Bahagi 3 — Nang Bumalik ang Katotohanan sa Mesa, Kami Rin ang Nagbayad sa Lahat
Bahagi 3 — Nang Bumalik ang Katotohanan sa Mesa, Kami Rin ang Nagbayad sa Lahat
Hindi ko alam kung gaano katagal akong nakatayo sa kusina habang hawak ang mga papel.
Ang alam ko lang, nang lingunin ko si Nanay, hindi ko na makita ang matandang babaeng inakala kong kailangan kong ipagtanggol sa lahat ng pagkakataon.
Ang nakita ko ay isang taong matagal nang sinusubukan ang hangganan ng asawa ko dahil alam niyang palagi akong kakampi sa kanya.
“Ma.”
Hindi siya tumingin.
“Inaasahan mong mapuno ako kay Liza?”
“Nagbibiro lang kami ni Teresa.”
“Ilang beses?”
“Paolo—”
“Ilang beses ninyong pinag-usapan na paalisin ang asawa ko sa sarili naming bahay?”
Tumayo siya.
“Huwag mo akong kausapin nang ganiyan. Nanay mo ako.”
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ako natinag sa pangungusap na iyon.
“Alam ko. At dahil nanay kita, napakaraming bagay ang pinalampas ko.”
Itinaas ko ang screenshot.
“Pero dahil asawa ko si Liza, dapat matagal na kitang pinigilan.”
Umikot ang mata niya.
“Kung matino ang asawa mo, hindi kayo aabot dito.”
Doon ako natawa.
Hindi dahil nakakatawa.
Dahil noon ko nakita kung gaano karaming taon akong nabuhay sa parehong paraan ng pag-iisip.
Kapag may problema, si Liza ang mag-aayos.
Kapag may kulang, si Liza ang magtitipid.
Kapag may masamang sinabi si Nanay, si Liza ang dapat umunawa.
Kapag may argumento, si Liza ang dapat tumahimik.
At kapag ako ang nawalan ng kontrol, kasalanan pa rin ni Liza dahil “sumagot” siya.
“Hindi siya ang sumipa sa sarili niya, Ma.”
Tumahimik si Nanay.
“Ako iyon.”
Binalik ko ang mga papel sa envelope.
“Walang anumang sinabi niya ngayong gabi ang nagbibigay sa akin ng karapatang gawin iyon.”
“Galit ka lang.”
“At dahil galit ako, puwede akong manakit?”
Wala siyang maisagot.
Bumalik ako sa ospital bago mag-umaga.
Nasa hallway pa rin si Maribel.
Tinignan niya ang envelope sa kamay ko.
“Alam mo na?”
Tumango ako.
“Lahat?”
“Sa tingin ko.”
Umiling siya.
“Hindi pa.”
Parang kinabahan akong muli.
“Ano pa?”
Umupo siya sa tabi ko.
“Tatlong buwan nang gustong kausapin ni Liza tungkol sa nanay mo.”
“Bakit hindi niya ginawa?”
“Ginawa niya.”
Napatingin ako sa kanya.
“Dalawang beses.”
Naalala ko.
Isang gabi, habang nanonood ako ng basketball, sinabi ni Liza, “Paolo, puwede ba nating pag-usapan ang expenses ni Mama?”
Sumagot ako, “Bukas na. Pagod ako.”
Noong ikalawang beses, nasa trabaho ako.
Nag-message siya.
“May problema tayo sa budget dahil sa gamot ni Mama.”
Sinagot ko:
“Ikaw na muna bahala. Bawi ako sa sahod.”
Hindi ko na siya tinanong pagkatapos noon.
Dahil palagi naman niyang nagagawan ng paraan.
Iyon ang problema.
Masyado akong nasanay na nagagawan niya ng paraan ang lahat.
“Alam mo ba,” sabi ni Maribel, “na nagsangla siya ng bracelet?”
Napatingin ako sa kanya.
“Anong bracelet?”
“Yung regalo mo noong tenth anniversary ninyo.”
Parang may kumuyom sa dibdib ko.
“Hindi.”
“Kailangan ni Mama Cora ng laboratory test. Kulang ang pera. Ayaw niyang sabihin sa iyo kasi kakabayad mo lang daw ng motor.”
Naalala ko ang bracelet.
Manipis na gold chain na may maliit na bilog na pendant.
