa corporate email niya.”
Napapikit ako.
“Salamat.”
“Lira.”
“Opo?”
“Don’t confront him alone.”
Hindi ko naman balak.
Wala na akong gustong itanong kay Adrian.
May mga kasinungalingang kailangan mo pang marinig ang paliwanag.
Pero may mga kasinungalingang kapag nakita mo na ang petsa, pirma at halaga, wala nang paliwanag na makakapagpabago sa ginawa.
Kinagabihan, hindi ako nagtrabaho.
Umupo ako sa balkonahe sa ikalawang palapag.
May hawak akong tasa ng kapeng matagal nang malamig.
Lumapit si Aling Remy.
“Masakit?”
Tumango ako.
“Opo.”
“Akala ko wala ka nang pakialam.”
“May pakialam pa rin ako sa apat na taon ng buhay ko.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Good.”
Napatingin ako sa kanya.
“Good?”
“Kapag wala ka nang nararamdaman, ibig sabihin bato ka.”
Sumimsim siya sa sarili niyang kape.
“Hindi masama masaktan. Masama kung babalik ka dahil masakit.”
Doon ako napangiti.
“Hindi ako babalik.”
“Then matulog ka. Maraming order bukas.”
Iyon lang.
Walang speech.
Walang drama.
Pero iyon ang eksaktong kailangan ko.
Kinabukasan, nagpadala ng formal notice ang legal team namin sa Monteverde Lifestyle Group.
Kasama ang dokumentasyon ng ownership history ng designs.
Kasama ang original photographs.
Ledger ni Lola.
Old client correspondence.
Digital files na may timestamps.
At sworn statements nina Aling Remy at dalawang dating embroiderer na kasama naming gumawa ng prototypes mahigit isang dekada na ang nakalipas.
Hindi namin kailangang imbentuhin ang katotohanan.
Kailangan lang naming ayusin ito.
Makalipas ang dalawang araw, tumawag si Adrian.
Hindi ko sinagot.
Tumawag ulit.
Hindi ko sinagot.
Sa ikalimang tawag, nag-message siya.
Please. Ten minutes.
Hindi ako sumagot.
Kinabukasan, pumunta siya sa atelier.
Hindi siya pinapasok agad ni Joy.
“May appointment po ba kayo?”
Narinig ko mula sa loob.
Napangiti ako.
Dati, kapag dumating si Adrian, ako ang bumubukas ng pinto.
Ngayon kailangan niyang maghintay.
Lumabas ako.
“Ten minutes.”
Tumango siya.
Mukhang ilang gabi nang hindi nakakatulog.
“Yung licensing agreement…”
“Ano tungkol doon?”
“Hindi ko alam na designs mo iyon.”
Natawa ako nang walang saya.
“Talaga?”
“Camille told me they were archival inspirations.”
“Galing saan ang folders?”
“She said she found them among old materials in the condo.”
“At pumirma ka nang hindi nagtatanong kung kanino?”
Tahimik siya.
“Adrian, initials ko ang nasa sketches.”
“Some were covered sa scans.”
“Pero hawak mo ang originals.”
Huminga siya.
“Lira, I was careless.”
“Careless?”
“I’m not saying that’s an excuse.”
“Good.”
“Pero hindi ko sinadyang nakawin ang trabaho mo.”
Napatingin ako sa kanya nang matagal.
“Alam mo kung bakit mahirap paniwalaan?”
“Why?”
“Kasi kung itinuring mo sanang trabaho ang ginagawa ko mula pa noong una, baka naisip mong may may-ari ang mga drawing.”
Tumahimik siya.
“Pero hobby lang naman iyon sa tingin mo.”
Bumaba ang mukha niya.
May mga sugat na walang ibang gumawa kundi paulit-ulit na maliliit na salita.
Hindi kailangang sigawan ka.
Hindi kailangang saktan ka.
Minsan sapat nang araw-araw iparamdam sa iyo na walang halaga ang bagay na mahal mo hanggang ikaw mismo maniwala.
“Board suspended me,” sabi niya.
Hindi ako nagsalita.
“They’re reviewing every approval I made for Camille’s suppliers.”
“Dapat lang.”
“Mother wants me to blame everything on Camille.”
“Gagawin mo?”
Umiling siya.
“Hindi pwede. Ako ang pumirma.”
