Bahagi 3 — Nang mawala ang apat na paupahan, saka nila naalala ang pangalan ko
Bahagi 3 — Nang mawala ang apat na paupahan, saka nila naalala ang pangalan ko
Hindi agad ako sumagot.
Dalawang milyon.
Parang ang dali lang sabihin.
Para bang hinihingi lamang nila ang sukli sa grocery.
Sa kabilang sofa, nakaupo si Liza nang tuwid, pero nanginginig ang kanang kamay niya.
“Pa,” mahina niyang tanong, “paano umabot sa halos pitong milyon?”
Umiling si Mang Ernesto.
“Hindi namin alam lahat.”
“Pero sa inyo galing ang mga papeles.”
“Akala ko maliit lang ang loan.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano pong ibig sabihin?”
Humugot siya ng hangin.
Tatlong buwan pagkatapos ng kasal, lumapit daw si Carlo sa kanila.
May oportunidad umano siyang maging distributor ng imported construction materials. Kailangan lamang ng puhunan para sa unang shipment.
Sinabi nitong hindi na niya kailangang humingi sa amin.
May apat naman siyang property.
Pero mas mabilis daw ang loan approval kung may “family support documents.”
Dinalhan niya ang ama ng makapal na folder.
Maraming pahina.
May photocopy ng IDs.
May income declaration.
May authorization.
May ilang blangkong bahagi.
At dahil anak niya si Carlo, pumirma si Mang Ernesto sa ilang pahina nang hindi binabasa lahat.
Hindi niya raw alam na ginawa siyang co-maker sa isang bahagi ng financing arrangement.
Napapikit si Liza.
“Pa… ilang beses namin kayong sinabihan matapos yung ginawa niya sa pirma ni Marco.”
“Alam ko.”
“Hindi, Pa. Kung alam ninyo, bakit kayo pumirma ulit?”
Walang sagot.
Ako ang nagpatuloy sa pagbasa.
Ang unang loan ay ₱3.2 milyon.
Pagkatapos ay may supplemental facility.
Pagkatapos ay refinancing.
Tatlong unit ang ginawang collateral.
Ang ikaapat ay naibenta sa isang buyer sa Quezon City sa halagang ₱3.9 milyon.
Napatingin ako kay Mang Ernesto.
“Kanino napunta ang halos apat na milyon mula sa pagbenta?”
“Kay Carlo.”
“Lahat?”
Tumango siya.
“Bakit ninyo hinayaan?”
“Sa kanya naman na nakapangalan.”
Tama siya.
Iyon nga ang punto.
Ibinigay nila nang buo.
Walang restriction.
Walang kondisyon sa deed na kailangang panatilihin ang units.
Walang kasunduang bahagi ng renta ay mapupunta sa magulang.
Wala.
At ngayong ginawa ni Carlo ang gusto niya sa sariling ari-arian, gusto nilang kami ang sumalo.
Tinuro ko ang mga papel.
“Nasaan ang pera?”
Hindi sumagot si Mang Ernesto.
Pero nagsalita si Aling Rosa.
“May kotse silang binili.”
“Magkano?”
“Mahigit isang milyon daw.”
Napabuntong-hininga ako.
“Ano pa?”
“May negosyo.”
“Anong negosyo?”
“Yung distribution.”
“May warehouse?”
Hindi niya alam.
“May inventory?”
Hindi niya alam.
“May kontrata sa supplier?”
Hindi niya alam.
“May audited books?”
Wala.
“May permit?”
May ipinakitang permit si Carlo noon, pero hindi na niya alam kung anong business name ang nakalagay.
Tumayo ako at kumuha ng yellow pad.
Hindi dahil balak kong pautangin sila.
Kabaligtaran.
Ayokong maglabas ng kahit isang piso hangga’t hindi malinaw kung saan napunta ang halos sampung milyong pisong nakuha ni Carlo mula sa sale at loans.
“Pa,” sabi ko, “bukas, kukunin natin lahat ng dokumento.”
Umangat ang mukha niya.
“So tutulungan mo kami?”
“Tutulungan ko kayong malaman kung ano talaga ang nangyari.”
Nawala ang pag-asa sa mukha niya.