Pinag-ipunan ko iyon.
Minsan ko pang tinanong si Liza kung nasaan.
Sabi niya, “Nasa drawer.”
Hindi ko chineck.
“Magkano?”
“Anim na libo mahigit ang nakuha niya.”
Napayuko ako.
Ang motor na ipinagmamalaki kong nabayaran ko buwan-buwan ay dumating sa panahong isinasangla ng asawa ko ang regalo ko para may pambili ng gamot ang nanay ko.
Makalipas ang ilang minuto, lumabas si Mika mula sa emergency room.
Gusot ang buhok niya.
Hawak niya ang stuffed rabbit na binili namin sa kanya noong birthday niya.
Nang makita niya ako, huminto siya.
Karaniwan, tumatakbo siya papunta sa akin.
Noong umagang iyon, umatras siya.
Isang hakbang lang.
Pero sapat iyon para wasakin ako.
“Mika.”
Hindi siya sumagot.
Lumuhod ako.
“Anak…”
Hinawakan niya ang damit ni Maribel.
“Tita, dito lang ako.”
Hindi ko ipinilit.
“Okay.”
Iyon lang ang sinabi ko.
“Dito ka lang.”
Bandang alas-siyete, pinayagan akong makita si Liza.
May benda ang kaliwang braso niya at namamaga ang bahagi ng balakang niya.
Nang pumasok ako, hindi niya ako tiningnan.
Inilapag ko ang envelope sa maliit na mesa.
“Nakuha ko.”
“Salamat.”
“Liza…”
“Paolo, huwag muna.”
Tumahimik ako.
Pagkalipas ng ilang segundo, siya rin ang nagsalita.
“Alam mo kung bakit ko pinakuha iyan?”
Tumango ako.
“Dahil sa usapan nila.”
“Hindi lang iyon.”
Binuksan niya ang envelope.
Sa loob ay may mga photocopy ng resibo.
May tala ng mga ipinambili.
May screenshots.
May remittance records.
May listahan ng mga petsa.
“Bakit mo iniipon lahat?”
“Dahil alam kong darating ang araw na sasabihin ng nanay mo na nagsisinungaling ako.”
Wala akong maisagot.
“At alam kong malamang maniniwala ka sa kanya.”
Iyon ang masakit.
Dahil tama siya.
“Pasensya na.”
Tumingin siya sa akin sa unang pagkakataon.
“Hindi ko kailangan ng pasensya mo ngayon.”
Napayuko ako.
“Alam ko.”
“Hindi, Paolo.”
Umiling siya.
“Hindi mo alam.”
Nangingilid ang luha sa mata niya pero matatag ang boses.
“Kapag nagsisigawan tayo, ilang oras lang ang galit. Pero noong sinipa mo ako, may isang bagay na nagbago. Ngayon, kapag nakikita kitang lumalapit, automatic akong kinakabahan.”
Parang hindi ako makahinga.
“Hindi ko na uulitin.”
“Alam mo kung ilang lalaki ang nagsabi niyan pagkatapos ng unang beses?”
Natahimik ako.
“Hindi ko hinihingi na paniwalaan mo agad.”
“Mabuti.”
Tumingin siya sa bintana.
“Dahil hindi kita paniniwalaan dahil lang sinabi mo.”
Makalipas ang dalawang araw, pinayagang umuwi si Liza.
Pero hindi siya umuwi sa bahay namin.
Sumama siya kay Maribel sa Antipolo.
Kasama si Mika.
Hindi ko sila pinigilan.
Sa totoo lang, wala akong karapatang pigilan sila.
Nang umuwi akong mag-isa, naghihintay si Nanay sa sala.
“Hanggang kailan ba ang drama ng asawa mo?”
Doon ako tuluyang napagod.
“Ma, mag-empake ka.”
Nanlaki ang mata niya.
“Ano?”
“Mag-empake ka.”
“Pinapalayas mo ako?”
“Hindi kita itatapon sa kalsada. Maghahanap ako ng maliit na apartment malapit sa simbahan. Babayaran ko ang unang dalawang buwan. Pagkatapos noon, ang pensiyon mo ang gagamitin mo.”
Namula ang mukha niya.
“Dahil sa babaeng iyon?”
“Dahil sa ginawa natin sa babaeng iyon.”