Sa unang pagkakataon, hindi siya naghanap ng palusot.
Pero huli na iyon para sa amin.
“Then tell the truth.”
“Kapag ginawa ko iyon, baka tuluyan akong matanggal.”
“Adrian.”
Tumingin siya.
“Hindi kita pinapili noon kung papalayasin mo ba ako sa kuwarto natin dahil mawawala sa akin ang dignidad ko.”
Huminga ako.
“Ngayon huwag mo akong hilingang piliin ang trabaho mo kaysa sa katotohanan.”
Tumango siya nang mabagal.
Bago siya umalis, tinanong niya:
“May pagkakataon pa ba?”
Hindi ko kailangang itanong kung alin.
“Wala.”
Pumikit siya sandali.
“Hindi dahil sa Camille?”
“Hindi.”
“Then why?”
“Dahil kahit mawala siya bukas, ikaw pa rin ang lalaking ginawa akong maliit para mas komportable kang maging malaki.”
Wala siyang naisagot.
Umalis siya.
At iyon ang huling pagkakataong kinausap ko siya nang kami lang dalawa sa loob ng maraming buwan.
Ang imbestigasyon sa Monteverde Lifestyle Group ay tumagal.
Hindi iyon tulad ng pelikula na isang folder lang ang ilalapag sa mesa at tapos na ang lahat.
May auditors.
May lawyers.
May interviews.
May bank records.
May procurement documents.
Unti-unting lumabas ang buong larawan.
Ang C.S. Heritage Works ay hindi talaga full-scale artisan workshop.
Marketing front lang iyon.
Karamihan sa embroidery ay subcontracted sa machine shops sa murang halaga, pagkatapos ibinebenta bilang premium hand embroidery.
Dalawa sa suppliers na tumanggap ng malalaking bayad ay konektado sa pinsan ni Camille.
May invoices na mas mataas nang halos tatlong beses sa totoong production cost.
At may ilang purchase orders na inaprubahan ni Adrian nang hindi man lang pinapa-review nang maayos sa procurement team.
Walang ebidensyang tumanggap siya ng bahagi ng pera.
Pero malinaw na nagpabaya siya.
Malinaw ding binigyan niya si Camille ng access at impluwensiyang hindi dapat basta ipinagkakatiwala.
Tinanggal si Camille bilang consultant.
Kinansela ang kontrata ng C.S. Heritage Works.
Nagpasya ang kumpanya na magsampa ng mga naaangkop na reklamo matapos makumpleto ang audit, kabilang ang mga transaksiyong pinaghihinalaang may maling representasyon at pekeng supporting documents.
Hindi ko ipinagdiwang iyon.
Hindi ko kailangan.
Mas mahalaga sa akin ang sumunod na nangyari.
Opisyal na kinilala ng Monteverde Lifestyle Group na ang ilang design elements na ginamit sa kanilang launch materials ay nagmula sa archival work ng pamilya Mercado nang walang wastong pahintulot.
Tinanggal nila ang collection.
Naglabas sila ng written undertaking na hindi na gagamitin ang aming materials.
At nagkaroon ng settlement para sa mga promotional pieces na nagawa na.
Hindi ko maikukuwento ang eksaktong halaga.
Pero sapat iyon para ma-renovate namin ang buong Burdang Pilar nang hindi nangungutang.
Hindi ako bumili ng luxury car.
Hindi ako bumili ng condo sa BGC.
Ang una kong binili ay labindalawang ergonomic chairs.
Dahil halos lahat ng matatandang burdadera namin ay masakit na ang likod.
Ang ikalawa ay mas maayos na ilaw.
Ang ikatlo ay health coverage package para sa permanent workers.
Nang sabihin ko iyon kay Aling Remy, kunwari nagalit siya.
“Pera mo ’yan. Bumili ka naman ng para sa sarili mo.”
“Bumili ako.”
“Ano?”
Itinaas ko ang isang bagong pares ng gunting.
Tinitigan niya ako.
“Tatlong libo?”
“Opo.”
“Susmaryosep.”
Nagtawanan kami.
Samantala, tuluyang tinanggal si Adrian sa executive position matapos ang board review.
Hindi siya nawalan ng lahat.
May family shares pa rin siya.
May sariling pera.
May bahay.
