Bahagi 3 — Nang Lumabas ang Totoong Pinanggagalingan ng Pagkain, Hindi Na Dalawang Isda ang Kailangang Bayaran Kundi Anim na Taong Pagsasamantala
Bahagi 3 — Nang Lumabas ang Totoong Pinanggagalingan ng Pagkain, Hindi Na Dalawang Isda ang Kailangang Bayaran Kundi Anim na Taong Pagsasamantala
Hindi agad nakapagsalita si Paolo.
Nakaupo lamang siya sa tapat ng nanay niya, hawak ang papel na may listahan ng mga padala sa GCash.
Ako naman ay tahimik na nakatayo sa tabi ng mesa.
Nakahilig sa pader ang umagang araw.
May tunog ng traysikel mula sa labas.
May batang sumisigaw sa kabilang bahay.
Normal ang buong paligid.
Pero sa loob ng kusina namin, parang may pumutok na bagay na anim na taon nang pilit tinatakpan.
“Ma,” mahinang sabi ni Paolo, “ano iyong sinabi mo?”
Humihikbi si Mama Cora.
“Hindi ko sinasadya…”
“Ano iyong sinabi mo kay Jenny?”
Hindi siya sumagot.
Nilapag ni Paolo ang papel.
“Sinabi mo bang ikaw ang bumibili ng pagkain dito?”
Pinahid ni Mama Cora ang luha niya.
“Paminsan-minsan lang naman.”
“Ma.”
Lumakas ang boses ni Paolo.
“Ano mismo ang sinabi mo?”
Napayuko siya.
At saka unti-unting lumabas ang kuwento.
Tuwing dumadalaw pala si Jenny, sinasabi ni Mama Cora na ang karamihan ng laman ng refrigerator ay galing sa ₱8,000 na ibinibigay ni Paolo.
Akala ni Jenny, nakikitira lamang ako sa perang ginagastos ng asawa ko.
Akala niya, si Mama Cora ang nag-aasikaso ng pagkain.
Akala niya, kaya walang problema kung kukuha siya.
Mas masahol pa—
Minsan pala si Mama Cora mismo ang nagsasabi,
“Kunin mo. Ako naman bumili niyan.”
Napaupo ako.
Hindi dahil nagulat ako sa pagkuha.
Kundi dahil biglang bumalik sa isip ko ang napakaraming pagkakataong ngumiti si Jenny habang binubuksan ang refrigerator namin na para bang sariling bahay niya iyon.
Noong Pasko, kumuha siya ng dalawang kahon ng keso.
Noong kaarawan ni Kyla, kinuha niya ang tatlong litro ng ice cream na binili ko para sa mga bisita namin kinabukasan.
Noong Mahal na Araw, nawala ang isang buong tray ng karne.
Noong minsang nagtanong ako, sinabi ni Mama Cora,
“Hayaan mo na. Minsan lang naman.”
Hindi pala minsan.
Sistema pala.
“Bakit?” tanong ni Paolo.
Iyon lang.
Isang salita.
Pero nanginginig ang boses niya.
Napatingin sa kaniya ang nanay niya.
“Anak…”
“Bakit?”
“Naawa ako sa kapatid mo.”
“May trabaho ang asawa ni Jenny.”
“Marami silang gastos.”
“Lahat tayo maraming gastos!”
Napatayo siya.
“May hulog kami sa kotse. May kuryente. Tubig. Internet. Pagkain. Gamot mo. Tapos binibigyan kita ng ₱8,000 buwan-buwan dahil akala ko ginagamit mo rito.”
“Ginagamit ko naman ang iba.”
“Magkano?”
Tahimik.
“Magkano, Ma?”
“Mga… tatlo.”
Napahawak si Paolo sa ulo.
“Ibig sabihin, halos limang libo kada buwan ang napupunta kay Jenny?”
“Huwag mo namang eksaktuhin.”
Napatawa si Paolo.
Pero walang saya.
“Iyon mismo ang lagi ninyong sinasabi kay Mara. Huwag kwentahin. Huwag eksaktuhin. Huwag maging madamot.”
Tumigil siya.
Pagkatapos ay tumingin sa akin.
At sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang lahat, nakita kong nahihiya siya.
Hindi iyong pilit na ekspresyon kapag alam niyang kailangan niyang magsabi ng “sorry.”
Tunay na hiya.
“Mara…”
Umiling ako.
“Huwag muna.”
Tumahimik siya.
Hindi ako galit dahil gusto kong manalo.
Galit ako dahil napagtanto kong ilang taon akong pinagmukhang masama habang ako pala ang nagbabayad sa kabutihang-loob ng ibang tao.