“Ako ba ang sumipa?”
“Hindi.”
Huminga ako.
“Ako.”
Itinuro ko ang screenshot sa mesa.
“Pero ikaw ang matagal na nagtutulak sa sitwasyon. At ako ang tanga na hinayaan kitang gawin iyon.”
“Mas pipiliin mo asawa mo kaysa nanay mo?”
“Hindi ito paligsahan.”
“Ganiyan lang?”
“Ma, ilang taon mo akong pinalaki para maging matinong lalaki. Kung gagamitin ko ang pagiging anak para bigyang-katwiran ang pananakit sa asawa ko, ano ang silbi ng pagpapalaki mo sa akin?”
Umiyak siya.
Noong araw na iyon, unang beses kong nakitang umiyak si Nanay hindi dahil may sakit siya, kundi dahil hindi gumana ang guilt na nakasanayan niyang gamitin sa akin.
Tinawagan niya si Ate Teresa.
Narinig ko ang usapan mula sa kusina.
“Teresa, baka puwede akong sa inyo muna.”
Matagal na katahimikan.
Pagkatapos, lumakas ang boses ni Nanay.
“Ano’ng ibig mong sabihin maliit ang bahay?”
Isa pang katahimikan.
“Eh iyong walong libong ipinadala ko?”
Doon ko napapikit.
Ang perang dahilan kung bakit walang karne ang hapunan namin ay napunta sa anak na ayaw man lang siyang patuluyin ng ilang araw.
Makalipas ang tawag, hindi ako nangutya.
Hindi ko sinabi, “Kita mo?”
Hindi na kailangan.
Alam niya.
Sa loob ng isang linggo, nakahanap ako ng maliit ngunit maayos na studio unit para kay Nanay, dalawang jeep mula sa amin.
May sariling banyo.
May maliit na kusina.
Malapit sa health center.
Inayos ko ang automatic payment ng ilang pangunahing bayarin niya, pero hindi ko na ibinigay sa kanya ang dating kalayaan na ipasa sa iba ang perang nakalaan sa gamot at pagkatapos ay ipaako kay Liza ang kakulangan.
Kay Ate Teresa naman, direkta akong pumunta.
Nasa labas ng tindahan nila ang asawa niya nang dumating ako.
“Ano’ng kailangan mo?” tanong ni Ate.
Inilapag ko sa mesa ang photocopies ng remittance.
“Simula ngayon, kung hihingi ka kay Nanay, sabihin mo sa akin kung para saan.”
Sumimangot siya.
“Pera naman niya iyon.”
“Tama.”
“Eh bakit nakikialam ka?”
“Dahil kapag nauubos iyon, si Liza ang pinagbabayad ninyo nang patago.”
“Hindi ko naman pinilit ang asawa mo.”
“Kayo ang nagsabing hayaan siyang mag-abono.”
Hindi nakasagot si Ate.
“At kayo rin ang nag-uusap tungkol sa pagpapaalis sa kanya.”
“Joke lang iyon.”
“Pareho kayo ni Nanay.”
“Ano?”
“Kapag kayo ang nananakit, joke. Kapag si Liza ang sumagot, kawalan ng respeto.”
Tumayo ako.
“Hindi na iyon gagana.”
Hindi natuwa ang pamilya namin sa nangyari.
May tiyahin akong nagsabing dapat daw “pag-usapan sa loob ng bahay.”
May pinsan akong nagsabing normal lang daw ang away mag-asawa.
May nagsabi pang kailangan lang ni Liza na “magpakumbaba nang kaunti.”
Dati, mananahimik ako.
Ngayon, ako mismo ang sumagot.
“Hindi normal ang manakit.”
Iyon lang.
Hindi ko ikinuwento ang pribadong detalye ni Liza.
Hindi ko ipinakita ang mga litrato ng pasa niya.
Hindi ko siya ginawang ebidensiya para linisin ang pangalan ko.
Ako ang nagsabi sa pamilya kung ano ang ginawa ko.
“Sinipa ko ang asawa ko. Mali ako. Hindi ninyo kailangang gumawa ng dahilan para sa akin.”
Doon tumigil ang karamihan.
Dahil mahirap ipagtanggol ang isang taong ayaw nang magtago sa dahilan.
Pero ang pinakamabigat na kabayaran ko ay hindi pera.