Hindi naging pulubi ang lalaki dahil lang nasaktan niya ako.
Hindi ganoon ang totoong buhay.
Pero nawala sa kanya ang bagay na pinakamahalaga sa kaniya noon.
Kontrol.
Kailangan niyang harapin ang board.
Ang pamilya niya.
Ang investors.
At higit sa lahat, ang katotohanang hindi dahil tuso si Camille kaya nangyari ang lahat.
Nangyari iyon dahil paulit-ulit siyang pumili na huwag tumingin nang mabuti.
Sa contracts.
Sa warning signs.
At sa sarili niyang asawa.
Minsan, ang pinakamahal na pagkakamali ay hindi kasinungalingang pinaniwalaan mo.
Kundi ang taong pinili mong hindi pakinggan.
Si Camille naman ay hindi na bumalik sa condo.
Isang araw, nakatanggap ako ng mahabang email mula sa kanya.
Humihingi siya ng pagkakataong magpaliwanag.
Sinabi niyang hindi raw niya planong umabot sa ganito.
Na desperate lang siyang patunayan na kaya niyang bumuo ng sariling pangalan.
Na nang makita niya ang designs ko, naisip niyang pwede namang “i-modernize.”
Na si Adrian naman daw mismo ang nagsabing hindi na ako aktibong gumagamit ng mga iyon.
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil wala akong masabi.
Kundi dahil wala akong obligasyong maging audience sa pagtatanggol niya sa sarili.
Ipinasa ko ang email sa abogado ko.
Pagkatapos ay bumalik ako sa trabaho.
Pagkalipas ng limang buwan, nagbukas ang traveling exhibition sa National Museum complex partner venue sa Maynila.
Isa sa mga central pieces ay ang lumang unfinished bird embroidery ni Lola.
Iyong tinapos ko nang gabing umuwi ako.
Hindi namin itinago ang kwento nito.
Sa maliit na plaque sa tabi ng display, nakasulat:
“Sinimulan ni Pilar Mercado at ipinagpatuloy ni Lira Mercado makalipas ang maraming taon. Isang pirasong tumigil, naghintay, at natapos nang bumalik ang kamay ng gumawa.”
Matagal akong nakatayo sa harap noon.
“Ang drama naman,” sabi ni Aling Remy.
Tinignan ko siya.
“Kayo kaya sumulat.”
“Hindi. Mas madrama pa ako.”
Tumawa ako.
Maraming bumisita.
Mga estudyante.
Designers.
Tourists.
Matatandang babaeng marunong pa ring kumilala ng tunay na hand stitch.
Isang lola mula Batangas ang humawak sa kamay ko.
“Maganda. Huwag ninyong hayaang mawala.”
Hindi ko alam kung ang ibig niyang sabihin ay ang burda o ako.
Pareho na lang siguro.
Dumami ang trabaho pagkatapos ng exhibition.
Isang boutique hotel group sa Palawan ang nagpagawa sa amin ng hand-embroidered accent panels.
Isang designer mula Cebu ang nakipag-collaborate sa amin para sa bridal collection.
At isang export company ang nag-order ng limited run ng embroidered formal pieces para sa Filipino stores abroad.
Hindi kami tumanggap agad ng lahat.
Dati, takot akong tumanggi.
Ngayon natutunan kong hindi bawat pagkakataon ay dapat habulin.
May presyo ang oras.
May presyo ang craftsmanship.
At higit sa lahat, may presyo ang paggalang.
Sa loob ng isang taon, mula walong workers naging dalawampu’t tatlo kami.
Nagbukas kami ng weekend training program para sa kabataang gustong matutong magburda.
Hindi libre ang lahat.
Pero may scholarship slots para sa mga nanay na gustong magkaroon ng home-based income.
Si Joy ang naging training coordinator.
Isang hapon, habang nagtuturo siya sa anim na babae, nilapitan niya ako.
“Ma’am Lira.”
“Ano?”
“Naalala n’yo sinabi ko noon? Na sarili ko na ulit ang pera ko?”
Tumango ako.
Ngumiti siya.
“Ngayon po, ako na nagbabayad ng tuition ng anak ko.”
Hindi ako nakapagsalita agad.
Iyon ang mga sandaling mas mahalaga sa akin kaysa anumang billboard o magazine feature.