Tumingin ako kay Mama Cora.
“Ma, may gusto po akong malaman.”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Kapag binibigay ninyo kay Jenny iyong binibili ko, alam po ba niyang ako ang nagbayad?”
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi.”
“Kapag nagbibigay kayo ng pera sa kaniya, sinasabi ba ninyong galing iyon kay Paolo?”
Muli siyang natahimik.
“Hindi palagi.”
“Ano pong sinasabi ninyo?”
Pinisil niya ang laylayan ng damit niya.
“Minsan… sinasabi kong ipon ko.”
Napapikit ako.
Iyon pala iyon.
Hindi lang niya ibinibigay ang pinaghirapan namin.
Kinukuha rin niya ang pagkilala.
Sa harap ng anak niyang babae, siya ang mapagbigay na ina.
Sa harap ng anak niyang lalaki, siya ang matipid na nanay.
At sa loob ng bahay, ako ang madamot na manugang na mahilig “magbilang.”
Tumayo ako.
“Kunin natin ang telepono ninyo.”
Napatingin siya sa akin.
“Bakit?”
“Gusto kong tawagan si Jenny.”
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Huwag!”
Iyon ang pinakamabilis niyang sagot buong umaga.
Napatingin sa kaniya si Paolo.
“Bakit ayaw mo?”
“Hindi na kailangang idamay ang kapatid mo.”
“Ma, kasama siya rito.”
“Wala siyang alam!”
“Kung wala siyang alam, mas lalong kailangan niyang malaman.”
Nagsimula ulit umiyak si Mama Cora.
“Magkakagulo ang pamilya!”
Doon ako napangiti nang mapait.
“Ma, matagal nang magulo. Tahimik lang ako.”
Kinuha ni Paolo ang sarili niyang selpon.
Siya ang tumawag kay Jenny.
Hindi sumagot sa unang tawag.
Sa pangalawa, sinagot.
“Kuya?”
“Pumunta ka rito.”
“Bakit?”
“Ngayon.”
“May ginagawa kami—”
“Jenny.”
Tumigil si Paolo.
“Dalhin mo rin iyong asawa mo.”
Dalawampung minuto ang lumipas.
Dumating si Jenny kasama ang asawa niyang si Arnold.
Pagpasok pa lang niya, halatang inis na siya.
“Ano ba iyon? May pinuntahan sana kami.”
Pagkatapos ay nakita niya ang mukha ng nanay niya.
“Ano’ng nangyari?”
Hindi nagsalita si Mama Cora.
Si Paolo ang nagtulak ng mga resibo sa gitna ng mesa.
“Jenny, kapag kumukuha ka ng pagkain dito, sino ang akala mong bumili?”
Nagkunot-noo siya.
“Si Mama.”
Tumigil ang mundo ko nang isang segundo.
Tumingin si Paolo sa akin.
Hindi ko kailangan magsalita.
“Hindi,” sabi niya. “Karamihan diyan, si Mara.”
Napalingon si Jenny sa akin.
“Ha?”
“Karamihan ng groceries namin for the past six years, si Mara.”
Namula ang mukha ni Jenny.
“Hindi ko alam.”
Hindi ako agad naniwala.
“Pati iyong dalawang pompano noong isang araw?”
“Mama said sobra raw ang nabili niya.”
“Hindi siya ang bumili.”
Napahawak si Jenny sa bag niya.
“Hindi ko talaga alam.”
Sumingit si Arnold.
“Sandali lang. Iyong mga bigas din ba dati?”
“Oo,” sagot ko.
“Karne?”
“Oo.”
“Gatas?”
“Oo.”
Napalunok siya.
Tumingin siya kay Mama Cora.
“Ma, sinabi mo sa amin allowance mo iyon.”
Hindi makasagot ang biyenan ko.
Napatayo si Jenny.
“Pati iyong pera?”
Napakunot-noo si Paolo.
“Ano’ng pera?”
Biglang napahawak si Mama Cora sa braso ng anak niyang babae.
“Jenny, tama na.”
Pero huli na.
Nakita kong nagbago ang mukha ni Paolo.
“Anong pera?”
Napatingin si Jenny sa nanay niya.
Pagkatapos sa kuya niya.
“Akala ko alam mo.”
“Alam ko ang ano?”
“May ibinibigay si Mama sa amin para sa matrikula ni Kyla.”
“Magkano?”
“Kuya…”
“MAGKANO?”
Napaatras si Jenny.