Hindi ang paglipat ni Nanay.
Hindi ang mga tingin ng kamag-anak.
Si Mika.
Sa unang dalawang buwan, tuwing kukunin ko siya para kumain sa labas, ayaw niyang sumakay agad sa motor ko.
Tinitingnan muna niya ang mukha ko.
Parang sinusukat kung galit ba ako.
Isang Sabado, habang kumakain kami ng spaghetti sa isang maliit na fast-food restaurant, bigla siyang nagtanong:
“Daddy?”
“O?”
“Kapag galit ka ulit kay Mommy, sisipain mo ulit siya?”
Parang may humiwa sa loob ng dibdib ko.
Hindi ko sinabi ang madaling sagot na, “Hindi na.”
Sa halip, sinabi ko:
“Mali ang ginawa ni Daddy. Hindi dapat sinasaktan ang tao kapag galit. Kaya may mga bagay na ginagawa si Daddy ngayon para matutong hindi na maging ganoon.”
“Anong bagay?”
“May kinakausap akong counselor.”
Hindi niya alam kung ano iyon.
“Parang teacher?”
“Medyo.”
“Pinapagalitan ka?”
Napangiti ako nang mapait.
“Minsan, tinuturuan akong huwag sisihin ang ibang tao sa galit ko.”
Nag-isip siya.
Pagkatapos ay sinubo ang spaghetti.
“Dapat matuto ka.”
“Oo.”
Tumango ako.
“Dapat talaga.”
Hindi agad kami nagkabalikan ni Liza.
Anim na buwan kaming magkahiwalay.
Sa panahong iyon, pinadalhan ko siya ng pera para kay Mika sa takdang araw nang hindi niya kailangang manghingi.
Hindi ko ginamit ang pera para pilitin siyang bumalik.
Hindi ko rin araw-araw tinatanong kung pinatawad na niya ako.
Dumalo ako sa counseling.
Inayos ko ang finances namin.
Nagbukas kami ng malinaw na listahan ng household expenses.
Wala nang “ikaw na muna bahala.”
Wala nang gastusing ibinabagsak sa kanya nang walang usapan.
Nang minsang maospital muli si Nanay dahil sa mataas na blood pressure, ako mismo ang nagdala sa kanya.
Hindi ko tinawagan si Liza para magbantay.
Nang sabihin ni Nanay, “Dati si Liza ang gumagawa nito,” diretso akong sumagot:
“Dahil pinabayaan kong siya ang gumawa ng responsibilidad ko.”
Tahimik siya pagkatapos noon.
Mga walong buwan matapos ang gabing iyon, humingi si Nanay na makausap si Liza.
Hindi ako namagitan.
Hindi ko sinabi kay Liza na pumayag.
Sinabi ko lang:
“Nagtanong si Nanay. Ikaw ang magdesisyon.”
Makalipas ang dalawang linggo, pumayag siya.
Nagkita sila sa isang maliit na café malapit sa simbahan.
Nasa kabilang mesa ako kasama si Mika.
Hindi ko marinig ang buong usapan.
Pero nakita kong inilabas ni Nanay ang isang maliit na supot.
Ang anniversary bracelet ni Liza.
Nabawi niya mula sa pawnshop gamit ang bahagi ng pensiyon niya.
Nalaman ko kalaunan na ibinigay niya iyon kay Liza at sinabi:
“Hindi sapat ito para tumbasan ang ginawa ko.”
Hindi agad kinuha ni Liza.
Matagal niya iyong tiningnan.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi po talaga sapat.”
Dati, magagalit si Nanay sa sagot na iyon.
Noong araw na iyon, tumango lang siya.
“Oo.”
Iyon marahil ang unang totoong paghingi niya ng tawad.
Hindi dahil sinabi niyang “sorry.”
Kundi dahil hindi niya pinilit si Liza na tanggapin iyon.
Sa huli, kinuha ni Liza ang bracelet.
Pero hindi niya agad isinuot.
Makalipas ang labing-isang buwan mula nang umalis siya sa bahay, tinanong niya ako:
“Paolo, gusto mo pa bang ayusin?”
“Oo.”
“Hindi ibig sabihin na bumalik ako, burado na lahat.”
“Alam ko.”
“Hindi na titira kasama natin ang nanay mo.”
“Alam ko.”