Dahil ang Burdang Pilar ay hindi na lang naging lugar na inuuwian ko.
Naging lugar din iyon na inuuwian ng ibang babae ang sarili nila.
Mahaba rin ang proseso ng paghihiwalay namin ni Adrian.
Hindi iyon natapos sa isang pirma sa isang umaga.
May abogado.
May hearings.
May dokumento.
May mga araw na gusto ko na lang huwag isipin.
May mga araw ding naiisip ko kung bakit mas madaling magpakasal kaysa ayusin ang pagkasira ng isang pagsasama.
Pero hindi ako umatras.
Sa pagtatapos ng mahabang legal na proseso, naging pinal din ang desisyon ng hukuman na nagwakas sa legal na tali sa pagitan namin ayon sa prosesong inihain ng aming mga abogado.
Nang matanggap ko ang kopya, nasa workshop ako.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako nagbukas ng champagne.
Inilapag ko lamang ang papel sa mesa.
Tumingin si Aling Remy.
“Tapos?”
“Opo.”
“At?”
Huminga ako.
“Wala.”
“Wala?”
Ngumiti ako.
“Masaya lang akong tapos na.”
Tumango siya.
“Good.”
Pagkatapos ay sumigaw siya papunta sa kusina:
“Joy! Magpancit ka! Malaya na si Lira!”
Napahalakhak ang buong workshop.
“Aling Remy!”
“Ano? Milestone ’yan!”
At tulad noong unang gabing umuwi ako, hindi nila ako tinanong kung nakakahiya ba.
Hindi nila ako tinanong kung nabigo ba akong maging asawa.
Naglagay lang sila ng pancit, lumpia at cake sa mahabang mesa.
Sa ibabaw ng cake, isinulat ni Joy:
WELCOME BACK TO YOURSELF.
Doon ako umiyak.
Hindi dahil kay Adrian.
Hindi dahil kay Camille.
Kundi dahil sa wakas, naniwala na ako sa mga salitang iyon.
Halos labing-apat na buwan matapos akong umalis sa condo, nagkita ulit kami ni Adrian sa isang charity gala sa Makati.
Hindi ako dumalo bilang asawa niya.
Hindi bilang plus-one.
Partner artisan ang Burdang Pilar para sa fundraising auction.
Nakasuot ako ng simpleng dark green Filipiniana na sarili kong disenyo.
Walang logo.
Walang mamahaling alahas.
Isang lumang pearl brooch lang ni Lola.
Nakita ko siya sa kabilang bahagi ng ballroom.
Payat siya nang kaunti.
Tahimik.
Wala na ang dating kumpiyansa na parang lahat ng pinto ay kusang bubukas kapag lumapit siya.
Nagtagpo ang mga mata namin.
Siya ang unang lumapit.
“Hi.”
“Hi.”
Ilang segundo kaming parehong tahimik.
“Maganda yung collection mo.”
“Salamat.”
“Nakita ko yung exhibit.”
Nagulat ako.
“Kailan?”
“Last month.”
Tumango ako.
“Sabi ng curator, usually daw hinihintay mo matapos ang crowd bago ka lumapit sa pieces.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Mas madali kapag walang nakakakilala.”
Wala akong sinabi.
Tumingin siya sa damit ko.
“Ito ba yung bagong design?”
“Oo.”
“Maganda.”
“Thank you.”
Muli kaming natahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“I’m sorry.”
Hindi grand.
Hindi dramatic.
Walang pagluhod.
Walang bouquet.
Walang audience na biglang tumahimik.
Dalawang salita lang.
Pero sa unang pagkakataon, hindi niya sinundan ng pero.
Hindi niya sinabi, sorry pero galit ka rin kasi.
Hindi niya sinabi, sorry pero niloko ako ni Camille.
Hindi niya sinabi, sorry pero hindi ko sinasadya.
Kaya pinakinggan ko.
“Sorry sa kuwarto,” sabi niya.
“Sorry sa trabaho mo.”
“Sorry dahil ginawa kitang parang kailangan mong maging thankful sa buhay na ibinigay ko, kahit ang dami mong isinuko para makasama ako.”
Huminga siya.
“At sorry dahil mas naniwala ako sa sarili kong tingin sa ’yo kaysa sa kung sino ka talaga.”
Matagal ko siyang tiningnan.