“Mga ₱60,000 last year.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Si Paolo naman ay parang nawalan ng kulay.
“₱60,000?”
“Oo.”
“Ma, saan mo kinuha iyon?”
Hindi sumagot si Mama Cora.
Pero may naalala ako.
Biglang-bigla.
Noong nakaraang taon, nawalan ng laman ang maliit na sobre sa aparador namin.
Emergency fund iyon.
₱35,000.
Sinabi ni Paolo na baka nagamit niya noong ipagawa ang sasakyan.
Hindi ko na kinuwestiyon.
Dahil asawa ko siya.
Tumingin ako sa kaniya.
“Paolo.”
Napalingon siya.
“Yung emergency fund natin noong nakaraang taon.”
Nanlaki ang mata niya.
“Hindi ko ginamit iyon.”
Tahimik ang lahat.
Dahan-dahan akong tumingin kay Mama Cora.
“Ma?”
Napailing siya agad.
“Hindi…”
“Ma?”
“Hindi lahat!”
Napahawak ako sa likod ng upuan.
Pakiramdam ko kailangan kong kumapit.
“Magkano?”
“Dalawampu lang.”
Napapikit si Paolo.
“Twenty thousand?”
“Binalik ko naman ang iba!”
“KAILAN?”
“Unti-unti.”
“Tingnan mo nga ako!”
Nagsimula ulit siyang umiyak.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko naramdaman ang awa na dati kong nararamdaman.
Hindi dahil matigas ang puso ko.
Kundi dahil may pagkakaiba ang taong nagkamali at taong paulit-ulit na piniling magsinungaling dahil alam niyang may ibang sasalo sa gastos.
Umupo si Arnold.
Hinimas niya ang mukha niya.
“Hindi namin alam na galing sa inyo.”
Tahimik akong tumingin sa kanila.
“Ngayong alam ninyo na, ano ang gagawin ninyo?”
Napatingin sa akin si Jenny.
Hindi ko siya sinigawan.
Hindi ko siya minura.
Mas mahirap pala minsan ang simpleng tanong.
“Magkano lahat?”
tanong niya.
Kinuha ko ang talaan.
“Hindi ko kayang bilangin bawat pirasong karne at bawat kahon ng gatas sa anim na taon.”
Tumigil ako.
“Pero iyong perang direktang ipinadala sa iyo mula sa allowance ni Paolo nitong nakaraang labindalawang buwan, nasa ₱51,300.”
Napayuko siya.
“Hindi kasama ang pagkain.”
Tahimik si Arnold.
Pagkatapos ay sinabi niya,
“Babayaran namin.”
Napatingin sa kaniya si Jenny.
“Arnold—”
“Babayaran natin.”
Matigas ang boses niya.
“Hindi natin alam noon. Alam na natin ngayon.”
Tumango ako.
“Hindi ko hinihinging bayaran ninyo lahat ng kinain ninyo.”
Nagulat sila.
“Pero iyong ₱20,000 na kinuha sa emergency fund, gusto kong maibalik.”
Agad tumango si Arnold.
“At simula ngayon,” dagdag ko, “walang kukuha ng kahit ano sa bahay na ito nang hindi nagpapaalam.”
Tumango ulit siya.
Si Jenny naman ay umiiyak na rin.
“Mara, sorry.”
Hindi ako agad sumagot.
Dahil hindi ko gustong magsinungaling at sabihing okay lang.
Hindi okay.
Kaya sinabi ko ang totoo.
“Tatanggapin ko ang sorry mo kapag nakita kong hindi na mauulit.”
Tumango siya.
Walang yakapan.
Walang biglaang pagkakasundo.
Pero mas totoo iyon kaysa sa mga eksenang pilit maganda ang pagtatapos kahit walang nagbago.
Pagkaalis nila, kaming tatlo na lang ulit ang naiwan.
Ako.
Si Paolo.
At si Mama Cora.
Tahimik ang bahay.
Sa wakas, ako ang nagsalita.
“May kailangan tayong ayusin.”
Tumingin si Mama Cora sa akin.
“Papalayasin mo ako?”
Hindi ko inaasahan ang tanong.
“Hindi.”
Napatingin si Paolo sa akin.
“Pero hindi na puwedeng gaya dati.”
Umupo ako sa tapat nila.
“Una, iyong ₱8,000 allowance ni Ma, hindi na cash.”
Napakunot-noo si Mama Cora.
“Bakit?”
“Dahil para sa pangangailangan ninyo iyon. Gamot, personal na gamit, pamasahe. Kung may kailangan, bibilhin natin.”
“Parang bata naman ako.”