“Pero yung dalawang milyon—”
“Hindi ko sinabi na magbibigay ako.”
“Marco…”
“May anak kami. May bahay kaming binabayaran. May empleyado akong pinapasahod. Hindi ko ilalagay sa alanganin ang pamilya ko dahil sa utang na hindi naman namin ginawa.”
Doon nagsalita si Aling Rosa.
“Kung mawala yung tatlong unit, wala nang matitira sa amin.”
Hindi napigilan ni Liza ang sarili niya.
“Mama, noong ibinigay ninyo lahat kay Carlo, sinabi ninyo sa akin na wala akong dapat isipin dahil property ninyo iyon.”
Natahimik ang matanda.
“Ngayon na may utang na, bakit parang may parte na ako?”
Hindi ako nakialam.
Kailangan nilang marinig iyon mula sa anak nila.
Kinabukasan, nag-leave si Liza.
Ako naman ay iniwan ko muna sa partner ko ang isang client meeting.
Nagpunta kami sa financing company kasama si Mang Ernesto.
Hindi sila basta nagbigay ng detalye dahil si Carlo ang principal borrower.
Pero dahil co-maker si Mang Ernesto sa isang facility, may karapatan siyang makatanggap ng kopya ng ilang dokumentong nilagdaan niya.
Doon namin nakita ang unang problema.
Ang financing company ay naglabas ng ₱3.2 milyon.
Pagkaraan lamang ng limang linggo, nag-apply si Carlo ng dagdag na credit line.
May attached bank statements.
May purchase orders.
May projected sales.
Sa unang tingin, mukhang maayos.
Pero may napansin ako.
Ang isa sa alleged customers ay kompanyang kilala ko.
Hindi dahil kliyente namin sila.
Kundi dahil nakasabay namin minsan sa bidding ang contractor na gumagamit ng pangalang iyon.
Tinawagan ko ang procurement manager na kakilala ng business partner ko.
“May purchase order ba kayo kay Carlo Reyes Trading?”
Nag-check siya.
Wala.
Ipinadala ko ang company name sa dokumento.
Maya-maya, tumawag siya ulit.
“Marco, hindi sa amin galing yung PO na yan.”
Nanlamig ang batok ko.
Hindi ko agad sinabi kay Mang Ernesto.
Kailangan muna naming makausap si Carlo.
Pero hanggang tanghali, patay ang cellphone niya.
Si Bianca naman ay sumagot lamang nang makailang tawag si Liza.
“Nasa labas siya.”
“Saan?”
“May inaasikaso.”
“Kailangan namin siyang makausap.”
“Liza, huwag ngayon.”
“Bianca, may foreclosure notice sa tatlong unit.”
Tahimik.
Iyon ang unang indikasyon na mas marami siyang alam kaysa sa sinasabi niya.
“Alam mo?”
“Hindi lahat.”
“Nasaan ang asawa mo?”
Hindi sumagot si Bianca.
Pinuntahan namin ang condominium na tinitirhan nila.
Wala roon ang bagong SUV na binili nila pagkatapos ng kasal.
Ang sabi ng guard, dalawang araw nang hindi nakikita si Carlo.
Umakyat kami.
Si Bianca ang nagbukas ng pinto.
Namumugto ang mga mata niya.
Sa likod niya, kalahati ng sala ay puno ng kahon.
Akala ko nag-iimpake siya para tumakas.
Hindi pala.
Mga unsold kitchen appliances, LED lights, power tools at kung anu-anong imported items ang laman ng mga kahon.
“Yan ba ang negosyo?” tanong ko.
Umupo si Bianca.
“Nagsimula sa construction supplies.”
“Bakit may air fryer?”
Hindi siya sumagot.
Unti-unting lumabas ang kuwento.
Hindi naging distributor si Carlo ng isang matatag na supplier.
Sumubok siya ng iba’t ibang produkto.
Bumili ng bulk shipments mula sa tatlong trading company.
Nagbayad ng deposito.
Nag-rent ng maliit na warehouse.
Kumuha ng dalawang salesman.
Pagkatapos, nang mabagal ang sales, kumuha siya ng panibagong loan para pambayad sa unang loan.