Kung sinabi niya iyon isang taon na ang nakaraan, baka nabasag ako.
Ngayon?
Tahimik lang ang dibdib ko.
“Salamat sa paghingi ng tawad.”
Nakita kong may kaunting pag-asa sa mata niya.
Kaya agad kong idinugtong:
“Pero hindi ibig sabihin no’n babalik ako.”
Napangiti siya nang malungkot.
“I know.”
“Good.”
Tumango siya.
“Masaya ka?”
Tumingin ako sa stage.
Sa mga modelong suot ang mga pirasong ginawa ng mga babaeng kasama kong bumangon sa Lumban.
Sa table kung saan nagtatawanan sina Joy at Aling Remy.
Sa auction catalog kung saan nakasulat nang malinaw:
BURDANG PILAR — LUMBAN, LAGUNA.
“Oo.”
Hindi ko na kailangang mag-isip.
“Masaya ako.”
Tumango siya.
At sa pagkakataong iyon, siya ang unang tumalikod.
Wala akong naramdamang urge para habulin siya.
Wala akong gustong idagdag.
May mga relasyon palang hindi kailangang magtapos sa galit.
Minsan, sapat nang malaman mong hindi ka na babalik.
Pagkatapos ng gala, umuwi ako sa Lumban.
Mahigit alas-onse na.
Nakasindi pa ang ilaw sa bagong workshop building sa likod ng lumang bahay.
Sa unang palapag, may dalawampung workstations.
Sa ikalawa, may maliit na design studio.
Sa harap, nanatili ang lumang kahoy na karatula ni Lola.
Hindi ko iyon pinalitan kahit ilang beses nang iminungkahi ng branding consultant.
BURDANG PILAR.
Sa tabi lamang nito, nagdagdag kami ng mas maliit na linya:
Mga kamay na may sariling kuwento.
Pagpasok ko sa studio, naroon pa rin ang unang embroidery frame ko.
Ang ibong minsang kalahati lang ang pakpak, kumpleto na.
Sa tabi nito ay bagong tela.
Bagong disenyo.
Walang nakakaalam kung ano ang magiging itsura kapag natapos.
At iyon ang pinakamagandang parte.
Hindi ko na kailangang hulaan kung ano ang gusto ng ibang tao para sa akin.
Ako na ang pipili.
Binuksan ko ang bintana.
Malamig ang hangin mula sa labas.
May mahinang tunog ng motorsiklo sa malayo.
May tumatahol na aso sa kabilang kanto.
Karaniwang gabi.
Tahimik.
Totoo.
Hinawakan ko ang karayom.
Naalala ko ang gabing sinabi ni Adrian:
“Ikaw muna sa service room.”
Noon, pakiramdam ko pinalayas ako sa buhay na pinaghirapan kong buuin.
Ngayon alam ko na.
Hindi pala ako pinalayas sa tahanan.
Tinulak lang ako palabas ng lugar na matagal ko nang napagkamalang tahanan.
At minsan, kailangan mo talagang mawalan ng isang kuwarto para maalala mong may sarili kang bahay.
Minsan, kailangan mong mawalan ng apelyidong ipinagmamalaki ng iba para maalala mong may pangalan ka bago pa sila dumating.
At minsan, ang pinakamagandang paghihiganti ay hindi ang makita silang bumagsak.
Kundi ang dumating ang araw na wala nang epekto sa tibok ng puso mo kung nasa taas man sila o nasa baba.
Dahil abala ka nang buuin ang sarili mong buhay.
Isinuksok ko ang sinulid sa butas ng karayom.
Mula sa ibaba, narinig ko ang boses ni Aling Remy.
“Lira! Matulog ka na! Alas-dose na!”
Napangiti ako.
“Last stitch lang po!”
“Sinabi mo rin ’yan isang oras na!”
Tumawa ako.
Inilapat ko ang karayom sa tela.
Isang tusok.
Isang hila.
Isang bagong linya.
Walang kamay na pumipigil.
Walang boses na nagsasabing libangan lang ito.
Walang lalaking naghihintay para sabihin kung gaano kalaking lugar ang pwede kong sakupin.
Sa gabing iyon, ako lang.
Ang tela.
Ang karayom.
At isang buhay na sa wakas, ako na mismo ang nagdidisenyo.
WAKAS