“Hindi po. Pero pagkatapos ng nangyari, kailangan munang bumalik ang tiwala.”
Hindi siya sumagot.
“Pangalawa, wala nang ipapamigay na pagkain o gamit nang walang pahintulot ng bumili.”
Tumango si Paolo.
“Pangatlo, hindi ko na sasagutin nang mag-isa ang grocery.”
Tumingin ako sa asawa ko.
“Hatian tayo.”
Agad siyang tumango.
“Fair.”
“Hindi lang pera.”
“Ano pa?”
“Pamamalengke.”
Napahinto siya.
“Ha?”
“Salitan tayo.”
Halos mapangiti ako.
“Para alam mong hindi kusang tumutubo ang karne sa freezer.”
Napayuko siya.
At sa wakas, natawa siya nang mahina.
Hindi ako natawa.
Hindi pa.
“Mara…”
Tumingin siya sa akin.
“Sorry.”
Hindi ko pinadali.
“Para saan?”
Napahinga siya nang malalim.
“Para tinawag kitang madamot.”
Tahimik ako.
“Para hindi kita pinakinggan.”
Tumango ako nang kaunti.
“Para hinayaan kong isipin mong normal lang na kunin ang binili mo dahil pamilya naman.”
Tuloy siya.
“At para sa anim na taon na hindi ko man lang inalam kung gaano kalaki ang ambag mo rito.”
Doon ako unang lumambot.
Hindi dahil sa salitang “sorry.”
Kundi dahil sa unang pagkakataon, tiyak kung ano ang ipinagso-sorry niya.
“May isa pa.”
sabi ko.
“Ano?”
“Huwag mo akong ipahiya sa harap ng nanay mo kapag may hindi tayo pagkakasunduan.”
Tumango siya.
“Hindi na.”
“At huwag mong tawaging maliit na bagay ang isang bagay dahil hindi ikaw ang nawalan.”
Mas matagal bago siya tumango.
Pero ginawa niya.
“Hindi na.”
Kinagabihan, hindi ako nagluto.
Si Paolo ang namalengke.
Umuwi siyang pawisan, may dalang isang buong manok, gulay, luya, bawang at prutas.
“₱1,670,” sabi niya habang inilalapag ang supot.
Tumingin ako sa kaniya.
“Ang mahal pala.”
Natawa siya nang alanganin.
“Oo.”
Si Mama Cora ay tahimik lang sa sofa.
Pagkatapos ng ilang minuto, tumayo siya.
“Tutulungan ko kayong maghiwa.”
Hindi ko alam kung iyon ang paraan niya ng paghingi ng tawad.
Hindi rin ako nagkunwaring sapat na iyon.
Pero hinayaan ko siyang tumulong.
Sa sumunod na mga linggo, unti-unting nagbago ang bahay.
Kapag may gustong dalhin si Mama Cora kay Jenny, nagtatanong siya.
“Mara, puwede bang bigyan ko sila ng dalawang mangga?”
“Oo po.”
“Mara, may sobra bang tinapay?”
“Meron.”
Maliit na bagay.
Pero ang respeto madalas nagsisimula sa maliliit na tanong.
Si Paolo naman, natutong tumingin sa presyo.
Isang araw, nasa palengke kami nang makita niya ang presyo ng hipon.
“₱560 isang kilo?”
Napatingin ako sa kaniya.
“Ano’ng problema?”
“Sobrang mahal.”
“May nakilala akong dati nagsabing huwag masyadong eksaktuhin.”
Natahimik siya.
Pagkatapos ay tumawa.
“Deserved ko iyon.”
Pagkaraan ng dalawang buwan, naibalik nina Jenny at Arnold ang ₱20,000.
Hindi isang bagsakan.
Apat na hulog.
Bawat padala, may mensahe.
“Para sa emergency fund ninyo.”
Hindi ko sila minadali.
Pero pinanatili namin ang hangganan.
Hindi na basta pumapasok si Jenny at nagbubukas ng refrigerator.
Kapag pumupunta sila, may dala na silang sariling pagkain.
Minsan, siya pa ang nagdadala ng prutas para kay Mama Cora.
At isang Linggo, may dala siyang dalawang malalaking pompano.
Nang makita ko iyon, pareho kaming napatigil.
Inilapag niya ang supot sa mesa.
“Bago mo isipin,” sabi niya, “ako bumili.”
Napangiti ako.
“Sigurado?”
“Oo.”
“May resibo?”
Napanganga siya.
Si Paolo ang unang tumawa.
Pagkatapos si Arnold.
Pati ako natawa.