“Kapag may problema tayo, hindi mo ako hahawakan, haharangin, sisigawan o tatakutin.”
“Oo.”
“At kapag sinabi kong kailangan ko ng espasyo, bibigyan mo ako.”
“Oo.”
Matagal niya akong tiningnan.
“Hindi sapat ang oo.”
Tumango ako.
“Kaya ipapakita ko.”
Lumipat kami sa isang inuupahang bahay sa Cainta.
Maliit lang.
Dalawang kuwarto.
May bintanang nakaharap sa isang makitid na eskinita kung saan tuwing umaga ay may nagtitinda ng pandesal.
Walang mamahaling gamit.
Walang malaking sala.
Pero sa unang gabi namin roon, may kakaibang katahimikan.
Hindi iyong katahimikang puno ng takot.
Kundi iyong katahimikang alam mong walang naghihintay ng susunod na sigawan.
Isang Linggo, halos isang taon at kalahati pagkatapos ng gabing iyon, umuwi ako mula sa palengke.
Naabutan kong nagluluto si Liza.
Pritong talong.
Ginisang sayote.
May maliit na pritong bangus sa gitna.
Natigilan ako sa pinto.
Napansin niya.
“Bakit?”
“Wala.”
Alam niyang nagsisinungaling ako.
Tiningnan niya ang mga pagkain.
Pagkatapos ay tumingin sa akin.
“Naalala mo?”
“Oo.”
Tahimik akong naglapag ng grocery bag.
“Liza…”
“Tapos na ang hapunan.”
“Hindi iyong pagkain.”
Alam niya ang ibig kong sabihin.
Lumapit ako pero huminto ako nang may pagitan pa sa amin.
“Hindi ko kailanman makakalimutan iyong ginawa ko.”
Hindi siya sumagot.
“Pero ayoko ring gamitin ang pagsisisi para gawing sentro ang sarili ko. Ikaw ang nasaktan. Ikaw ang dapat may karapatang magtakda kung paano tayo uusad.”
Tumingin siya sa akin nang matagal.
Pagkatapos ay inabot niya ang sandok.
“Kung gusto mong makatulong, maghain ka.”
Kinuha ko iyon.
Mula sa mesa, tumawa si Mika.
“Daddy, huwag mong ubusin ang bangus!”
Napangiti ako.
“Hindi ko gagalawin.”
“Promise?”
“Promise.”
Makalipas ang ilang minuto, may kumatok.
Si Nanay.
May dala siyang dalawang mangga at isang maliit na supot ng tinapay.
Hindi na siya basta pumapasok.
Naghihintay na siyang pagbuksan.
Maliit na detalye iyon.
Pero alam kong malaking pagbabago iyon para sa kanya.
“Pwede ba akong makikain?” tanong niya.
Tumingin ako kay Liza.
Hindi ako sumagot para sa kanya.
Si Liza ang tumango.
“Pwede po.”
Umupo si Nanay.
Tiningnan niya ang hapag.
Pritong talong.
Sayote.
Bangus.
Napangiti siya nang mahina.
“Masarap ang gulay.”
Napatingin kaming lahat sa kanya.
Napakamot siya sa noo.
“Ano? Bawal magbago?”
Napatawa si Mika.
Pati si Liza ay napangiti.
Hindi perpekto ang pamilya namin pagkatapos noon.
May mga araw pa ring nagtatalo kami.
May mga pagkakataong bumabalik ang dating ugali ni Nanay at kailangan ko siyang paalalahanan sa hangganan.
May mga pagkakataong napapataas ang boses ko at kusa akong lumalayo muna para kumalma.
At may mga pagkakataong nakikita ko pa rin sa mukha ni Liza ang bakas ng pag-iingat.
Hindi ko siya sinisisi.
Ang tiwala ay hindi plato na kapag nabasag ay didikitan mo lang at kunwari walang nangyari.
May bitak.
May marka.
At responsibilidad ng taong nakabasag na huwag nang ihulog muli.
Si Ate Teresa naman, nang tumigil ang regular na padala ni Nanay, napilitan ding ayusin ang sarili nilang gastusin.
Hindi na siya nakakahingi ng malaking halaga gamit lamang ang linyang, “Pamilya naman tayo.”
Nang minsang humingi siya ulit kay Nanay ng ₱10,000, ang sagot ni Nanay ay:
“May gamot at renta rin ako. Kung may sobra, saka tayo mag-usap.”