Nagbenta ng isang condo para hindi mahalata ng magulang niya.
At dahil ayaw niyang amining nalulugi siya, nagpatuloy siyang gumastos.
SUV.
Membership sa isang resort club.
Bagong cellphone.
Weekend trips.
Mga dinner na nakikita namin noon sa social media.
Lahat iyon habang lumalaki ang utang.
“Nasaan siya ngayon?” tanong ni Liza.
Umiyak si Bianca.
“Hindi ko alam.”
“Bianca.”
“Hindi ko talaga alam. Nag-away kami. Sinabi kong ibenta na yung sasakyan at mga gamit. Nagalit siya. Sabi niya aayusin niya.”
“Magkano ang alam mong utang?”
“Mga five million.”
Itinaas ko ang demand letter.
“Lampas anim point seven na rito.”
Napahawak siya sa bibig.
Mukhang hindi niya rin alam ang kabuuan.
Pagbalik namin sa bahay ng mga biyenan ko, may isa pang naghihintay.
Isang lalaking nasa singkuwenta, may dalang envelope at calling card.
Private lender.
May promissory note raw si Carlo.
₱1.1 milyon.
Walang real estate collateral, pero may postdated checks.
Doon ko naintindihan na hindi pa kumpleto ang problema.
May utang sa financing company.
May private loan.
May credit cards.
May supplier balances.
May warehouse rent.
At may ilang customer deposits na hindi pa na-deliver ang produkto.
Kinagabihan, bumalik si Carlo.
Hindi sa bahay nila ni Bianca.
Sa bahay ng mga magulang niya.
Alas-onse na.
Tinawagan kami ni Mang Ernesto.
Pagdating namin, nakita kong nakaupo si Carlo sa dining chair, gusot ang polo, walang relo at walang cellphone sa mesa.
Unang beses ko siyang nakitang walang yabang.
Pero hindi ibig sabihin noon ay handa na siyang umako ng kasalanan.
“Kuya,” sabi niya, “kailangan ko lang ng panahon.”
“Magkano lahat?”
“Hindi ko pa alam.”
“In eight months nakahiram ka ng milyon-milyon at hindi mo alam magkano?”
“Magulo.”
Inilapag ko sa harap niya ang listahan na ginawa ko.
Financing company.
Private lender.
Supplier.
Warehouse.
Credit cards.
Customer deposits.
“May hindi pa ba rito?”
Hindi siya tumingin.
Doon ko alam na meron.
“Carlo.”
Mahina siyang nagsalita.
“May isa pa.”
“Magkano?”
“Eight hundred.”
“Kanino?”
“Sa kaibigan.”
Napahawak si Mang Ernesto sa mesa.
“Walong daang libo?”
Tumango.
“At yung sasakyan?”
“Naka-finance.”
“Magkano ang balance?”
“Mga seven hundred.”
Napatawa ako nang mapait.
Sa papel, may milyon-milyon siyang property walong buwan na ang nakalipas.
Ngayon, halos lahat may naghahabol.
Biglang tumayo si Mang Ernesto.
Sinampal niya ang mesa.
“Binigay ko sayo lahat!”
Hindi gumalaw si Carlo.
“Apat na bahay! Lahat sayo! Wala akong ibinigay sa ate mo dahil sabi ko kailangan mo! Ganito ang ginawa mo?”
Doon sumabog si Carlo.
“Ano bang gusto ninyong gawin ko?”
Napatingin kaming lahat.
“Simula bata ako, paulit-ulit ninyong sinasabing kailangan kong umangat! Si Ate may magandang trabaho! Si Kuya Marco may negosyo! Ako lagi yung walang direksyon!”
“Hindi dahilan yan para magsinungaling!” sigaw ni Liza.
“Hindi mo alam ang pressure!”
Napailing ang asawa ko.
“Talaga?”
Tumayo siya.
“Alam mo ba kung ano ang pressure? Yung eighteen ako pero ako ang nagbabayad ng pamasahe ko dahil sinabi ni Papa na kapos tayo, habang binibilhan ka ng secondhand na motor.”
Namula si Carlo.
“Hindi na yun ang usapan.”
“Usapan yun. Kasi buong buhay mo, kapag nagkamali ka, may sumasalo.”