Si Mama Cora lang ang hindi agad tumawa.
Lumapit siya sa akin.
“Mara.”
“Ano po?”
“Pwede ba kitang makausap?”
Lumabas kami sa maliit na terasa.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya,
“Galit ka pa ba sa akin?”
Tiningnan ko siya.
Hindi ko gustong magsinungaling.
“Hindi na tulad dati.”
Napayuko siya.
“Pero hindi ibig sabihin na nakalimutan ko.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Napahawak siya sa gilid ng upuan.
“Ang totoo… noong namatay ang tatay nina Paolo, lagi kong iniisip na kailangan kong patunayan kay Jenny na kaya ko pa rin siyang alagaan. Siya iyong bunsong anak. Siguro nasobrahan ako.”
Hindi ako nagsalita.
“Kapag nagbibigay ako sa kaniya, pakiramdam ko mabuting nanay pa rin ako.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero hindi ko napansin na para magmukha akong mabuting nanay sa isang anak, ginagawa kitang masamang asawa sa isa.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong buong-buo niyang inamin iyon.
Walang dahilan.
Walang “pero.”
Walang “kasi.”
Kaya sinabi ko,
“Ma, puwede naman po kayong maging mabuting nanay nang hindi kinukuha ang pag-aari ng iba.”
Tumango siya.
“Alam ko na ngayon.”
Pagkatapos ay inilabas niya ang isang maliit na sobre.
Iniabot sa akin.
“Ano po ito?”
“Hindi malaki.”
Binuksan ko.
May ₱5,000.
Napatingin ako sa kaniya.
“Ma—”
“Hindi ito bayad sa lahat.”
Mabilis niyang sinabi.
“Alam kong hindi kayang bayaran ng pera iyon.”
Napaluha siya.
“Pero gusto kong magsimula.”
Ibinalik ko sana.
Hindi niya tinanggap.
“Kunin mo.”
Tahimik akong nakatingin sa kaniya.
Pagkatapos ay tinanggap ko.
Hindi dahil kailangan ko ang pera.
Kundi dahil minsan, ang unang totoong pagbabago ay kapag ang taong sanay kumuha ay natutong magbalik.
Nang gabing iyon, ako ang nagluto ng dalawang pompano.
Isa, pinasingawan ko na may luya at sibuyas.
Ang isa, niluto ko sa maasim na sabaw na may kamatis.
Umupo kaming anim sa mesa.
Ako.
Si Paolo.
Si Mama Cora.
Si Jenny.
Si Arnold.
At si Kyla.
Habang kumakain, biglang sinabi ni Kyla,
“Tita Mara, mas masarap pala kapag sabay-sabay tayo kumain.”
Napangiti ako.
“Oo.”
“Tapos hindi inuuwi ni Mama ang ulam.”
Nabilaukan si Jenny.
Natawa si Arnold.
Napahawak si Paolo sa noo.
Pati si Mama Cora ay napatawa sa wakas.
At ako?
Ako rin.
Dahil sa unang pagkakataon, ang dalawang isda sa mesa ay hindi simbolo ng kung sino ang may karapatang kumuha.
Pagkain lang sila.
Pagkaing binili nang may pahintulot.
Niluto nang walang sama ng loob.
At pinagsaluhan ng mga taong natutong magtanong bago kumuha.
Mula noon, hindi na naging problema sa bahay namin kung may karne ba o puro gulay.
Hindi rin problema kung may bisitang gustong mag-uwi ng pagkain.
Simple na lang ang patakaran.
Magtanong.
Magpaalam.
At huwag tawaging “madamot” ang taong naglalagay ng hangganan sa bagay na siya ang pinaghirapan.
Dahil natutunan ko sa labingwalong araw na iyon na hindi kailangan ng sigawan para marinig ka.
Minsan, kailangan mo lamang tigilan ang tahimik na pagsalo sa lahat.
Hayaan mong makita ng iba kung magkano ang presyo.
Hayaan mong sila mismo ang pumila sa palengke.
Hayaan mong sila ang maglabas ng pera.
At hayaan mong maramdaman nila ang bigat ng mga bagay na matagal nilang tinatawag na “maliit lang.”
Dahil hindi talaga dalawang pompano ang nagpabago sa pamilya namin.
Ang nagpabago sa amin ay ang araw na tumigil akong magbayad para sa ugaling hindi naman ako ang gumawa.
At mula noon, sa bahay namin, ang pagiging pamilya ay hindi na dahilan para walang hangganan.
Ito na mismo ang dahilan kung bakit kailangan naming igalang iyon.