Iyon ang unang beses na nakita kong natutong magsabi ng hindi ang nanay ko sa paborito niyang anak.
At marahil, iyon din ang unang beses niyang naunawaan kung gaano kalaking pinsala ang nagagawa kapag ang isang tao ay palaging sinasalo ng iba.
Isang gabi, halos dalawang taon pagkatapos ng nangyari, nakatulog na si Mika nang makita kong nakaupo si Liza sa kusina.
Suot niya ang bracelet.
Iyong isinangla niya noon.
Iyong binawi ni Nanay.
Umupo ako sa kabilang dulo ng mesa.
“Ngayon mo lang ulit sinuot.”
Tiningnan niya ang pulseras.
“Matagal bago hindi masakit tingnan.”
Tumango ako.
“Salamat dahil binigyan mo pa ako ng pagkakataon.”
Umiling siya.
“Huwag mong isipin na utang na loob mo sa akin ang pagkakataong ito.”
Napatingin ako sa kanya.
“Pinili kong bumalik dahil nakita kong nagbago ka. Pero kung hindi ka nagbago, hindi ako babalik.”
“Oo.”
“At kung bumalik ka sa dati…”
“Alam ko.”
Ngumiti siya nang bahagya.
“Mabuti.”
May katahimikan.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit sa gabing iyon?”
“Yung sinipa kita?”
“Hindi lang.”
Napayuko ako.
“Ano?”
“Yung bago mo ako sinipa, tumingin ako sa iyo dahil umaasa akong ikaw ang kakampi sa akin.”
Wala akong naisagot.
Iyon ang pangungusap na dala ko hanggang ngayon.
Dahil minsan, hindi nagsisimula ang pagkasira ng isang pamilya sa malalaking lihim, pagtataksil o milyon-milyong utang.
Minsan, nagsisimula ito sa isang napakaliit na sandali.
Isang taong pagod.
Isang hapunang simple.
Isang magulang na hindi marunong huminto.
Isang asawa na piniling manahimik sa maling oras.
At isang galit na pinayagang maging dahilan para manakit.
Noong gabing sinipa ko si Liza, akala ko ipinagtatanggol ko ang nanay ko.
Ang totoo, wala akong ipinagtanggol.
Sinira ko lang ang tiwala ng babaeng apat na buwan nang tahimik na nagbabayad ng gamot ng nanay ko habang binabawasan ang sarili niyang pagkain.
Napatawad ako ni Liza.
Pero hindi dahil karapat-dapat akong patawarin.
Napatawad niya ako dahil iyon ang pinili niya matapos makita ang mahabang pagbabago.
At ang pinakamahalagang natutunan ko?
Ang tunay na pagsisisi ay hindi iyong umiiyak ka pagkatapos manakit.
Hindi iyong bibili ka ng bulaklak.
Hindi iyong sasabihin mong, “Nadala lang ako ng galit.”
Ang tunay na pagsisisi ay kapag tinanggap mong walang ibang may kasalanan sa kamay, paa, salita at desisyong ikaw mismo ang gumamit.
At pagkatapos, araw-araw mong pinatutunayang hindi na kailangang matakot sa iyo ng mga taong sinasabi mong mahal mo.
Hanggang ngayon, kumakain pa rin kami ng simpleng hapunan.
Minsan gulay lang.
Minsan itlog.
Minsan sardinas kapag petsa de peligro.
At tuwing may reklamo si Mika na, “Walang chicken?”
Nakangiti na lang si Liza.
Ako naman ang unang nagsasabi:
“May pagkain sa mesa. Magpasalamat tayo.”
Pagkatapos, ako ang naghuhugas ng pinggan.
Hindi dahil kabayaran iyon sa ginawa ko.
Walang gawaing bahay ang makakabura sa gabing iyon.
Ginagawa ko iyon dahil sa wakas, naintindihan ko:
Ang pamilya ay hindi lugar kung saan may isang taong nagsisilbi habang ang iba ay humihingi.
Ito ay lugar kung saan kapag may isang napapagod, may ibang kusang bumabangon.
At kung may isang bagay akong habambuhay na pagsisisihan, iyon ay ang gabing kinailangan pang masaktan ang asawa ko bago ko natutunang bumangon.