Tahimik ang silid.
“Hindi ka natutong bumagsak,” patuloy ni Liza, “kasi bago ka pa tumama sa lupa, inuunahan ka nila.”
Napaupo si Mang Ernesto.
Parang biglang tumanda nang sampung taon.
Pagkatapos ay tumingin sa akin si Carlo.
“Kuya, may pera ka naman sa business.”
Doon ako halos natawa.
“Pera ng negosyo iyon.”
“Pero kaya mong kumuha ng loan.”
“Kaya ko.”
Bahagyang lumiwanag ang mukha niya.
“Kung makakuha ka lang ng three million, mababayaran natin yung pinaka-urgent. Pagkatapos ibebenta natin nang maayos yung isang unit—”
“Anong isang unit?”
Tumigil siya.
“Tatlumpung segundo na akong nagbabasa ng papeles mo,” sabi ko. “Tatlong unit ang naka-collateral. Yung isa nabenta na. Wala kang malayang unit na ibebenta.”
“Pwede nating i-restructure.”
“Pwede kang makipag-negotiate.”
“Kuya—”
“Hindi ‘natin.’ Ikaw.”
Biglang nagsalita ang nanay niya.
“Marco, kung hindi mo siya tutulungan, tuluyan siyang lulubog.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ma, hindi po ako ang gumawa ng butas.”
“Pero kaya mong maghagis ng lubid.”
“Ginawa ko na noon.”
Hindi niya naintindihan.
Kaya pinaalala ko.
“Noong ginamit niya ang pangalan ko sa wedding contract, hindi ko siya kinasuhan. Pinagawa ko lang siyang umamin at ayusin iyon. Iyon na ang lubid.”
Tumingin ako kay Mang Ernesto.
“Noong binigay ninyo lahat ng property sa kanya, sinabi ko wala akong tutol.”
Kay Aling Rosa.
“Noong humingi kayo ng dagdag na pera sa kasal, tumanggi kami.”
Kay Carlo.
“At pagkatapos ng lahat ng iyon, pinili mong mangutang gamit ang apat na property.”
Tahimik siya.
“Hindi kita ililigtas sa consequence ng desisyon mo.”
Biglang tumayo si Carlo.
“Madali para sa iyo! Hindi naman ikaw ang mawawalan!”
Bago pa ako makasagot, si Liza ang tumayo sa pagitan namin.
“Ako ang nawalan.”
Natahimik siya.
“Ano?”
“Ako ang nawalan.”
Nangingilid ang luha ng asawa ko, pero hindi siya umiiyak.
“Nung araw na ibinigay nila sayo lahat, pinili kong manahimik. Sabi ko sa sarili ko, kapatid kita. Kung makakatulong sayo, okay lang.”
Lumapit siya ng isang hakbang.
“Pero ngayong sinira mo, gusto ninyo ulit kaming magbigay?”
Walang makasagot.
Akala ko iyon na ang pinakamasakit na bagay na maririnig namin sa gabing iyon.
Hindi pa pala.
Habang nag-aaway kami, tumunog ang cellphone ni Mang Ernesto.
Isang message mula sa abogado ng financing company.
May attached scanned document.
Binuksan niya.
Pagkatapos ay ibinigay sa akin.
Hindi iyon tungkol sa tatlong condo.
Ibang property ang nakalagay.
Isang 136-square-meter na lupa sa Antipolo.
Napatingin ako kay Liza.
Kilala niya ang address.
Iyon ang maliit na lupang minana ni Aling Rosa mula sa sarili niyang ina—ang lupang ilang taon nang sinasabi ng biyenan kong nakalaan daw balang araw para kay Liza.
May annotation na rin.
Ginamit din iyon bilang collateral sa isa pang obligation.
At sa ibaba ng mortgage document—
may pirma ni Aling Rosa.
Napahawak siya sa dibdib.
“Hindi ako pumirma niyan.”
Tumingin kaming lahat kay Carlo.
Biglang nawala ang kulay sa mukha niya.
Doon ko naisip ang dokumentong ginaya niya noon sa pangalan ko.
At doon ko rin naunawaan kung bakit hindi niya kayang tumingin sa sariling ina.
